Alisher Navoiy “Mahbub ul-qulub” asari qiyosiy tahlili MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………..3 I BOB: ALISHER NAVOIY “MAHBUB UL-QULUB” ASARI Buyuk siymoning “Mahbub ul-qulub” asari haqida…………………………71.2 “Mahbub ul-qulub” asarining qisqacha bayoni……………………………….10 1.3 Asarda qo’llanilgan sintaktik figuralar……………………………………….13 II BOB: ”MAHBUB UL-QULUB” ASARIDA AFORIZMLAR 2.1. Asarning tarkibiy tuzilishi va g’oyaviy mundarijasi…………………..................................16 2.2. Asarda aforizmlarning o‘rni...................................................................................................19 2.3. Asardagi aforizmlarning g’oyaviy-badiiy xususiyatlari.........................................................23 III BOB: AFORIZMLARNING MUSHTARA VA FARQLI JIHATLARI A.Avloniyning pedagogik qarashlari................................................................27Hikmatli so‘zlarning farqli jihatlari.....................................................................................30Aforizmlardagi umumiy jihatlar......................................................................32XULOSA.................................................................................................................35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR...............................................................37 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Har bir davrning o‘z tarixi, o‘z qadriyatlari, butun umr asragan e’tiqodiy qarashlari bo‘ladi. Va bu qarashlar, albatta, tabiiy ravishda bu xalqning adabiyotida o‘z aksini topadi. Insoniyat yaratgan ma’naviy madaniyat yaxlit bir butunlikni tashkil qiladi. Din, falsafa, adabiyot, san’at va hokazo- bularning hammasi shu muazzam daraxtning shoxlari, uning ildizi esa xalqning ijodi, dunyoqarashi va fikriy kashfiyotlaridir. Qaysi bir xalqning og‘zaki yoki yozma yodgorligini olib qaramaylik, unda bani bashar xotirasida saqlanib kelayotgan asotir va afsonalar bilan bir qatorda hikmatlar qaymog‘i- insoniy tafakkur tajribasining in’ikosini ko‘ramiz. Adabiyot ma’rifat bilan baqamti millatni kelajakka yetaklaydi. Har bir “jamiyat taraqqiyotining asosi, uni muqarrar halokatdan qutqarib qoladigan yagona kuch- ma’rifatdir”. Ma’rifatli bo‘lish uchun insondan nimalar talab etiladi?-Avvalo o‘z tarixi va adabiyotini bilish, albatta. Boisi olamning gultoji bo‘lgan inson faqatgina iymoni bilan emas,o‘tmishi va shu o‘tmishni akslantirgan adabiyotini bilishi bilan ham insondir. Zero, moziyni o‘rganish kelajakning porloqligini ta’minlash, degani. Shu o‘rinda O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimovning “Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch” asaridan olingan ushbu parchani alohida ta’kidlash lozim: ”Adabiyot, so‘z san’ati azaldan xalq qalbining ifodachisi, haqiqat va adolat jarchisi bo‘lib kelgan”. Nizomiddin Mir Alisher Navoiy jahon adabiyoti xazinasini o‘zining hassos she'riyati, buyuk “Xamsa”si, fan sohalarining turli tarmoqlariga bag‘ishlangan boy ilmiy merosi bilan boyitgan so‘z san'atkoridir. O‘z ijodiy merosida 26 mingdan ortiq lug‘at boyligidan foydalangan bu buyuk daho mana besh asrdan oshibdiki, asarlaridagi