4-tarqatma: 5E Darsni rejalashtirish shabloni (Ishtirokchilarning topshiriqlari nusxasi) SOʻROVGA ASOSLANGAN TA’LIMDA 5E MODELINI QO‘LLASH Predmet: Kembrij boshlang‘ich tabiiy fan Mavzu: Moddalarning holati (qattiq, suyuqlik va gazlarning zarracha modeli) Maktab: (Ishtirokchilar tomonidan to‘ldiriladi) daraja: 5 -sinf (11 yosh) O‘tkaziladigan joy: sinf xonasi Davomiyligi: 1-dars (2 soat) (40 daqiqa) Darsni rejalashtirishda to‘ldirish kerak bo‘lgan joylarMCE Kembrij boshlang‘ich tabiiy fanlar turkumidan olingan manbalarO‘quv maqsadlari Ushbu mavzuni o‘rgangandan so‘ng o‘quvchilar quyidagilarni bilishi, bajara olishi va qo‘llay olishlari kerak: Moddalar gazsimon holatda bo‘lishi mumkinligini tushunishi va xona haroratida gaz holatida bo‘ladigan keng tarqalgan gazlarni bilishi (masalan, kislorod, karbonat angidrid, suv bug‘i, azot va vodorod); Zarra modelidan qattiq jism, suyuqliklar (shu jumladan eritmalar) va gazlarni tavsiflash uchun foydalanishi; Model modda, jarayon yoki g‘oyaning muhim xususiyatlarini namoyish qilishini bilishi;Ilmiy hodisa va g‘oyalarni ifodalash va tasvirlash uchun modellardan, jumladan diagrammalardan foydalana olishi.O‘qituvchi uchun qo‘llanma (O‘Q) 56-bet O‘quvchilarning tayanch bilimlari O‘quvchilar qattiq modda va suyuqliklarning zarra modelini bilishi kerak. 1. O‘qituvchi uchun qo‘llanma 56-bet (Tayanch bilimlarni faollashtirish) 2. Darslik 56-bet (O‘ylab ko‘ring) O‘qitish-o‘rganish strategiyalari 1. Dars g‘oyalari (O‘Q)- 56-bet Darslikda bob boshlanishi –55-bet 2. Muqobil dars g‘oyalari (O‘Q) – 58- bet 3. Amaliy faoliyat (O‘Q) Darslikning “Birgalikda tadqiq etamiz!” rukni asosida – 57-bet 4. Asosiy dars uchun muqobil faoliyat g'oyalari (O‘Q)- 58- bet 5. Tushuntirish (O‘Q)- 57-bet Darslikdagi Birgalikda o‘rganamiz! rukni asosida–57-bet 6. Kengaytirilgan o‘quv g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet 7. “Ota-onalar bilan ishlash” (O‘Q)- 58-bet 8. Darsni yakunlash (O‘Q)- 58-bet mavzu bo‘yicha egallagan bilimlarni tekshirish & darslikdagi bob yakunida berilgan mashqlarni bajarish –59-bet 9. Darsni yakunlashning muqobil g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet O‘qitish va o‘rganish strategiyalari ro‘yxati 1. O‘qituvchi uchun qo‘llanma(O‘Q) 56-betdan 58-betgacha 2. Darslik 55 -59 betlar Zarur materiallar Har bir guruh uchun shimgich, suvli idish 1. Darslik O‘rganishdagi potensial qiyinchiliklar/ Noto‘g‘ri tushunchalar 1-noto‘g‘ri tushuncha: moddaning qattiq, suyuq va gazsimon holatlaridagi zarralari har xil (O‘Q, 56-bet ) 2-noto‘g‘ri tushuncha: Qattiq, suyuqlik va gazlardagi zarrachalar qizdirilganda kattalashadi 3-noto‘g‘ri tushuncha: Bitta zarracha boshqa zarralar bo‘lmagan taqdirda ham tasodifiy yo‘nalishda harakat qilishda davom etadi. 4-noto‘g‘ri tushuncha: Zarrachalarning harakati suyuqlik (suyuqlik yoki gaz) aralashmasida bir tekis taqsimlanganda to‘xtaydi. 