Devon, bayoz va tazkiralar-mumtoz adabiyotni o‘rganishda muhim manbaalar Devon, bayoz va tazkiralar-mumtoz adabiyotni o‘rganishda muhim manbaalar MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB.DEVONLAR – ADABIY MEROS TO‘PLAMLARI. 1.1.Devon tushunchasi va uning shakllanish tarixi………………………………...5 1.2.Devonlarning mumtoz adabiyotdagi ahamiyati va o‘rni……………………...10 II.BOB.BAYOZLAR – XUSUSIY TO‘PLAMLARNING TARIXI VA O‘RNI 2.1.Bayoz tushunchasi va uning devonlardan farqlari…………………………….18 2.2.Bayozlar tuzilishi va janr xususiyatlari……………………………………….22 III.BOB.TAZKIRALAR – ADABIY SHAXSLAR VA ASARLARNI YORITUVCHI MANBALAR. 3.1.Tazkira tushunchasi va uning adabiyotshunoslikdagi o‘rni……………….….26 3.2.Mashhur tazkirachilar va ularning adabiyot rivojiga qo‘shgan hissasi…...…..30 XULOSA……………………………………………………………………..…..33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..36 KIRISH Mavzu:Mumtoz adabiyot Sharq madaniy merosining yorqin bo‘lagi hisoblanib, uning o‘ziga xos xususiyatlarini anglash va uni chuqur o‘rganish ko‘p asrlar davomida tazkiralar, devonlar va bayozlar orqali amalga oshirilgan. Bu uch turdagi manbalar adabiyotshunoslikda nafaqat ilmiy-tadqiqot uchun, balki adabiy merosni kelgusi avlodlarga yetkazishda ham alohida o‘rin tutadi. Devon, bayoz va tazkiralar mumtoz adabiyotning boyligini, estetik qirralarini, ijodiy yo‘nalishlarini o‘rganishda asosiy tayanch sifatida qaraladi.Devonlar, [1]odatda, bir shoirning ijodiy faoliyatining to‘liq ko‘rinishini ifoda etuvchi asarlar to‘plami sifatida namoyon bo‘ladi. Shoirlarning devonlari ularning she’riy ijodi haqida batafsil ma’lumot beradi, ularda muallifning badiiy mahorati, uslubi va estetik qarashlari aks etadi. Devonlarning tuzilishi o‘ziga xos bo‘lib, ular ko‘pincha an’anaviy ravishda qasida, g‘azal, ruboiy, masnaviy va boshqa janrlarga ajratilgan.Devonlarning mumtoz adabiyotni o‘rganishdagi ahamiyati shoirlarning she’riy mahoratini o‘rganish, ularning badiiy uslubini tahlil qilish va mumtoz she’riyatning umumiy rivojlanish jarayonlarini anglashda namoyon bo‘ladi. Masalan, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy kabi buyuk shoirlarning devonlari ularning ijodiy merosini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Devonlar nafaqat shoirning she’riyatiga, balki o‘z davridagi ijtimoiy va madaniy muhitga oid qimmatli ma’lumotlarni ham saqlab qolgan.Bayozlar ko‘pincha bir shaxs tomonidan yig‘ilgan she’riy namunalar to‘plami bo‘lib, ular turli shoirlarning asarlarini o‘z ichiga oladi. Bayozlarning asosiy xususiyati ularning mualliflik jihatidan xilma-xil bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Ular biror ma’lum shoir ijodini emas, balki turli davr va turli adabiy maktablarga mansub ijodiy namunalarni o‘zida jamlagan. Bayozlar mumtoz adabiyotning madaniy va estetik boyligini ko‘rsatib beruvchi manbalar sifatida muhimdir. Ular orqali bir davrning adabiy qarashlari, badiiy didi va ijodiy muhitini o‘rganish mumkin. Bundan tashqari, bayozlar muayyan shoirlarning bizgacha yetib kelmagan devonlaridan namunalar saqlanib qolgan bo‘lishi mumkinligi bilan alohida ahamiyatga ega. Shu jihatdan, bayozlar nafaqat mumtoz adabiyotga oid umumiy tasavvurlarni kengaytiradi, balki yo‘qolib ketgan asarlarni qisman tiklash imkonini ham beradi.Tazkiralar Sharq adabiyotida adabiy shaxslar va ularning ijodiy faoliyati haqida ma’lumot beruvchi biografik va adabiy manbalar sifatida ajralib turadi. Tazkiralarda shoirlarning hayoti, asarlari, badiiy uslubi va ularning davridagi adabiy-estetik muhit haqida batafsil tasavvurlar berilgan. Tazkiralar adabiyot tarixini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Ulardagi ma’lumotlar asosida shoirlarning hayoti va ijodiy faoliyati haqida to‘liq tasavvur hosil qilish, ularning davridagi adabiy jarayonlarni tahlil qilish mumkin. Masalan, Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ush-shuaro", Alisher Navoiyning "Majolis un-nafois" asarlari tazkirachilikning nodir namunalaridan hisoblanadi. Kurs ishining maqsadi:"Devon, bayoz va tazkira – mumtoz adabiyotni o‘rganishda muhim manbaalar" mavzusining maqsadi, o‘zbek mumtoz adabiyotining asosiy unsurlarini, ya'ni devonlar, bayozlar va tazkira asarlarini chuqur o‘rganish orqali adabiyotning badiiy, didaktik va tarixiy ahamiyatini ochib berishdan iborat. Kurs ishining vazifasi:"Devon, bayoz va tazkira – mumtoz adabiyotni o‘rganishda muhim manbaalar" mavzusining vazifalari ko‘plab aspektlarni o‘z ichiga oladi. Avvalo, bu mavzu mumtoz adabiyotning asosiy unsurlarini, ya'ni devonlar, bayozlar va tazkira asarlarini chuqur tahlil qilishni talab qiladi. Bunda adabiy uslub, janr va badiiy ifoda usullarini o‘rganish muhimdir. Shuningdek, ushbu asarlar orqali o‘z zamonining ijtimoiy, madaniy va tarixiy kontekstini tushunish, adabiyotning rivojlanish jarayonlarini aniqlash vazifasi ham mavjud. Kurs ishining predmeti:o‘zbek mumtoz adabiyotining asosiy shakllari bo‘lgan devonlar, bayozlar va tazkira asarlaridir. Ushbu asarlar, o‘z ichida badiiy ijod, tarixiy ma'lumotlar, axloqiy saboqlar va madaniy qadriyatlarni aks ettiradi. Kurs ishining tashkiliy tuzilmasi:Ushbu kurs ishi 3 ta bob,6 ta reja,xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan tashkil topgan. [1] Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. – Toshkent, 2018