Alisher navoiy ijodida naqshbandiylik tartib-qoidalarining poetik ifodasining ahamiyati MUNDARIJA Kirish………………………………………………………………………………3 I BOB. NAQSHBANDIYLIK TARIQATINING O‘RTA ASRLAR O‘ZBEK ADABIYOTIDA RIVOJLANISH BOSQICHLARI……..6 Xo‘jagon (Naqshbadiylik) tariqatiga bir nazar………………………………6Naqshbandiylik g‘oyalarining Navoiy ijodididagi o‘rni va ahamiyati……11II.BOB. ALISHER NAVOIY IJODIDA NAQSHBANDIYA TARIQATINING POETIK IFODASI………………………………………………………………40 2.1. “Xamsa” dostonlarida “solik-murshid” munosabatining ifodalanishida Navoiy mahorati……………………………………………………………..…....40 2.2. “Lison ut-tayr” dostonida tasavvufning yetti bosqichi. ………….................46 III.BOB. YOSH AVLOD MA’NAVIY KAMOLOTI UCHUN TARIQATNI O‘RGATISH AFZALLIKLARI………………………..………………………55 XULOSA………………………………………………………………………....63 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………….65 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va o‘rganilishi Asrlar mobaynida inson tushunchasining “hayot guli” degan asosiy mohiyati keng va ulkan ma’noga egadir. Ushbu ma’no-mazmunda insonning hayotga kelish, yashashni bilmoq, va yashay olmoq kabi katta missiya yuklanadi. Shunday ekan, odam, inson, bashar bo‘lgan favqulodda betakror, benazir, chiroyli hodisasi bo‘lgan inson o‘zi bilan faqatgina jism-jonni emas, balki tuyg‘u, his-ehtiros, qalb, yurak, ong, tafakkur degan ko‘zga ko‘rinmasa-da, biroq aniq mavjud bo‘lgan xilqatning aniq manzarasi doim badiiy adabiyotning bosh masalasi bo‘lib kelgan. Agar inson “hayot guli” konsepsiyasining abadiy va doimo navqiron bo‘lgan da’vati juda qadim zamonlardan badiiy adabiyotga o‘z vazifasini yuklab kelgan bo‘lsa, bu borada qadimdan, o‘tmishdan ibratga molik badiiy so‘z ma’naviy ustoz sifatida shu missiyani hozirgacha oqlab kelmoqda. Bu borada barcha asrlarga ibrat maktabi bo‘lib kelayotgan antik davr adabiyoti, muhtasham Sharq badiiy adabiyot xazinasi ma’rifatini o‘rganish o‘z dolzarbligini yo‘qotmasdan kelmoqda. Buyuk Homer, Ezop, “Bilga Xoqon”, Firdavsiy, Hofiz, Sa’diy, Rumiy kabi buyuk daho mutafakkirlar bilan birga, albatta, Alisher Navoiy siymosi ham oltin suv yugurilgan oltin devorlardek abadiyatga muhrlanib kelmoqda. Bugun Alisher Navoiy ijodiga munosabat har doimgidan ham muhim ehtiyoj sezmoqda. Boisi, shiddatli harakatlanayotgan moddiy olamning raqamlashishi tobora jadal tus olayotgani inson ma’naviy qiyofasining abadul abad “Hayot guli” tendensiyasiga zid o‘laroq namoyon etilishiga ham sabab bo‘lmoqda. Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning: “Dunyo shiddat bilan o`zgarib, barqarorlik va xalqlarning mustahkam rivojlanishiga raxna soladigan turli yangi tahdid va xavflar bo`layotgan bugungi kunda ma’naviyat va ma’rifatga axloqiy tarbiya yoshlarning bilim olishga, kamolga yetishiga intilishi uchun e’tibor qaratish har qachongidan muhimdir,[1] “Biz yoshlarga oid davlat siyosatini hech erinmasdan qat’iyat bilan davom ettiramiz. Nafaqat davom ettiramiz, balki bu siyosatni eng ustuvor vazifamiz sifatida bugun zamon talab qilayotgan yuksak darajaga ko`taramiz. Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo`lib, dunyo miqyosida o`z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo`sh kelmaydigan insonlar bo`lib, kamol topishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”, [2] deb fikrlagani bejiz emas. Chunki yoshlar ma’naviyati, bilimi har qachongidan ham ustuvor vazifa sifatida ahamiyat kasb etib kelmoqda. Modomiki raqamlashishning sharofati bilan o‘ziga xos tarzda asoratlari ham mavjud ekan, bunday sharoitda biz adabiyotga qayta-qayta suyanaveramiz. Alsiher Navoiy ijodiga xos bo‘lgan tasavvuf mavzulari bugungi kun keksayu yoshga ma’rifat bulog‘idan suvlar uzatadi. Insoniyat yaratilgandan buyon unsurlri mavjud bo‘lgan turli tariqat yo‘llari yaratilgan davrida qolib ketmadi, balki bugunga kelib tariqatga “yo‘lovchilik” tamoyillari yana ham ehtiyoj sezmoqda. Shu bois daho adib Alisher Navoiyning ijodi misolida tariqat tartib-qoidalarini talqin qilish masalasiga alohida to‘xtalish va shu asosda yosh avlodga tariqatning “solik-murshid” an’analarining bugungi “ustoz-shogird” tizimga bog‘liqlik jihatlarini tadqiq qilish ilmiy qiziqish uyg‘otadi. Mazkur bitiruv malakaviy ishi ayni masalani kichik tadqiqiga bag‘ishlanadi. Mazkur mavzuni I.Sulton, S.G‘aniyeva, N.Komilov, H.Homidiy, S.Rafiddinov, S.Olimov kabi o‘zbek adabiyotshunos olimlari va tadqiqotchilari tomonidan ham o‘rganilgan bo‘lib, bugungi kunga kelib Alisher Navoiy ijodida tasavvuf, tariqat yo‘li masalasining o‘rganilishi davom etmoqda. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Bitiruv malakaviy bitiruv ishi Alsiher Navoiy ijodiga mansub “Xamsa” hamda “Lison uttayr” dostonlarida naqshbaniylik tariqati tartib-qoidalarining poetik ifodasini tahlil qilish hamda xulosalar berishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari: Xo‘jagon (Naqshbadiylik) tariqatiga bir nazar solish;Naqshbandiylik g‘oyalarining Navoiy ijodididagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash;“Xamsa” dostonlarida “solik-murshid” munosabatining ifodalanishida Navoiy mahoratini kuzatish;“Lison ut-tayr” dostonida tasavvufning yetti bosqichini belgilash; Yosh avlod ma’naviy kamoloti uchun tariqatni o‘rgatish afzalliklarini ko‘rsatishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining obyekti. Alisher Navoiyning “Xamsa” hamda “Lison uttayr” dostonlari asosida naqshbandiylik tariqatinining tartib-qoidalarining poetik ifodasini tekshirishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. [1] Мирзиёев Ш. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. –Тошкент: Ўзбекистон, 2017., Б.27. [2] Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз.-Тошкет: Ўзбекистон, 2017, Б.14.