1. O‘qituvchi uchun qo‘llanma (O‘Q) 56-bet (Umumiy noto‘g‘ri tushunchalar) 2. O‘qituvchi mahorati Savol berish yondashuvining 5 asosiy xususiyati (Tabiiy fanlar milliy akademiyasi, 2000) Dars so‘rovga asoslangan dars deb hisoblanishi uchun savol berish yondashuvining quyidagi 5 ta asosiy xususiyatiga ega bo‘lishi kerak (Tabiiy fanlar milliy akademiyasi, 2000): 1 -xususiyat: o‘quvchilarni ilmiy yo‘naltirilgan savollar jalb qiladi. 2 -xususiyat:o‘quvchilar ilmiy savollarga javob beradigan dalillarni izlashni afzal ko‘rishadi. 3 -xususiyat: o‘quvchilar tadqiqotdan olingan dalillar asosida tushuntirishlarini ishlab chiqadilar yoki o‘zgartiradilar. 4 -xususiyat: o‘quvchilar o‘zlarining tushuntirishlarini ilmiy nazariyalar va tamoyillar bilan bog‘laydilar va baholaydilar. 5 -xususiyat: o‘quvchilar o‘zlarining tadqiqotlari, dalillari, fikrlari va ilmiy tushuntirishlarini boshqalar bilan o‘rtoqlashadilar. Vaqt (40 daqiqa) Dars ishlanmasi MCE Cambridge Primary Science turkumidan o‘qitish va o‘rganish strategiyalari Savol berish yondashuvining xususiyati 5 daqiqa1-E. Jalb qilish Dars g‘oyalari (56-bet, O‘Q) O‘quvchilardan darslikning 55-betidagi rasmga qarashlarini so‘rangAgar o‘quvchilar “ter” bilan qoplangan oyna (ya’ni namlanib qolgan oyna) yoki ko‘zguga barmog‘i bilan yozgan bo‘lsalar, bu haqida aytib berishsin.O‘quvchilardan oynadagi bu “ter” qayerdan paydo bo‘lishi haqida o‘ylab ko‘rishlarini so‘rang. Keyin o‘quvchilardan “ter” moddaning qaysi holati ekanligini so‘rang. Ter bilan qoplangan sirtga yozayotganlarida barmoqlari ho‘l yoki quruq bo‘lganligini eslashlarini so‘rang.So‘rang: Sizningcha, “ter” moddaning qanday agregat holatiga misol bo‘ladi? (Kutilgan javob: barmog‘im ho‘l bo‘lib qolgandi. Deraza oynasi yoki ko‘zgu sirtidagi “ter” suvdan iborat. Suv esa suyuqlik.)O‘quvchilarni sirtini ter qoplagan ko‘zgu yoki oynalarga rasm chizayotganlarini yoki do‘stlari uchun xabar qoldirayotganini tasavvur qilishga taklif qiling. Bu ishni bajarishga undang. (Kutilgan javob: Javoblar turlicha bo‘lishi mumkin.) Muqobil dars g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet O‘quvchilarni turli qattiq jism va suyuqliklarni kuzatishga undang. Qattiq jismlarga oʻchirgichlar, marmarlar, yogʻoch/plastmassa bloklar va boshqalar kiradi. Suyuqliklarga suv, sut, choy yoki qahva va boshqalar kiradi.Oʻquvchilarni buyumlarni qattiq jism yoki suyuqlik sifatida guruhlashni va javoblarini asoslashlarini so‘rang.O‘quvchilarni qattiq jism va suyuqliklarning xossalarini eslab qolishga undang. O‘quvchilardan qattiq jism va suyuqliklardagi zarralarning joylashishi haqida so‘rang. (Kutilgan javob: Javoblar turlicha boʻlishi mumkin. O‘quvchilar qattiq jismlar o‘zgarmas shakl va hajmga ega boʻlib, ularni siqib boʻlmasligini esga olishlari kerak. Ularning zarralari zich joylashib, joylashgan o‘rni atrofida tebranib turadi. Suyuqliklar o‘z xususiy shakliga ega emas, balki doimiy hajmga ega va siqilmaydi. Ularning zarralari bir-biriga unchalik zich joylashmagan hamda tartibsiz joylashgan).1. Dars g‘oyalari (O‘Q)- 56-bet bet Darslikda bob boshlanishi –55-bet 2. Muqobil dars g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet 