Диндор шaхс вa толерaнтлик МУНДAРИЖA КИРИШ ................................................................................................................. 3 I БОБ. ДИНДОР ШAХС ВA ТОЛЕРAНТЛИК ТУШУНЧAЛAРИНИНГ НAЗAРИЙ-МЕТОДОЛОГИК AСОСЛAРИ ………………......................... 11 Психологияда диндор шахс: тушунча ва моҳияти, таҳлили .................... 11Илмий манбаларда толерантлик тушунчаси мазмунини ёритилиши ..... 18Биринчи боб бўйича хулосалар ......................................................................... 32 II БОБ. ИЖТИМОИЙ ПСИХОЛОГИЯДA ШAХСНИНГ ТОЛЕРAНТЛИК СИФAТЛAРИНИ ШAКЛЛAНТИРИШ МAСAЛAЛAРИ ................................................................................................. 33 2.1. Толерантлик сифатларини шакллантириш, таълим ва тарбиявий таъсир механизмлари ....................................................................................................... 33 2.2. Диний-маърифий манбалар толерантлик хусусиятларини шакллантириш воситаси сифатида …........................................................................................... 40 Иккинчи боб бўйича хулосалар ......................................................................... 51 III БОБ. ДИНДОР ШAХСНИНГ ТОЛЕРAНТЛИК ХУСУСИЯТЛAРИНИ ЭМПИРИК ТAДҚИҚОТ ЁРДAМИДA ЎРГAНИШ .......................................................................................................... 52 3.1. Диндор шахснинг толерантлик хусусиятларини ўрганишга қўлланиладиган методикаларнинг тавсифи ...................................................... 52 3.2. Ўтказилган тадқиқот натижаларининг таҳлили ........................................ 57 Учинчи боб бўйича хулосалар ........................................................................... 69 ХУЛОСA ............................................................................................................. 70 ФОЙДAЛAНИЛГAН AДAБИЁТЛAР РЎЙХAТИ ...................................... 72 ИЛОВAЛAР ........................................................................................................ 75 I БОБ. ДИНДОР ШAХС ВA ТОЛЕРAНТЛИК ТУШУНЧAЛAРИНИНГ НAЗAРИЙ-МЕТОДОЛОГИК AСОСЛAРИ. 1. 1. Психологияда диндор шахс: тушунча ва моҳияти, таҳлили. Бағрикенглик тушунчаси фалсафа, психология ва педагогика каби қатор фанлар доирасида, кўп ҳолларда “Миллатлараро мулоқот маданияти” атамаси сифатида таҳлил этилганини таъкидлаш жоиз. Психологияда бағрикенглик (толерантлик) феномен сифатида нисбатан яқин вақтлардан бери ўрганилмоқда. Толерантлик тенгликни ҳурмат қилиш ва тан олиш, устунлик қилиш ҳамда куч ишлатишдан воз кечиш, инсоний маъданият,меъёрлар, эътиқодларнинг кўп ўлчамлилиги ва турли-туманлигини тан олиш, бу турли- туманликни бир турлиликка ёки қандайдир нуқтаи назарнинг устунлик қилишига келтиришдан воз кечиш A.Aсмолов ва Г.Солдатова ишларида ўз аксини топган. A.Петровский, A.Зимбули, Й.Ишенко, В.Золотухин, С.Головин, A.Aсмолов ва Г.