O’rta osiyodagi noyob va Qizil kitobga kiritilgan o’simliklar MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………....3 I-BOB OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QIZIL KITOBIGA KIRITILGANDORIVOR NOYOB O’SIMLIKLARNING INSON HAYOTIDAGI AHAMIYATI 1.1 Qizil kitobga kiritilgan dorivor o'simliklar va ularning tibbiyotda qo'llanilishi (Farg’ona vodiysi misolida)………………………………………………………..6 1.2 Jizzax viloyatidagi qizil kitobga kiritilgan burchoqdoshlar yoki dukkakdoshlar (fabaceae) oilasi vakillarining biologiyasi va ekologiyasi………………………..11 1.3 O`zbekistonda respublikasi noyob o‘simliklarni saqlash va himoya qilish choralari…………………………………………………………………………...15 II-BOB. O‘RTA OSIYO FLORASI VA UNING TABIIY XILMA-XILLIGI 2.1. O‘rta Osiyoning tabiiy-geografik sharoiti va o‘simliklar olami……………..25 2.2. Mintaqadagi o‘simliklarning ekologik guruhlari……………………………26 2.3. O‘simliklarning antropogen omillar ta’sirida kamayishi……………………28 III-BOB. O‘RTA OSIYONING NOYOB VA YO‘QOLIB KETISH XAVFI OSTIDAGI O‘SIMLIKLARI 3.1. Qizil kitobga kiritilgan o‘simliklarning tasnifi……………………………...32 3.2. Noyob o‘simliklarning biologik xususiyatlari……………………………....35 3.3. Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi o‘simliklarning asosiy sabablari…………....37 XULOSA………………………………………………………………………..40 ADABIYOTLAR RO`YXATI…………………………………………….......42 KIRISH O‘rta Osiyo o‘zining boy tabiiy resurslari, xilma-xil iqlim sharoiti va o‘ziga xos ekotizimlari bilan ajralib turadi. Ushbu mintaqa Osiyo materigining markaziy qismida joylashgan bo‘lib, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston kabi davlatlarni o‘z ichiga oladi. Hududning tabiiy sharoiti juda murakkab bo‘lib, cho‘llar, tog‘ tizmalari, dashtlar, o‘rmonzorlar va daryo vodiylari kabi turli landshaftlarga ega. Bunday xilma-xillik o‘simliklarning ko‘plab noyob turlari yashashi uchun qulay shart-sharoit yaratadi. Lekin so‘nggi yillarda inson faoliyati natijasida mintaqadagi o‘simliklarning kamayishi, ayrim turlarning yo‘qolib ketish xavfi ostida qolishi katta ekologik muammoga aylanib bormoqda. Shu sababli O‘rta Osiyoning noyob va yo‘qolib borayotgan o‘simlik turlarini o‘rganish, ularni muhofaza qilish va ko‘paytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish dolzarb masala hisoblanadi. O‘simliklarning kamayishiga olib kelayotgan asosiy omillar qatoriga qishloq xo‘jaligi yerlari kengayishi, yaylovlarning ortiqcha ekspluatatsiyasi, o‘rmonlarning kesilishi, sanoat rivojlanishi, tabiiy resurslarning noto‘g‘ri ishlatilishi va iqlim o‘zgarishi kiradi. Ayniqsa, ayrim dorivor va bezakbop o‘simliklarning nazoratsiz yig‘ib olinishi ularning tabiiy yashash hududining qisqarishiga olib kelmoqda. Shuning uchun ko‘plab noyob o‘simlik turlari xalqaro va milliy darajadagi Qizil kitoblarga kiritilgan. Mavzuning dolzarbligi: O‘rta Osiyodagi noyob va Qizil kitobga kiritilgan o‘simliklarni o‘rganish va ularni muhofaza qilish masalasi bugungi kunda muhim ekologik va ilmiy muammolardan biri hisoblanadi. Insoniyatning tabiiy resurslardan haddan tashqari foydalanishi natijasida mintaqaning biologik xilma-xilligi sezilarli darajada kamayib bormoqda. O‘rmonlarning kesilishi, yaylovlarning noto‘g‘ri ekspluatatsiyasi, yerlarning degradatsiyasi va iqlim o‘zgarishi kabi omillar tufayli noyob o‘simlik turlari yo‘qolish xavfi ostida qolmoqda. Mintaqada uchraydigan ko‘plab o‘simliklar nafaqat ekologik ahamiyatga ega, balki iqtisodiy va dorivor jihatdan ham katta qimmatga ega. Masalan, pista daraxti (Pistacia vera) va Regel bodomi (Amygdalus regeli) kabi o‘simliklar oziq-ovqat sanoatida muhim ahamiyat kasb etsa, Turkiston tog‘ lolaqizg‘ishi (Tulipa greigii) bezakbop o‘simlik sifatida baholanadi. Bundan tashqari, ferula (Ferula foetida) kabi dorivor o‘simliklar qadimdan tibbiyot va farmatsevtikada qo‘llanilgan. Lekin ularning tabiiy yashash muhitining buzilishi ularni yo‘qolib ketish xavfi ostida qoldirmoqda. Shu boisdan, O‘rta Osiyoning noyob o‘simliklarini o‘rganish, ularning ekologik holatini baholash va muhofaza qilish choralarini ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Mazkur mavzuning ahamiyati nafaqat ekologik muhofaza choralarini ishlab chiqish bilan cheklanmay, balki barqaror rivojlanish va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha ilmiy hamda amaliy tadqiqotlarni olib borishni ham talab qiladi. Kurs ishi maqsadi va vazifalari Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi O‘rta Osiyodagi noyob va yo‘qolib borayotgan o‘simlik turlarini o‘rganish, ularning tabiiy yashash sharoitlarini tahlil qilish hamda ularni muhofaza qilishning ilmiy va amaliy chora-tadbirlarini ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: O‘rta Osiyo florasining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish va mintaqadagi noyob o‘simliklar haqida umumiy ma’lumot berish.Qizil kitobga kiritilgan o‘simliklar turlarini o‘rganish, ularning tarqalish areali va ekologik sharoitlarini tahlil qilish.O‘simliklarning kamayishiga sabab bo‘layotgan asosiy antropogen va tabiiy omillarni aniqlash.Tabiiy muhitni tiklash va o‘simliklarni muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro va milliy darajada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni o‘rganish.O‘simliklarni muhofaza qilish va ko‘paytirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.Ushbu kurs ishining tadqiqot predmeti O‘rta Osiyoning Qizil kitobga kiritilgan noyob o‘simliklari, ularning biologik va ekologik xususiyatlari hamda ularni muhofaza qilish usullari hisoblanadi. Tadqiqot obyekti esa O‘rta Osiyo mintaqasidagi noyob o‘simliklar, ularning tabiiy yashash sharoitlari, antropogen ta’sir omillari va muhofaza qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar tashkil etadi.