1-xususiyat 10 daqiqa2 - E: Tadqiq etish Amaliy faoliyat (57 - bet, O‘Q) Darslikning 46-betidagi “Birgalikda tadqiq etamiz!” rukniga qarang. Darslikda keltirilgan jihozlarni oling. O‘quvchilarni 1- va 2-bosqichlarni bajarishga undang. O‘quvchilarni suvli idishdagi shimgichni siqqanlarida nimani ko‘rganliklarini tavsiflashga undang. (Kutilgan javob: shimgich siqilganda, pufakchalar suvga chiqdi.)So‘rang: Sizningcha, pufakchalar nimadan tashkil topgan? (Kutilgan javob: Pufakchalar havodan iborat.) O‘quvchilarni 4-bosqichni bajarishga taklif qiling. O‘quvchilar tajribadagi qattiq jism, suyuqlik va gazlarni muhokama qilishlari hamda aniqlashlari kerak. (Kutilgan javob: O‘quvchilar idishni – qattiq jism, suvni – suyuqlik va pufakchalarni – gaz deb aytishlari mumkin. Ba’zi o‘quvchilar pufakchalar gaz emas, pufakchalar ichidagi havo gaz ekanligini aytishlari mumkin.) O‘quvchilarni doskadagi qattiq jism va suyuqliklardagi zarralar ko‘rsatilgan chizmalarga qaytadan qarashga undang.O‘quvchilarni 5-bosqichda aytilgan gazlarning zarra modeli qanday ko‘rinishda bo‘lishi haqida o‘ylab ko‘rishga undang. (Kutilayotgan javob: Gazlarda zarralar bir-biridan uzoqda (suyuqlikdagidan ko‘ra uzoqroq) va tasodifiy joylashadi.) Ijtimoiy hissiy ta'lim: o‘quvchilarning e’tiborini darslikning 46-beti pastidagi qizchaning gapiga qarating. Har bir o‘quvchi o‘quv jarayonida teng imkoniyatga ega bo‘lishi uchun o‘quvchilar tajribani o‘tkazishda navbatma-navbat ishtirok etishlari kerakligini ta’kidlang.Asosiy dars uchun muqobil faoliyat g'oyalari (O‘Q)- 58- bet O‘quvchilarni maktab maydoni, hovli yoki bo‘sh zal kabi katta keng joyga olib o‘ting. O‘quvchilarni qattiq jism, suyuqlik va gazlarning zarra modeli o‘yinini o‘ynashga taklif qiling. O‘quvchilarga har bir holatning xususiyatlarini namoyish qilishda yo‘l-yo‘riq ko‘rsating. Qattiq jismlar uchun o‘quvchilar muntazam shaklda bir biriga yaqin turishganlariga ishonch hosil qiling. O‘quvchilar erkin harakat qila olmasliklari va joyida tebrangan holda o‘z o‘rinlarida qolishlari kerak. O‘quvchilar shakllantirgan umumiy shakl o‘zgarmasligi kerak. Suyuqliklar uchun o‘quvchilar o‘zlari orasidagi masofani biroz oshirishi va tartibsiz ravishda bo‘sh o‘rinlar qildirishlari kerak. O‘quvchilar hali ham bir-biriga nisbatan yaqin ekanligiga ishonch hosil qiling. Gazlar uchun o‘quvchilar bir-biridan uzoqda bo‘lishi va tartbsiz tarzda erkin harakatlanishi kerak.1. Amaliy faoliyat (O‘Q) Darslikning “Birgalikda tadqiq etamiz!” rukni asosida – 57-bet 2. Asosiy dars uchun muqobil faoliyat g'oyalari (O‘Q)- 58- bet 1-xususiyat 2- xususiyat daqiqa3-E: Tushuntirish Darslikning 57-betidagi gazsimon moddalar ta’rifi va misollarini ko‘rib chiqing. O‘quvchilarni qattiq jismlar qattiq holatda, suyuqliklar suyuq holatda, gazlar esa gazsimon holatda bo‘lishini tushunishga yo‘naltiring. Biz yashab turgan havodagi gazsimon moddalar (yoki gazlar) xona haroratida mavjud bo‘la olishini, ya’ni bu harorat bizni o‘rab turgan muhitning harorati ekanligini ta’kidlang. O‘quvchilarga