Plauntoifa ( Lycopodiophtyta) o'simliklar bo'limi tuzilishi, ko'payishi” TAQRIZ Mavzuning dolzarbligi_____________________________________________ _______________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________ Yutuqlari __________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________ Kurs ishi kamchiliklari____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Xulosa (himoyaga tavsiya etiladi, himoyaga tavsiya etilmaydi)____________________________________________________________________________________________________________________________ Ilmiy rahbar:_______________________________________ ___________ (F.I.Sh., imzo) Mavzu:Plauntoifa ( Lycopodiophtyta) o'simliklar bo'limi tuzilishi, ko'payishi MUNDARIJA KIRISH……………….………………………......……………………….....…3 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 12.08.2020 yildagi PQ-4805-son I.BOB. Plauntoifa bo‘limining umumiy tavsifi............................................…5 1.1.Vegetativ organlarning moslanish xususiyatlari………………….…….10 1.2. Sporal (nospora) yo‘l bilan ko‘payish…..……………………………...15 II. BOB. Jinsiy ko‘payish (gametofit bosqichi)………..………………...…22 2.1. Vegetativ yo‘l bilan ko‘payish shakllari………………………..……...26 2.2.Plauntoifa turkumiga kiruvchi asosiy vakillar…………………….…...29 Xulosa.................................................................................................................36 Adabiyotlar........................................................................................................38 KIRISH O‘simliklar dunyosi nihoyatda xilma-xil va murakkab tuzilgan bo‘lib, har bir o‘simlik guruhi o‘ziga xos morfologik va fiziologik xususiyatlarga ega. O‘simliklar hayoti va ularning tabiatdagi o‘rni haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lish uchun ularni sistematik jihatdan chuqur o‘rganish talab etiladi. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, qadimiy sporali o‘simliklar guruhi bo‘lgan Plauntoifa (Lycopodiophyta) bo‘limining tuzilishi va ko‘payish jarayonlarini o‘rganish alohida ahamiyatga ega. Plauntoifalar — bu qadimiy sporali o‘simliklar guruhiga mansub, bugungi kunda asosan nam va soyali joylarda uchraydigan, mikrofilla bargli va oddiy tuzilgan tomir o‘tkazuvchi sistemaga ega o‘simliklardir. Ular birinchi bo‘lib paleozoy erasining devon davrida paydo bo‘lgan va o‘sha davrlarda yer yuzida keng tarqalgan. Hozirgi kunda esa bu o‘simliklar nisbatan kamroq turlar bilan ifodalangan bo‘lsa-da, ular o‘zining biologik va ekologik ahamiyatini saqlab qolgan. Plauntoifalar qadimgi davr o‘simliklari sifatida o‘simliklar evolyutsiyasida muhim bosqichni egallaydi. Ular yerda yashovchi ilk tomirli o‘simliklardan hisoblanadi va o‘tkazuvchi to‘qimalarning paydo bo‘lishida asosiy rol o‘ynagan. Plauntoifalar o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, ularning morfologik va anatomik tuzilishi oddiy tuzilgan o‘simliklar bilan murakkab organizmlar orasidagi oraliq pog‘onani tashkil qiladi. Ularning poyalari, ildizchalari va barglari oddiy tuzilgan bo‘lib, asosan vegetativ tarzda rivojlanadi. Ularning barglari kichik (mikrofilla) va odatda oddiy struktura bilan ajralib turadi. Poyasi gorizontal yoki tik o‘sadigan, ko‘p hollarda yer osti qismlarida joylashgan bo‘lib, vegetativ ko‘payishga moslashgan. Ularning ildiz tizimi ham kam rivojlangan, ko‘pincha ildizchalardan iborat bo‘ladi. Plauntoifalarning o‘simliklar dunyosidagi o‘rni ularning o‘ziga xos ko‘payish xususiyatlari orqali ham belgilanadi. Ular asosan sporalar yordamida ko‘payadi, bu esa ularni paporotniksimonlar bilan yaqinlashtiradi. Biroq, Plauntoifalarda sporalar strobilus deb ataluvchi maxsus tuzilmalar ichida hosil bo‘ladi, bu ularning ko‘payish tizimida muhim biologik xususiyat hisoblanadi. Ular ikki turdagi ko‘payish usullariga ega: jinsiy va jinssiz (vegetativ). Jinsiy ko‘payishda gametofit deb ataladigan oraliq bosqich mavjud bo‘lib, bu jarayon murakkab rivojlanish siklini tashkil etadi. Sporalar tuproqqa tushgach, undan kichik, yashil yoki yer ostida yashovchi gametofit (protalium) rivojlanadi. Ushbu gametofitda erkak (anteridiy) va urg‘ochi (archegoniy) jinsiy organlar shakllanadi, ularning birikishi natijasida yangi sporofit (asosiy o‘simlik) hosil bo‘ladi. Bu jarayon o‘simliklar hayotiy siklida avlodlar almashinuvi (metagenez) ga misoldir. Plauntoifalarning turli vakillari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos morfologik belgilar va ekologik moslashuvlarga ega. Eng mashhur vakillari sifatida Lycopodium (jo‘ka o‘tlar), Selaginella (mayda plauntoifalar) va Isoetes (suv plauntoifasi) keltiriladi. Lycopodium turkumiga kiruvchi o‘simliklar asosan nam o‘rmonli hududlarda, qumli tuproqlarda o‘sadi, va dorivor xususiyatlari bilan ajralib turadi. Selaginella vakillari esa nafaqat nam, balki qurg‘oqchil sharoitlarga ham moslashgan, o‘ziga xos qobiq bilan qoplangan sporalarni hosil qiluvchi o‘simliklardir. Isoetes esa suv muhitiga moslashgan, barglari ignasimon, suzuvchi o‘simlik hisoblanadi. Ularning har biri Plauntoifalarning evolyutsion rivojlanishida alohida yo‘nalishlarni ifodalaydi. Plauntoifalarning ekologik ahamiyati ham beqiyosdir. Ular ko‘pincha tuproqni mustahkamlovchi, eroziyaga qarshi kurashuvchi o‘simliklar sifatida muhim hisoblanadi. Nam joylarda o‘suvchi plauntoifalar muhitdagi ortiqcha suvni o‘zlashtirish orqali namlik darajasini tartibga soladi. Bundan tashqari, ba’zi turlari dorivor o‘simlik sifatida qadrlanadi. Masalan, Lycopodium sporalaridan chang shaklida dori vositalarida ishlatiladigan moddalar olinadi. Ular shuningdek, biologik marker sifatida ilmiy tadqiqotlarda qo‘llaniladi.