ADABIYOT DARSLARIDA EPIK ASARLARNI TAHLIL QILISH ADABIYOT DARSLARIDA EPIK ASARLARNI TAHLIL QILISH М U N D А R I J А KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. ADABIYOT DARSLARIDA EPIK ASARLARNI TAHLIL QILISHNING ILMIY VA METODIK ASOSLARI 1.1. O‘quv va didaktik tahlil tamoyillari.................................................................. 7 1.2. Epik asarlarni tahlil qilishning metodik va me’yoriy asoslari......................... 14 II BOB. EPIK ASARLARNI TAHLIL QILISH USULLARI 2.1. Hikoya janriga oid bo‘lgan asarlar tahlilini amalga oshirish usullari (G‘afur G‘ulomning “Mening o‘g‘rigina bolam” hikoyasi misolida)................................................................................................................ 20 2.2. Qissa janriga oid bo‘lgan asarlar tahliliga innovatsion yondashuv (Ch. Aytmatovning “Oq kema” qissasi asosida).................................................... 24 2.3. Roman janriga oid bo‘lgan asarlarni tahlil qilishga oid ko‘nikmalarni shakllantirish usullari (O‘.Hoshimovning “Ikki eshik orasi” romani misolida).................................................................................................................29 XULOSA............................................................................................................... 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………37 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Istiqlol yillarida ijtimoiy- siyosiy, madaniy hayotning barcha jabhalarida bo‘lgani kabi ta’lim sohasida ham tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizda ko‘rilayotgan samarali chora- tadbirlar natijasida ta’lim tizimi rivojlanishning o‘ziga xos yangi yo‘liga kirmoqda. Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining qabul qilinishi ta’lim sohasida jiddiy qadam edi. 2017-2021-yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasidaha’lim sohasida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan dolzarb vazifalar belgilangan. Jumladan, ta’lim bosqichlarining uzluksizligi va izchilligini ta’minlash, ta’limning zamonaviy metodologiyasini yaratish, davlat ta’lim standartlarini kompetensiyaviy yondashuv asosida takomillashtirish, o‘quv-metodik majmualarining yangi avlodini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish talab etilmoqda. O‘zbekiston Respublikasida shaxsni intellektual, ma’naviy-axloqiy, ijtimoiy- iqtisodiy rivojlantirishning muhim shartlaridan biri, ta’lim tizimini, ayniqsa, umumiy ta’limni shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi va kompetensiyaviy yondashuv asosida tashkil etishdan iboratdir. Ta’lim tizimidagi rivojlanish jamiyat taraqqiyotining negizini tashkil etadi. Buning uchun muntazam tarzda umumta ’lim tizimida qo‘llaniladigan innovatsion texnologiyalarni o‘zlashtirish, shu orqali o‘quvchilarning kompetensiyalarni egallash jarayonlarini jadallashtiiish, ularni rivojlanayotgan jamiyat talablariga moslashtirish taqozo etiladi. Sifatli ta’lim olish ehtiyojining kuchayishi O‘zbekiston fuqarolarining muhim hayotiy qadriyati sifatida tobora dolzarblashmoqda. Chunki sifatli ta’lim ijtimoiy-siyosiy barqarorlik va haqqoniylikning asosiy omilidir. Ma’naviy yetuk, barkamol avlodni tarbiyalash, zamon talablariga javob bera oladigan malakali milliy kadrlar tayyorlash bu islohotlarning mohiyatini tashkil etadi. Bu boradaajdodlarimiz qoldirgan va bugungi kunda yaratilayotgan boyadabiy merosni o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Ana shunday ma’naviy merosni o‘rganish jarayoni esa, sir emaski, adabiyot darslarida ro‘y beradi. O‘quvchilarimiz aynan adabiyot darslari orqali o‘z ma’naviyatini, dunyoqarashini, odob-axloq me’yorlarini, insonparvarlik, vatanparvarlik kabi ijobiy sifatlarni shakllantirib boradilar. Shunday ekan, ushbu jarayonda maktabda o‘rganilishi ko‘zda tutilgan asarlarni ilmiy va estetik jihatdan to‘g‘ri tahlil etish hal qiluvchi o‘rin tutishi va adabiy asarlar tahlili va unga xos bo‘lgan xususiyatlarni tadqiq etish adabiy ta’lim amaliyotida muhim ahamiyatga ega ekanligi tabiiydir. Mana shu xususiyatdan kelib chiqqan holda, adabiy ta’limdagi hozirgi jiddiy o‘zgarishlar va yangilangan pedagogik tafakkur tarzi maktabda o‘rganilishi ko‘zda tutiladigan badiiy asarlar tahliliga yangicha tamoyillar asosida yondashish kerakligini taqozo etadi. Shuningdek, yosh avlodga qaratilayotgan e’tibor haqida Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning quyidagi jonkuyarlik bilan aytgan gaplarini keltirish manikin: “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqiyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz.”2 Chunki farzandlari sog‘lom va ta’lim sohasi rivojlangan davlatning yoshlari barkamol, kelajagi kafolatli ekanligi hech kimga sir emas. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Shu kunga qadar adabiyot o‘qitish metodikasida T.Boboyev, A.Zunnunov, Q.Yo‘ldoshev, M.Mirqosimova, B.To‘xliyev, S.Matchonov tomonidan yirik tadqiqotlar amalga oshirilgan. Olimlarimizning ilmiy ishlarida o‘quvchi tafakkuri mustaqilligi masalasiga alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, Qozoqboy Yo‘ldoshovning ishida maktab adabiy ta’limini yangilashning metodik asoslari va yangicha pedagogik tafakkur taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari belgilab berilgan. Yangilangan pedagogik tafakkur sharoitida tarbiya va uning asosiy omilllari, tarbiyalanuvchi va tarbiyachi munosabatida pedagogik hamkorlik qilishi, bu jarayonda har bir bolani o‘z-o‘ziga tanitish, o‘zini taftish qilish, qiziqishlarini aniqlash, qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirish usullari tavsiya etilgan. Bu jarayonda o‘z-o‘zidan o‘quvchi shaxsi mustaqillligi va tafakkurining erkinligi yetakchilik qiladi.3 S.Matjonovning tadqiqot ishi bevosita o‘quvchilarning mustaqil ishlarini tashkil etishga bag‘ishlangan bo‘lib, bu jarayon ijodiy tafakkurni o‘stirish omili ekanligi, adabiyot darslarida o‘quvchilarni og‘zaki va yozma ijodiy ishlarga undash ularning kamoloti yo‘lida muhim ahamiyat kasb etishi tekshiiiladi. Mustaqil faoliyat va ijodiy ishlar o‘z-o‘zidan erkin tafakkurni talab qiladi. Mustaqil fikri, o‘z nuqtayi nazari bo‘lmagan o‘quvchi ijod qilolmaydi, mustaqil faoliyat yurita olmaydi. M.Mirqosimovaning doktorlik ishi o‘quvchilarda adabiy tahlil malakasini shakllantirish va rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, buning zamirida ham o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmasini o‘stirish, ijodiy qobiliyatini tarbiyalash yotadi. Ishda taqdim etilgan asarlarning qiyosiy tahlili, muammoli ta’lim, munozara dars, seminar dars, mustaqil ishlar ham bevosita o‘quvchining mustaqil tafakkuri shakllanishi va rivojlanishiga xizmat qiladi[1]. [1] Sh. Mirziyoyev. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini barpo etamiz. -Toshkent: O‘zbekiston, 2016.