turli mamlakatlarda xona harorati har xil ekanligini tushunishga yordam bering. Shundan so‘ng o‘quvchilardan xona haroratidagi gazsimon moddalarga boshqa misollar keltira olasizlarmi, deb so‘rang. O‘quvchilarni sharni puflayotgan qiz rasmini kuzatishga taklif qiling. So‘rang: sharlarni yana qanday yo‘l bilan to‘ldirish mumkin? (Kutilgan javob: O‘quvchilar nasos yoki gaz ballon yordamida deyishlari mumkin.) O‘quvchilarga sharlarni to‘ldirish uchun geliy gazi ishlatilishini tushuntiring. Geliy xona haroratida mavjud bo‘la oladigan gazsimon moddaga misoldir.So'zlarning ma'nolarini ajratib ko'rsatish va tushuntirish. Siqish - qattiq bosish; izlar - biror narsaning juda oz miqdori. Darslikning 58-betida ko‘rsatilgan zarra modellariga qarang.So‘rang: Nima uchun olimlar zarra modelidan qattiq jism, suyuqlik va gazlarni ifodalash uchun foydalanadilar? (Kutilgan javob: Javoblar turlicha bo‘lishi mumkin. Zarra modeli turli agregat holatlarida modda qanday xossalarga ega bo‘lishini koʻrsatib berishi mumkin. Masalan, moddaning idish shaklini olishi uning zarralari qanday joylashganligiga bogʻliq). O‘quv dasturining “Tadqiqotchilik ko‘nikmalari” rukni bilan darsni bog‘lash uchun o‘quvchilarga olimlar moddaning har bir agregat holatida qanday xossalarga ega bo‘lishini tavsiflash uchun modellardan foydalanishi mumkinligini tushuntiring. Qattiq jismlar, suyuqliklar va gazlardagi zarralar joylashishi va harakatlanishi bilan farqlanadi. Darslikning 58-betidagi qattiq jism, suyuqlik va gazlarning zarra modeli bilan tanishtiring. Zarralarning joylashishidagi farqlarni va ularning qattiq jism, suyuqlik va gazlarda qanday harakatlanishini tushuntiring. Zarralarning joylashishi va harakatidan foydalanib, qattiq jismlar, suyuqliklar va gazlar xususiy shaklga yoki hajmga egami yoki yo‘qmi, ularni siqish mumkinmi yoki yo‘qligini tushuntiring.So‘rang: qattiq jism, suyuqlik va gazlardagi zarralar bir xilmi yoki har xilmi? (Kutilgan javob: O‘quvchining egallagan bilimiga qarab, ha yoki yoʻq bo‘lishi mumkin). O‘quvchilarning javoblari 1-noto‘g‘ri tushunchani aniqlashga yordam beradi (mavzu boshidagi “O‘quvchilar bilimidagi bo‘shliqlar”ga qarang). O‘quvchilarga darslikning 59-betidagi chizmani daftariga ko‘chirib, mos ravishda qattiq, suyuq va gazsimon holatdagi moddalar uchun zarra modelini chizishlari kerakligini ayting. (Kutilgan javob: qattiq – zarralari bir-biriga yaqin, qat’iy tartibda joylashgan zarra modeli; suyuq – zarralari bir-biriga yaqin, tartibsiz joylashgan zarra modeli; gazsimon – zarralari bir-biridan uzoqda va tartibsiz joylashgan zarra modeli.) Tushuntirish (O‘Q)- 57-bet Darslikdagi Birgalikda o‘rganamiz! rukni asosida–57-bet 1-xususiyat 3-xususiyat 4-xususiyat 5 daqiqa4- E: Qo‘llash Kengaytirilgan o‘quv g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet 1.O‘quvchilarga ba’zi moddalar Nyutonmas* suyuqliklar deb nomlanishi haqida ma’lumot bering. Nyutonmas suyuqliklarda esa kuch ta’sir etdirilganda zichligi va yopishqoqligi o‘zgaradi. Nyutonmas suyuqliklar