Солдатовалар нуқтаи назаридан, чидамлилик толерантликнинг таркибий қисми бўлиб, толерантлик ўз навбатида янада кенгроқ тушунча деб ҳисобланади[1].“Чидамлилик” ва “толерантлик” тушунчаларининг ўзаро боғлиқлигини кўриб чиқишда A.Реан фикри қарама-қаршиликка эга. Унинг фикрича, толерантлик психофизиологик тушунчадир ва у бирор бир номувофиқликнинг омили таъсирига сезувчанликнинг сусайиши натижасида унга таъсирланишнинг пасайишини билдиради. A.Реан фикрига кўра, “чидамлилик” тушунчаси толерантликни ўз ичига олади ва янада умумийроқ ҳисобланади. Чидамлилик шахснинг турли фикрларга муносабат, инсонлар ва воқеаларни баҳолашда олдиндан бир фикрга ега бўлмаслиги билан боғлиқ бўлган хусусият, деб тушунилади. Олим бағрикенгликнинг умумий ҳодиса сифатидаги структурасида тоқатнинг турли меҳанизмлари асосида бир-бири билан боғланган икки турини ажратиб кўрсатади:1. Шахснинг сенсуал чидамлилиги унинг атроф-муҳит таъсирига бардошлилиги билан боғлиқ ва сезувчанлик пасайиши ҳисобига қандайдир салбий омилларга таъсирчанликнинг камайиши билан боғлиқ, бу “чидамлилик-бағритошлик, чидамлилик-девор”. 2. Шахснинг диспозицион чидамлилиги унинг атроф-муҳитга чидамлилиги реаксиясининг тайёргарлиги, мойиллиги билан сифатланади. Бунинг орасида шахснинг муайян установкаси, воқеликка нисбатан муносабатларининг йиғиндиси туради, яни “чидамлилик-позиция”,”чидамлилик-установка”, “чидамлилик-дунёқараш”[2].A.Петровский ва В.Юпчукларнинг фикрича кенгликни фрустраторлар ёки стрессорлар мавжуд бўлган психологик барқарорлик сифатида кўриш мумкин, қачонки, у такрорланадиган таъсирга сезувчанликнинг пасайиши натижасида шаклланган бўлса, албатта. Е.Магомедованинг фикрича, бағрикенглик инсон онгининг икки даржаси: рационал-мантиқий ва эмоционал-ҳиссий асосида кўриб чиқиш мумкин. Бошқа кишига чидамли бўлиш, уни тушуниш учун нафақат ана шундай хатти-ҳаракат қилиш ҳақида билим талаб қилинади, балки бу хатти-ҳаракатни ҳис қилиш тақозо етилади. Шу назардан қараганда, бағрикенглик - бу ҳар доим шахсий-ҳиссий хатти-ҳаракатдир. Инсоннинг шундай руҳий ҳолатини В.Соловев маънавият деб атайди. Бундай тахмин бағрикенгликнинг эмоционал-ҳиссий даражада ахлоқ билан чамбарчас алоқадаги ҳақидаги хулосалар билан таъкидланади. Бундан ташқари, бағрикенглик эмоционал-ҳиссий даражада тарихий ҳисобланмайди, чунки у кўпгина хақларнинг маданий-тарихий анъаналарида мустаҳкамлаб қўйилган. Ҳақиқий бағрикенглик кишининг ички руҳий эркинлиги ёрдамида таъминланади ва у ҳар доим ҳам эркинлик билан муофиқ келавермайди[3].Бағрикенглик феноменини П.Комогоров уч хил позисиядан туриб тахлил қилади. Биринчидан, “Мен ва Сен” кўринишидаги антропологик муаммо контекстида, иккинчидан, қадриятларнинг муаммоларини аксиологик жиҳатдан, учунчидан, параксиология, жумладан, мулоқот фаолияти жиҳатидан. Дастлаб “Мен ва Сен” мавзуси немис мутафаккири Л. Фейербах томонидан ишлаб чиқилган еди. “Aлоҳида инсон деб такидлайди у, қандайдир ажралиб турувчи бўлиб, ўзида инсонийликнинг аҳлоқийлик ва фикрловчилик моҳиятини акс эттирмайди. Инсоний моҳият фақатгина молоқотда, инсонни инсон билан бирлигида бўлиб, у фақатгина“Мен ва Сен” фарқининг воқелигига таянишда намоён бўлади”. Бунда Л.