chuqur falsafiy mushohadakorlik, ma'no-mohiyatning keng ko‘lamligi va nazmiy merosidagi fasohat dengizining bepoyonligi bilan jahon ahlini hayratga solib keladi.Navoiy dahosi tufayli insoniyat tarixida dunyoning turli joylarida yashayotgan turkiy xalqlar yakqalam qilindi, millat ma'naviy merosi umumjahon xazinasidan mustahkam o‘rin oldi. O‘zbekistonda Navoiyni anglash davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Respublikadagi eng yirik viloyatlardan biri va uning markazi, O‘zbekiston Davlat mukofoti, O‘z RFA Til va adabiyot instituti, opera va balet akademik teatri, O‘zbekiston Davlat kutubxonasi, Samarqand Davlat universiteti va boshqa yuzlab madaniy-ma'rifiy muassasalar, jamoa xo‘jaliklari ulug' shoir nomi bilan ataladi. Navoiy, nafaqat o‘zbek xalqi, balki butun dunyo, Sharq-u G‘arb xalqlarini o‘ziga rom etgan shoir. U kishining asarlarini hamma birdek sevib o‘qiydi. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov "Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch" asarida bu haqda shunday yozgan edilar: "O‘zbek xalqi ma'naviy dunyosining shakllanishida g‘oyat kuchli va samarali ta'sir ko‘rsatgan ulug‘ zotlardan yana biri - bu Alisher Navoiy bobomizdir. Biz uning mo‘tabar nomi, ijodiy merosining boqiyligi, badiiy dahosi zamon va makon chegaralarini bilmasligi haqida doimo faxrlanib so‘z yuritamiz. Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, badiiy madaniyati tarixida butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyondasi, millatimizning g‘ururi, sha'nu sharafini dunyoga tarannum qilgan o‘lmas so‘z san'atkoridir. Ta'bir joiz bo‘lsa, olamda turkiy va forsiy tilda so‘zlovchi biron bir inson yo‘qki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va e'tiqod bilan qaramasa"2. Navoiyning "Xazoyin ul-maoniy", "Devoni Foniy", "Nazm ul-javohir" kabi she'riy asarlari, "Xamsa", "Lison ut-tayr" kabi dostonlari, "Mahbub ul-qulub", "Tarixi muluki Ajam", "Tarixi anbiyo va hukamo", "Nasoyim ul- muhabbat" kabi asarlarida inson odobi, xulq-atvori, yaxshilik va yomonlik, vafo va xiyonat, rostgo‘ylik va yolg‘onchilik, saxovat va baxillik, adolat va zulm kabi ko‘plab tushunchalar tasvirlab berilgan. Bu asarlardagi har bir mavzu yetuk, komil insonlarni tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Navoiy "Xamsa"si, "Lison ut-tayr", "Mahbub ul-qulub", "Tarixi anbiyo va hukamo", "Tarixi muluki Ajam" asarlarida ko‘plab hikmatlar bor. Bu hikmatlarning barchasida buyuk mutafakkirning olam va odam, Yaratgan va yaratilmish, o‘lim va hayot bilan bog’liq qarashlari aks etadi. Ushbu hikmatlarning barchasini alohida-alohida o‘rganish, ularning manbalarini mavzularini yoritish, yoshlar tarbiyasidagi o‘rnini ko‘rsatish muhim ishlardan. Navoiyning hayotining so‘ngida yaratgan “Mahbub ul- qulub”asari ana shunday hikmatlar majmuasi bo‘lib, uch qismdan iborat. Birinchi qismda insonlar xulq-atvorida uchraydigan yaxshi-yomon xislatlar va illatlar haqida fikr yuritiladi. Ikkinchi qismda tasavvufiy allomalar va ular hayoti bilan bog‘liq hikoyatlar uchraydi. Uchinchi qismda pand-nasihat ruhidagi 127 ta tanbeh kiritilgan. Ushbu bitiruv malakaviy ishida “Mahbub ul-qulub”dagi aforizmlar, yani hikmatlarni