Mazmunı Kirisiw I bólim. Ilimiy izertlew ham islenbeler qárejetlerin esapqa aliwdiń xaliq araliq standartlari 1. 1. Ilimiy izertlew ham islenbelerdiń xaliq araliq standartlarda ańlatiliwi 1. 2. Ilimiy izertlew ham islenbeler qárejetlerin buxgalteriya esabına alıw II bólim. Ilimiy izertlew ham islenbeler qárejetlerin hám materialliq emes aktivlerdi esapqa aliw 2. 1. Ilimiy izertlew ham islenbeler bahalaniwi hám qárejetleri 2. 2. Ilimiy izertlew ham islenbeler hám materialliq emes aktivlerdiń qayta bahalaniwi 2. 3. Ilimiy izertlew ham islenbeler hám materialliq emes aktivlerdiń operaciyalari esabi Juwmaqlaw Paydalanılǵan ádebiyatlar Kirisiw Ilimiy izertlewler hám islenbeler qárejetlerin esapqa alıw búgingi kúnde ekonomikanıń túrli tarawlarında zárúrli áhmiyetke iye. Zamanagóy kompaniyalar ushın básekiles ústinlikke erisiw, innovciyalıq ónim hám xızmetler jaratıw, sonıń menen birge, bazar mútajliklerine iykemlesiw ilimiy izertlew hám islenbelerge baylanıslı boladi. Usi tártipte, bul qárejetlerdi tuwrı esapqa alıw finanslıq esabatlar, salıq jeńillikleri, hám strategiyalıq qararlar ushın zárúrli áhmiyetke iye boladı. Izertlewler hám islenbelerdiń qárejetlerin tuwrı hám anıq atap kórsetiw tekǵana finanslıq esabatlardıń shınlıǵın támiyinleydi, bálki kompaniyanıń keleshektegi rawajlanıw strategiyaların islep shıǵıwda da zárúrli faktor esaplanadı. Sol maqsette, Ilimiy izertlew ham islenbeler qárejetlerin finanslıq esapqa alıwdıń jantasıwları hám principlerıni úyreniw tekǵana ámeliyat, bálki ilimiy izertlewler ushın da aktual másele esaplanadi. Ilimiy izertlewler hám islenbeler qárejetlerin esapqa alıw tekǵana kompaniya iskerligin tuwrı sáwlelendiriw, bálki finanslıq nátiyjelerge de tásir etiwshi omil bolıp tabıladı. Kóplegen kárxanalar óz resurslarini jańa texnologiyalardı jaratılıwma hám bazar talaplarına uqsas jańa ónimlerdi islep shıǵıwǵa baǵdarlaydi. Usınıń sebepinen, Ilimiy izertlew ham islenbeler qárejetleri kompaniyanıń innohámciyalıq potencialın kórsetedijáne onıń keleshektegi turaqlı rawajlanıwın támiyinlewge járdem beredi. Biraq, bul qárejetlerdi esapqa alıwda qıyınshılıqlar ámeldegi bolıp, olar tiykarlanıp amortizatsiya, finanslıq esabat standartları, hám salıqqa tartıw máselelerine tiyisli. Bul máselelerdiń áhmiyeti artıp barǵan sayın, ilimiy izertlew hám islenbeler qárejetlerin anıq hám isenimli tárzde esapqa alıw metodologiyalari boyınsha izertlewler de kóbeymekte. Sol kóz qarastan, Ilimiy izertlew ham islenbeler qárejetlerin esapqa alıw sisteması kompaniyanıń finanslıq nátiyjelerin jáne de shın sáwlelendiriwge járdem beredi hám investorlar ushın isenimli maǵlıwmat deregi esaplanadı. Ilimiy izertlew hám islenbeler qárejetlerin esapqa alıwdıń tiykarǵı maqseti - kárxananıń finanslıq jaǵdayın real sáwlelendiriw jáne onıń keleshektegi rawajlanıwına úles qosıw bolıp tabıladı. Izertlewler hám islenbeler kárxanalardıń básekige shıdamlılıǵın asırıwǵa hám ekonomikalıq payda alıwǵa járdem beredi. Materialliq emes aktivlerge anıqlama beriwde aktivden xojalıq iskerliginde paydalanılıwı jáne onıń materiallıq mániske iye bolmawi talap etiledi. Materiallıq mániske iye bolmaǵan (pul kórinisinde bolmaǵan ) aktivler nızamlı huqıqlarǵa, sonday-aq múlkshilik huqıqlarǵa tiyisli bolıwı múmkin bolsa hám uzaq múddet paydalanılsa, materialliq emes aktivler tariypiga juwap beredi. Kárxananıń ózi tárepinen jaratılǵan (islep shıǵılǵan ) materialliq emes aktivlerdiń baslanǵısh qunı ilimiy izertlew hám tájiriybe-konstruktorlıq jumıslarına sarplanǵan haqıyqıy qárejetler jıyındısı retinde anıqlanadı. Ilimiy - Ózbekstan Respublikası Finans ministrliginiń 1998 jıl 3 dekabrdegi 64-sanlı " Informaciyanomasi" qararı menen tastıyıqlanǵan Ózbekstan Respublikasınıń Milliy buxgalteriya esabı standartı tiykarında dúziledi. Ilmiy izertlewlerde qárejetlerdi aniqlaw tómendegi tiykarǵi jónelislerdi o‘z ishine aladi: birinshiden, resurslardi satip aliw, izertlew ushin zarur bolǵan materiallar, texnologiyalar hám buyimlardi satip aliw. Ekinshiden, kadrlar menen baylanisli qárejetler, yaǵniy ilimpazlar hám járdemshi jumisshilardiń is haqi. Ushinshiden, infrastruktura hám uskeneler, maselen, laboratoriyalar, arnawli izertlew maydanlari hám texnik uskunelerdi ijaraǵa alıw yáki saqlaw. Bunnan tisqari, transport, baylanis, konsalting hám hújjetler menen baylanisli qosimsha qárejetler de esapqa alinadi. Proekt basqariwi sheńberinde qárejetlerdi esapqa alıw resurslardan paydalaniw, artiqsha qárejetlerdiń aldin aliw, hám proekttiń belgilengen byudjet sheńberinde amelge asiriliwin támiynlew ushin zarurdir. Soniń menen birge, qárejetlerdi esapqa alıw sirtqi investorlar hám grant ajiratiwshilar ushin aniqliqti támiynleydi