kuch ta’sirida suyuqroq yoki qattiqroq holatda bo‘ladi. Misol uchun, ketchup shishasini silkitganingizda, ketchup ko‘proq suyuq bo‘ladi. Boshqa tomondan, uni siqib yoki aralashtirilganda qattiqroq holatda bo‘ladi. 2. O‘quvchilarni Nyutonmas suyuqliklarga boshqa misollar aytishga va ular kuch ta’sirida yanada qattiqroq yoki suyuqroq bo‘lishi yoki bo‘lmasligini aniqlashga undang. (Kutilgan javob: Javoblar turlicha boʻlishi mumkin. Boshqa misollarga quyidagilar kiradi: makkajoʻxori kraxmali va shoʻrlangan qum kuch ta’sirida qattiqroq (yoki suyuqlikka kamroq oʻxshash) boʻladi. Kuch ta’sirida yelim va boʻyoq suyuqroq (yoki suyuqlikka oʻxshash holatda) boʻladi.) “Ota-onalar bilan ishlash” (O‘Q)- 58-bet Ota-onalar farzandini mahalliy supermarketga olib borishi va bolani ko‘rgan narsalarni qattiq jism, suyuqlik yoki gaz sifatida guruhlashga undashi mumkin. (Kutilgan javob: Javoblar turlicha bo‘lishi mumkin.) Ota-onalar farzandlari bilan qattiq jismlar, suyuqliklar va gazlarning zarra modelini yaratish uchun turli materiallardan (masalan, penoplast koptoklar, tish cho‘tkalari qopqog‘i, karton, qog‘oz va yelimdan) foydalanishlari mumkin. 1. Kengaytirilgan o‘quv g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet 2.“Ota-onalar bilan ishlash” (O‘Q)- 58-bet ---5 daqiqa5- E: Baholash Darsni yakunlash (O‘Q)- 58-bet Darslikning 59-betidagi materiyadagi zarrachalarning joylashishi ularning xususiyatlariga qanday ta'sir qilishi haqidagi videoni* ishga tushirish uchun MCE Cambridge ilovasidan foydalaning.MCE Cambridge ilovasi yordamida videoni ekraningizda namoyish qiling.O‘quvchilarni darslikning 59-betidagi “Bilimingizni sinab ko‘ring!” ruknidagi savolga javob berishga undang. (Kutilgan javob: gazdagi zarralar bir-biridan uzoqda, qattiq jism va suyuqlikdagi zarralar esa bir-biriga yaqinroq joylashadi. Gazdagi zarralar tartibsiz joylashadi va erkin harakatlana oladi.Mavzu oxirida o‘quvchilarning bilimlaridagi o‘zgarishni baholash uchun ulardan darslikning 59-betidagi ko‘nikmalardan qaysilarini egallaganliklarini daftarda belgilashlarini so‘rang. Ushbu dars oxirida barcha noto‘g‘ri tushunchalar tuzatilganiga ishonch hosil qiling.Darsni yakunlashning muqobil g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet O‘quvchilardan qattiq jism, suyuqlik va gazlarga o‘zlari biladigan boshqa misollar keltirishlarini so‘rang. Ularni doskadagi jadvalga guruhlang. (Kutilgan javob: Javoblar turlicha bo‘lishi mumkin.) 1.Darsni yakunlash (O‘Q)- 58-bet mavzu bo‘yicha egallagan bilimlarni tekshirish & darslikdagi bob yakunida berilgan mashqlarni bajarish –59-bet 2. Darsni yakunlashning muqobil g‘oyalari (O‘Q) – 58-bet 5-xususiyat DARSDAN KEYIN REFLEKSIYA O‘tilgan darsning quyidagi jihatlari haqida qisqacha ta’rif bering (1) Kuchli tomonlar: (Ishtirokchilar tomonidan to‘ldirilishi kerak) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (2) Yaxshilanishi kerak bo‘lgan tomonlar: (Ishtirokchilar tomonidan to‘ldirilishi kerak) ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________