o’rganish asosiy mavzu qilib olindi. Ushbu hikmatlarni buyuk Sharq mutafakkiri Sa’diy Sheroziyning ”Guliston” asaridagi aforizmlar bilan qiyosan o‘rganish adabiyotshunoslikda maxsus tadqiq obyekti bo’lmaganligi bitiruv malakaviy ishimiz mavzuining dolzarbligini belgilaydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari yuzasidan ko’plab tadqiqot ishlari olib borilgan. Ular katta-katta kitoblardan tortib, kichik maqolalar shaklida. Bu jihatdan adabiyotshunoslar A.Kononov, N.Mallayev, A.Rustamov, A.Hayitmetov, A.Habibullayev, Sh.Hayitov kabilarning tadqiqotlarini ko‘rsatish mumkin3. Ushbu ishlarda “Mahbub ul-qulub”ning matni, tilshunoslik bilan bog’liq jihatlari, janr xususiyatlari, manbalari va g’oyaviy-badiiy tahlili bilan bog‘liq ko’plab fikrlar keltirilgan bo’lsa-da, asardagi aforizmlar Sa’diy ”Guliston”idagi aforizmlar bilan qiyosiy jihatdan o’rganilmagan edi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi Navoiy "Mahbub ul-qulub” va Sa’diy Sheroziyning “Guliston” asarlaridagi aforizmlarni qiyosan o‘rganishdan iborat. Ushbu maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni yoritishga e'tibor qaratildi: “Mahbub ul-qulub" va “ Guliston” asarlarining kompozitsiyasi va tarkibiy tuzilishini o‘rganish;asardalargi aforizmlarni aniqlash va to’plash;aforizmlarning mavzularini belgilash va tasnif qilish;aforizmlarni qiyosan tadqiq qilish.Buyuk siymoning “Mahbub ul-qulub” asari haqida Kurs ishining obyekti. Ushbu bitiruv ishini yozishda Alisher Navoiyning 10 jildlikTo‘la asarlar to‘plamining 9-jildiga kiritilgan “Mahbub ul-qulub” (Alisher Navoiy. To‘la asarlar to‘plami. O‘n jildlik. 9-jild. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2011 ) asari hamda “Guliston”ning 2005-yilda nashr etilgan nusxasi (Sa’diy Sheroziy. Guliston 2005…)ga suyanildi. Kurs ishining tuzilishi. kurs ishi kirish, uch asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I BOB: ALISHER NAVOIY “MAHBUB UL-QULUB” ASARI Xazrat Alisher navoiyning «Mahbub ul qulub» asari ham an’anaviy mumtoz adabiyotiga xos bo‘lgan Ollohga va uning payg‘ambarlariga hamd aytish bilan boshlanadi. Asarning yozilish sabablari va boislari keltiriladi: “...bu muqaddimotdin maqsad bukim, har ko‘y va ko‘chada yugurubmen va olam ahlidin har nav’ elga o‘zumni yetkurubmen va yaxshi-yomonning af’olin bilibmen va yamonu yaxshi xislatlarin tajriba qilibmen. Xayr va shar’din no‘sh va nish ko‘ksumga yetibdur va laim va karim zahm va marhamin ko‘nglum dark etibdur. Va zamon ahlidin bayozi ashob va davron xaylidin ba’zi ahbobki, bu hollardin xabarsiz va ko‘ngullari bu xayrva sharrdin asarsizdur. ...Vahar nav’ el suhbat va xususiyatiki, alarga havas bo‘lg‘ay, bu faqirning tajribasi alarg‘a bas bo‘lg‘ay. Chun bu maqolatning qulubg‘a mahbublug‘i ma’lumbo‘ldi, anga «Mahbub ul- qulub» ot qo‘yuldi...” (3-bet) Asar uch qismga bo’linadi[1]: «Avvalgi qism - xaloyiq ahvoli va af`oli va aqvolining kayfiyati» - xaloyiqning ahvoli va fe`l-atvori hamda so’zlarining kayfiyati. «Ikkinchi qism-hamida af`ol va zamima xisol xosiyatida» - yaxshi qiliqlar va yomon xislatlar xususiyati. «Uchinchi qism - hamida natijasi va zamima xisol xosiyatida» - yaxshilikning natijasi va yomon xislatlarning oqibati. Asarning birinchi qismi turli ijtimoiy guruh va tabaqalarning tasnifi va ta`rifiga bag’ishlangan. 