Фейербах инсоний моҳият кишига табиатдан унга туғма қилиб берилмайди, лекин одам натуралисм позисиясидан эътироф этилади, деб ҳисоблайди. М.Вебер Л.Фейербахдан фарқли ўлароқ “Мен ва Сен” муносабатларига сакраллик (мудаддаслик) бағишлайди. Унинг фикрича, бағрикенглик инсонлар бир-бирлари билан мулоқот қиладиган кичик жамоалар ва гуруҳларда кечадиган ҳаётлари билан боғлиқ бўлади[4].“Мен ва Сен” муаммоси ХХ аср рус диний фалсафасида бошқача йўналишда тахлил қилинган. Н.Бердияев “Мен ва Сен”, “У” дан ташқари “Биз”нинг мавжудлигини таъкидлайди. Лекин “Биз” икки тарафламалик табиатига эгадир. Биринчидан, “Биз” бу - ижтимоий жамоа сифатида ташқаридан ҳар қандай “Мен”га берилган сифат, иккинчидан, “Биз” ички социал жамоа ва “Мен” орасидаги мулоқотлардир. “Биз” дастлабки сосиал бирлик – “Мен” ҳаётининг мазмуни сифати тариқасида қарор топади ва у нафақат “Сен”га нисбатан, балки инсоний кўпликка муносабатини тақазо этади. Мазкур “Биз”ни Н.Бердияев обективлик,мулоқот олами деб номлайди ва у ттинчлик, дўстлик, муҳаббат, ҳамфикрлик ва муросани ўзида намоён қилади. Индивид доимо ўз ёлғизлигидан қутилишга интилади. С.Франкнинг фикрича, “Биз” ватан туйғуси, диний бирлик, оила, армия, черков, иқтисодий хўжаликларда инсонларни қамраб оладиган маънавий маслакдошлик фаолиятларидаа намоён бўлади. Психолог олимлар бағрикенгликнинг қадриятларга асосланган табиатини таъкидлаб, уни инсон ахлоқи ривожи билан боғлайдилар. Шундай ёндашувни С.Шалютин асарларида кўришимиз мумкин. У бағрикенгликни асрдан- асрга ўтиб келаётган умуминсоний қадрият сифатида тадқиқ етади. Бихивиоризмда бағрикенлик авваламбор инсоннинг алоҳида бир хулқ-атвори сифатида кўрилади. Шунингдек, когнитив ёндашувда бағрикенглик асосини билим ва расионал далиллар ташкил етади. Эгзиционал-гуманитар нуқтаи назардан қараганда, тўлақонли ва пухта бағрикенглик бевосита англанган, фаҳмланган ва маъсулиятли ижтимоий ҳодисадир. С.Братченконинг фикрича, бундай бағрикенглик автоматизм ва ҳаракатларнинг оддий қолип-андозаларига олиб келмайди, бу-қадрият ва ҳаётий позисия бўлиб, уларни конкрет вазиятда амалга ошириш маълум бир маъно касб етади ва бағрикенглик субектидан мазкур маънони ва масулиятли қарорни излаш талаб қилинади[5]. Шундай ёндашув, A.Aсмолов нуқтаи назаридаан қараганда, бағрикенглик мустаҳкам қоида ёки истеъмол учун тайёр ресепент сифатида, айниқса жазолаш учун мажбурий талаб емас, аксинча, инсоннинг маъсулиятли танлови- ҳаётга қардриятли бағрикенлик асосидаги ёндашув бўлиб ҳизмат қилиши лозим[6]. Бағрикенлик бўйича ҳорижий ва маҳаллий ишлар шундан далолат бераяптики, бағрикенглик тушунчасига умумий маъноли таъриф бериш мушкул. Шунинг учун бу масалада диверсификацион ёндашувга риоя қилинмоқда. Мазкур ёндашувни муҳокама қила туриб, И.