Mirsodiq Tojiyev va maqom MUNDARIJA BOB VA PARAGRAFLAR NOMLANISHIBetlarKIRISH3BIRINCHI BOB: MIRSODIQ TOJIYEV VA O‘ZBEK SIMFONIYALARI. 61.1§ O‘zbekistonda simfoniya musiqasining tarixi. 61.2§ Mirsodiq Tojiyev ijodida simfonik musiqa turlari. 91.3§ Mirsodiq Tojiyev asarlarida Maqom ohanglari. 13IKKINCHI BOB:“SHOIR MUHABBATI” SIMFONIK-POEMASIDA MAQOMNING QO‘LLANILISHI.182.1§ Simfonik-poemajanrining rivoji. 182.2§ “Shoir muhabbati” simfonik-poemasining mazmuni. 232.3§ “Shoir muhabbati” simfonik-poemasida Maqom kuylari tahlili. 28UCHINCHI BOB: MIRSODIQ TOJIYEV SIMFONIYALARIDA MAQOM KUYLARI.333.1§ Birinchi simfoniyaning obrazli va kuy-intonatsion mazmuni.333.2§ Uchinchi simfoniyada mavzularni rivojlantirish usullari.353.3§ Uchinchi simfoniya dramaturgiyasining o‘ziga xosliklari.38XULOSA. 43FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 47 KIRISH “O’zbek Musiqasi tarixi” Hamza Hakimzoda Niyoziy nomli Sanatshunoslik institutining muzyka bulimi ilmyai hodimlari va M. Ashrafiy nomidagi Toshkent Davlat konservatoriyasining Sharq musiqasi, music tarixi va nazariyasi cafédralari azolari hamkorligida yaratildi. Kullanmaga ushbu ish mualliflarining oldin chop etylgan asarlari asos bo'ldi. Xususan, bunda S. M. Vekslerning “O‘zbek muzjal madaniyati tarixidan ocherk”. Buyuk Oktyabr Sotsialistik inqilobigacha bo'lgan sayohat" (T.,1965), F. M. Karomatovning “O‘zbek cholg‘u musiqasi (meros)” (T., 1972) Kitobi va kator makolalari, mualliflar kolle ma’ruza Yaratgan ikki Tomlik “Tarixi O‘zbek Soveti Musiqasi" (T., 1972, 1973 yil) Kitobi, belgi, hali elon. Qilinmagan bir kancha asarlar (ular orasida V. M. Belyaevning “O‘zbekiston xalqlarining qadimdan musiqa madaniyati haqida ocherklar” hozirgi zamon"[1] va I. R. Rajaboviing "Maqomlar"[2] asari ham bor edi)ga tayanildi. Ushbu qo'llanmaning o'zbek xalqi eski madaniyati yaratishdagi asosmy bosqichlarni qisqacha bayon qilish, Turkistonning Rossiyaga qo'shilishi O’zbekistonda musiqa san'ati va O'zbekiston Soveti Sotsialistik respublikasi musiqasi Qurilishning yanada rivojlanishida tutgan rolini boshqarish, o’zbek xalqining boy musiqa merosi bilan va professional kompozitorlik ijodining hamma bilan rivojlanishiga oid muommolar bilan tanishtirishdan iboratdir. Qo’llanmaga materiallar bayon qilishning tarixiy printsipi asos qilib olindi. Kitob O’zbekistan musiqa madaniyatining Ulug’ Oktyabr Sotsialistik inqilobisigach va undan keyingi ahvolini aks ettiruvchi ikki katta bo’limni o’z ichiga oladi. Har bir bo’lim alohida davrida tarixiy-madaniy davrga bag’ishlangan boblarga bo’linadi. Mualliflar ko’proq e’tiborni Ulug' Vatan urushidan keyingi davr (1945— 1975) ga jalb qiladilar. Chunki bu davrda O'zbek professional bastakorlik ijodida katta yutuqlarga erishildi, musiqa taraqqiyotida muxim voqealar yuz berdi. Shunga Muvofiq ohirgi (oltinchi bobda respublikaning musiqani hayotga sharh berishdan tashqari o'zbek madaniyati uchun ushbu bosqichida muhim bo’lgan vokal va cholg’u musiqa janrlari, musiqali teatr baholanadi va ularga tavsifi beriladi. Ohirida o’zbek musiqasiga oid asosiy tarixiga adabiyotilar, qo‘llanmaga kiritilgan xalq qo‘shiqlari ko‘rsatkichi, ismlar ko’rsatilgan. “O’zbek musiqasi tarixi”ning avtorlar kollektivi kitobxonlar tomonidan bildiriladigan fikr va istaklarni mamnuniyat