40 fasldan iborat. Birinchi fasl «Odil podsholar haqida». Shoir adolatli podshohni quyosh, bahor yomg’iridek qora tuproqqa gullar ochadigan, kambag’al va bechora odamlar rohatda, zolim amaldorlar qo’rquv va, o’g’ri va qaroqchilardan xalq omonda, ayollar tinmaydi, kampirlar duoda, olimlar uni ta`riflab risolalar bitadi, shoirlar uning go’zal sifatlarini maqtab qasidalar yozadi, xonandalar uni kuylashadi. Navoiy «zolim, johil, fosiq podsholar to’g’risida» (4 faslda) ham mulohaza yuritadi. Adolatli shoh yorug’ ko’zgu, yorug’ tong bo’lsa, zolim podshoh qorong’u kecha. Nohaq qon to’kishlik unga hunar, kimki joni bor, undan qo’rqar. «O’ldurmoq uchun jon bermoq uning shiori, elning molu joniga qasd qilmoq uning shikoridir». («M.q.,», 6-bet) Navoiy bu fasllarda, ya`ni birinchi qismda yana beklar, noyiblar, vazirlar, diyonatsiz sadrlar, maqtanchoqlar, yasovul, lashkar, qora cherik, shayxulislom, qozilar, muftilar, mudarrislar, tabiblar, kotiblar, maktab ahli, ashulachi va cholg’uchilar, qissa to’quvchilar, nasihatgo’y va va`zxonlar, munajjimlar, savdogarlar, mirshablar, hunarmandlar, dehqonchilik to’g’risida, bezori va razillar, g’arib va bechoralar, shilqim gadolar, qushchi va ovchilar, uylanish va xotinlar to’g’risida, riyokor shayxlar va boshqalar haqida to’xtalib o’tadi. Navoiy «Nazm gulistonining xushovoz qushlari (Shoirlar) to’g’risida alohida hurmat bilan yozadi.» Ular bir necha guruhdir. Birinchi guruhi- ilohiy ma`rifat xazinasi javohirlari bilan boyigan va xalqning ta`rifiga ehtiyoj sezmaganlar... Mana shu aziz va sharofatli zotlar guruhining eng ulug’ peshvosi va eng birinchisi.. hazrat Alidirlarkim... U jumladan: forsiy ibora bilan sirlar javharini tizuvchi shayx Fariduddin Attor, «Masnaviy»ni yozuvchi, yaqinlik dengizining suvchisi Mavlono Jaloliddin Rumiylardir. Bularning she`r yozishdan maqsadi ilohiy sirlarni bayon qilmoq va cheksiz ma`rifat tarqatmoqdir. Yana bir guruh shoirlar borkim, ular haqiqat sirlariga majoz sirlarini aralashtirib, o’z fikrlarini shu uslubda ifoda etibdurlar. Chunonchi, ma`no ahli so’z pardozchisi Sa`diy Sheroziy, Amir Xisrav Dehlaviy, Shayx Sanoiy, Shayx Avhadiddin, Xoja Shamsiddin Muhammad Hofiz. Yana bulardan boshqa bir guruh bo’lib, ularning ko’pchilik asarlari majoziy ma`nodadir. Ulardan Kamol Isfaxoniy, Xoqoniy, Shirvoniy, Xoju Kirmoniy, Xoja Kamol, Anvariy, Salmon Sovajiy, Nosir Buxoriy, Kotibiy Nishopuriy... («M.q.», 26-27-betlar) «Maktab ahli to’g’risida» faslida Navoiy maktabdor domlalarga baho beradi. Ularning og’ir ishini ta`kidlaydi. «Ularning ishi odam tugul, hatto devning ham qo’lidan kelmaydi», - deydi. Shoirning hammamiz yod olgan ushbu mashhur bayti ham Shu qismda keltirilgan: Haq yo’lida kim sanga bir harf o’qutmish ranj ila, Aylamak bo’lmas ado oning haqin yuz ganj ila. Asardagi «Uylanish va xotinlar haqida»gi fasl ham e`tiborlidir. Unda uylanish, oila va ayollarning o’rni borasida gap boradi. «Yaxshi xotin - oilaning davlati va baxti. Uyning oroyishi undan, uy egasining xotirjam va osoyishtaligi undan. Husnli bo’lsa - ko’ngil yozig’i, xushmuomala bo’lsa - jon ozig’idir. Xotin yomon bo’lsa, tili achchiq, behayo, dilozor bo’lsa, oilada ko’ngilsizliklar bo’lishini ta`kidlaydi. «Mahbub ul qulub»ning ikkinchi qismi asosan ahloqiy masalalarga bag’ishlangan. 