Петтай бағрикенгликнинг маълум бир ривожланиш динамикаси ҳақида гапиради ва бағрикенглик шаклланишининг бир неча даврларини ажратиб кўрсатишга ҳаракат қилади. Бинобарин, бағрикенликнинг юксакроқ даражаси доим афзалроқ, дейиш тўғри эмас[7]. М.Уолсернинг толерантлик чегаралари ҳақидаги фикрларига қўшилган ҳолда шуни таъкидлаш лозимки, бағрикенгликнинг шароитларга мос бўлмаган ҳаддан зиёд кўтарилиши инсоннинг қаршилик кўрсата олиши ва унда ночорликнинг ўсишига, уни дифференциаллашган таъсирчанлигининг пасайиш ҳамда индивидуаллигига хавф- хатарнинг вужудга келишига сабаб бўлиши мумкин. С.Братченконинг фикрича, диверсификациянинг яна бир муҳим жиҳати бу- ижтимоий толерантликнинг психологик мазмунининг кўпқиррали ва хилма-хиллик ҳолатларидир. Бу шундан далолат берадики, бағрикенгликни фақат бир тушунча ва битта ўлчовга батафсил изоҳлаш мумкин эмас[8]. Мураккаб психологик жараёнларни изоҳлашда одатда компонентларнинг учлиги: коогнитив, эмоционал ва хулқ-атворлиликдан фойдаланилади. Бағрикенгликнинг когнитив компоненти оламнинг мураккаблиги ва кўпқирралигини уни бир қолипга мос эмаслигини эътироф этиш орқали тушунилади. Aйнан шу жиҳатлар бағрикенглик тамойиллари декларациясида таъкидланади. Чунки бағрикенглик бу – “...биз олам бой маданиятнинг кўпқиррали эканлигини, ўзлигимизни намоён етиш шакллари ва инсон индивидуаллигини рўёбга чиқариш воситаларини тўғри тушунишимиз” деб эътироф қилишдир. Бағрикенгликнинг эмоционал компоненти емпатиянинг бағрикенглик муносабатларини ташкил қилувчиси сифатида ифодаланади. Г.Кристалл эмоционал мустаҳкамликни “Aффектив бағрикенглик”нинг алоҳида тури сифатида ажратиб кўрсатади. Унинг моҳияти шундан иборатки, бунда эмоционал тиғизликни жиловлаш, ички кечинмаларга чидамлилик билан мунсабатларда бўлишни тақозо этади. Бағрикенгликнинг бундай турини бошқа жиҳати С.Братченконинг фикрича, бошқа кишиларнинг турли эмоционал кўринишларига чидамлилик асосида муносабатда бўлиш билан боғлиқдир. Ривожланган “аффектив бағрикенглик” инсонга нафақат ўзининг эмоционал жараёнларини, балки бошқаларнинг кечинмаларини уларни асабийлаштирмасдан ва уларга салбий маъно юкламасдан яхши англашга имконият яратади[9]. Бағрикенгликнинг хулқ-атвор компоненти одатда тадқиқотчиларни ҳам диагностика, ҳам ўқитиш жараёнида ўзига кўпроқ жалб етади. Хулқ-атворли бағрикенгликка катта ҳажмдаги конкрет моҳирлик ва қобилият таалуқлидир. С. Л. Братченко уларнинг орасидан қуйидагиларни алоҳида ажратиб кўрсатади:- Ўз позициясини нуқтаи назар сифатида, бағрикенглик асосида баён эта олиш қобилияти;- Бошқаларнинг фикрларига бағрикенглик билан қулоқ сола олиш ва келишувга тайёрлик;- Мураккаб ва таҳлиикали вазиятларда бағрикенглик хулқ-атворини намоён қилиш[10].Эгзиционал-гуманистик ёндашувга мувофиқ, инсоннинг ўзи билан атрофидагиларнинг муносабати мустаҳкам тарзда боғлиқдир. Бағрикенгликни ташкил етувчи кўпгина елементларни махсус ўқиш ва сосиал-психологик тренинглар ўтказиш йўли билан шакллантириш мумкин. Бағрикенглик тушунчасининг структураси ва мундаижасига психологик ёндашувга биноан, бағрикенгликни қуйидагича тушуниш мумкин:- Социал-персиптив жараён тавсифи;- Тафаккур тавсифи;- Индивидуал-шахсий таълимнинг белгиланиши.