bilan qabul qiladi. Maqomlar Sharq xalqlarida juda qadim zamonlardan mavjud bo’lgan musiqa ganridir. Ular bu xalqlarning o'ziga xos musiqqa boyliklari va kasbiy sozanda xos musiqqa boyliklari asosidagi va uzoq madaniy-tarixiy taraqqiyot jarayonida mustaqil musiqa janr sifatida yaratilib kelgan. Maqomlar Sharqlarining xalq musiqa merosida juda katta o'rin tutadi. Shu sababli maqomlar masalasi musiqashunos va sharqshunos olimlarning diqqatini ko'pdan beri o'ziga jalb etib, Sharq xalqlari musiqa madaniyatida juda katta tarixiy, ilmiy va amaliy korxona ega bo’lgan masalalardan biri bo’lib qoldi. IX- XIX asr Sharq musiqa madaniyatiga oid tarixiy - nazariy asarlar va tarixiy - adabiiy harakterdagi manbalarning ko'plarida maqomlar masalasiga alohida ahamiyat berilgan. So’nggi davrlarda ham ko'pgina musiqashunos olimlar maqomlar haqida o'zlarining ma'lumotlarini keltirganlar. Shunga qaramay, maqomlar davridagi ko’pgina chalkashliklar va anglash-movchiliklar mavjud. Buni hal etish esa juda murakkab va chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borishni talab qiladi. Maqomlar Sharq xalqlari musiqasining asosini tashkil etadi. Shu sababli maqomlarni atroflicha o'rganilishi musiqa madaniyatimiz tarixida muhim ahamiyatga ega. Maqomlarning taraqqiyot tarixi o'rganilishida o'tmishda mashur bo'lgan fanning turli sohalari bilan bog'liq juda murakkab masalalarga duch kelinadi. Bu hol esa, maqomlarni o'rganishda katta tezlik tug'diradi. Maqomlarning nazariy ham amaliy tomonlari bor. Ularning nazariy jihatlari Shark musiqasiga bag'ishlangan risollarda o’z ifodasini topgan. O’zbek - tojik xalqlaridagi maqomlarning amaliy tomonlarini esa, ustoz sozanda va xonandadan shogirdga og’zaki o’tib, bizgacha yetib kelgan maqomlar turkumidagi birdan - bir janr Shashmaqom qorishmasida tasavvur etish mumkin. Shashmaqom ikki yuz ellikka yaqin kuy va ashulalardan iborat hamda o'zbek-tojik xalqlari musiqa merosining salmoqli tashkil etish bosqichi. Maqomlar, shu jumladan, Shashmaqom masalasi musiqa madaniyatimiz tarixida juda kam o'rganilgan sohalardandir. Ularni o'rganish, nazariy ta'lim qilish ishi esa, yuqorida ishlab chiqarish, juda murakkab muammodir. Sharq musiqa nazariyasini sharhlab ishlab chiqaruvchi ko'plab yozma manbalarda maqomlar omillarini, xos xususiyatlarni, hujjatlar asosiy amaliy tomonlarini anglashga yordam beradigan qimmatli ma'lumotlar mavjud. Bu manba-larni o'rganish shuni ko'rsatadiki, maqomlarning juda qadimiy tarixi bo’lsa -Shashmaqom O'rta Osiyoda yashab kelgan maqom turkumlarining eng so’nggi shaklidir va bundan tahminan ikki asr erta (XVІI .) shakllangan. Turli tushunchalar ifodasi bo’lgan "maqomlar" musiqada lad (parda) ushmalari ma’nosida keladi. Bu turli davrlarda yashab kelgan maqomlarning hammasida ham o’z mazmunini birdek saqlab keldi. Buning uchun Shashmaqomni ham o'tmishda joriy etilgan "maqom" sanasi bilan birgalikda, uning tarixiy shakllanish jarayoni kesimida qarab chiqish alohida ahamiyatga ega. I BOB: MIRSODIQ TOJIYEV VA O‘ZBEK SIMFONIYALARI 1.1§ O‘zbekistonda simfoniya musiqasining tarixi [1] Qo’l yozma 1940-1941, H.H.Niyoziy nomli san’atshunoslik instituti kutubxonasida saqlanadi. [2] Автореферат днссертации на соискание учсной степенн доктора иекусство- ведения. Ташкент — Ереван, 1970.