10 bobdan iborat bu qismda yaxshi fazilat va yomon xislatlar tahlil etiladi. Shoir «Tavba», «Qanoat», «Sabr», «Ta`voze va odob», «Ishq» to’g’risida mulohazalar yuritadi. Shoir nazarida, «Tavba-gunohkor bandaning ko’ngil ko’zgusini gunoh zangidan tozalaydi. Tavba-baxtsizlik yo’lining oxiri va to’g’rilik yo’lining boshlanishidir... qabih ishlar, sharmandalik va rasvogarchilik tufayli xijolatga qolishdan ogoh bo’lmoqdir... Tavba-haqdan najot tilash vaqti kelganidir, bandaning nafsga tobe` bo’lishini tark etganidir.» Qanoat masalasida ham Navoiy e`tiborli mulohazalar bayon etadi. «qanoat bir chashmadirki, olgan bilan uning suvi qurimaydi. Qanoat bir cho’qqiki, unga chiqsang do’st-dushmanga muhtojlikdan xalos bo’lasan. Qanoat ekindir, urug’i boylik, daraxtdir-mevasi muhtojsizlik... Shoir ushbu bobda tavbaning ahamiyati, tamagirlikning yomon oqibatlari haqida fikrlar bildiradi. O’zbek mumtoz adabiyotida sabr haqida ham ko’p gapiriladi. Uning foydasi, inson hayotidagi ahamiyati haqida anchagina yozilgan. Navoiy ham «Mahbub ul qulub»ning ikkinchi qismida sabrga alohida o’rin bergan. «Sabr-achchiq, ammo foyda beruvchi, u - qattiq, ammo ziyon-zahmatni daf etuvchi. Sabr shodliklar kalitidir. Sabr - ulovdir - sekin yuradigan, ammo manzilga eltuvchidir. Sabr tuyadirog’ir qadam, lekin bekatga olib boruvchidir. Sabr-nasihatgo’y, tabib...» Shoir sabr haqida gapirar ekan, o’z fikrlarining dalili sifatida bir hikoyat keltiradi. Unda aytilishicha, bir yigit go’zal qizga oshiq bo’ladi. Yigit tuhmat bilan zindonga tushadi. Uni urib azoblaydilar. Gunohni bo’yniga olishni so’raydilar. U iqror bo’lmaydi. Kaltak zarbidan badani go’shtlari titilib ketadi. Atrof lolazor /qon/ bo’ladi. Majbur bo’lib uni qo’yib yuboradilar. Uning og’zida maydalangan tanga parchalari chiqadi. Odamlar buning sababini so’raganlarida, odamlar orasida o’sha qiz borligini ko’rgani, unga azob berayotganlarida tangani og’ziga solib oladi, ma`shuqasi oldida o’zini tutganini aytib beradi. Qiz uning yoniga kelib shirin so’zlar aytadi. Yigit uchun bu katta baxt edi. Navoiy bu asarida ishq haqida ham mulohazalar yuritadi. Ishqni uchga ajratib tavsiflaydi. Birinchi ishq avom ishqi. Bu ishq keng tarqalgan bo’lib, uning oliy martabasi sha`riy nikohdir. Ikkinchi qism - alohida fazilat egalariga xos ishq bo’lib, bu xos ishqqa mansub shaxslar pok ko’zni pok niyat bilan yuzga soladilar va pok ko’ngil u pok yuzning shavqi-zavqi bilan beqaror bo’ladi. Shu o’rinda yana bir hikoyat keltiriladi. Majnun va Laylining ishqi, Majnunning ishq azobida jon qolmagan vujudiga Laylining xati tumor va duo o’rnini bosib Majnunni qayta hayotga qaytargani aytiladi[2]. Uchinchi qism - siddiqlar - haqgo’ylar ishqi bo’lib, ular Haqining jamolini ochiq ko’rish umidi bilan yashaydilar. [1] Alisher Navoiy “Mahbub ul-qulub’’ Toshkent G’afur G’ulom nomidagi nashriyot matba ijodiy uyi, 2011-yil, 453 -454 bet. [2] Alisher Navoiy “Mahbub ul-qulub” Yoshlar nashriyot uyi , Toshkent 2018-yil 117-bet