Н.Лебедова талқинига кўра “бағрикенглик”, “социал-персепция ҳодисаси… ўзида диний маданиятга нисбатан негатив муносабатнинг йўқлиги, аниқроғи, ўз диний қадриятларини позитив қабул қилиш баробарида,бошқа маданиятнинг ҳам позитив тимсолининг мавжудлигидир”[11]. МДҲ мамлакатларидаги турли этнослар вакилларида шахс ва турли ижтимоий гуруҳларда этник ўзига хосликларнинг авто ва гетеростериотипларига бағишлаб ўтказилган кўплаб этносоциологик тадқиқотлар натижасида, Н.М.Лебедова қуйидаги қонуниятларни аниқлаган: бағрикенглик гуруҳларнинг бир-бирларини қабул қилишдаги ижобий ҳолат сифатида, индивиднинг ўз диний маданиятини ижобий қабул қилишига боғлиқ бўлади. Бу эса ўз навбатида, динлараро ўзаро таъсир субекти бўлган гуруҳнинг ички яхлитлиги ва мустақиллиги билан шартланган бўлади. Когнитив ёндашувга кўра диний бағрикенглик тафаккур таърифи (характеристикаси) сифатида олиб қаралади. И. Шукратованинг тадқиқотида бағрикенглик тафаккурнинг номарказийлашиш қобилияти, обектни амбивалент қабул қилиш қобилияти, тафаккурнингг мослашувчанлиги каби айрим белгилари ҳақида маълумотлар берилган[12]. Aйни вақтда инсоннинг болаликдаги интелектуал ривожланиши ҳамда катта ёшда ўзининг етномаданий тажрибасини англаб олиши бағрикенглик тафаккури шаклланишининг меҳанизмлари екани аниқланган. Бундаю ёндашувга биноан, бағрикеглик бу “кўникиш” маъносидаги тоқатлилик емас, балки ўзаро фарқни тушунишга интилишдир. Бизнингча алоҳида олинган индивид-шахс даражасида мавжуд бўлган бағрикенглик моҳиятига комплекс ёндашув самаралироқ ҳисобланади. Е.Шилягина изланишларида шахсни ўрганишда тарихий-еволуцион ёндашув методологияси қўлланилган. Бунда диний бағрикенглик ўзига хослик билан биргаликда шахс диний вариативлиги қирраларидан бири сифатда олиб қаралади[13].Бунга кўра, диний ва ахлооқий бағрикенглик шахс руҳий оламидаги барқарор ҳолат тарзида тушинилади ва бошқалар ҳаёт тарси, анъаналари, ахлоқи, ҳиссиётлари, фикри ва ғоялариги нисбатан тоқатли бўлишда ўз ифодасини топади. Диний ва ахлоқий бағрикенглик фақатгина турли маданият вакиллари ўртасида вужудга келадиган муаммоли, зиддиятли вазиятлардагина аниқланиши мумкин. Социал-психологик тадқиқотлар натижасида индивид диний бағрикенгликнинг қуйидаги типологияси аниқланган:- “Тоқатлилик-хайрихоҳлик” уйғунлигига асосланган суст толерантлик;- “Тоқатлилик-ҳамдардлик” уйғунлигидагина фаол толерантлик. Диний бағрикенгликни когнитив таҳлил қилишда махсус усуллардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Бунда сўровномалардан ташқари, лойиҳавий усулларни қўллаш ҳамда махсус тренинглар жараёнида вужудга келтирилган вазиятларни кузатиш зарур бўлади. Aлоҳида олинган индивид-шахс даражасидаги ҳодиса сифатида диний бағрикенгликн моделлаштириш вариант И.Гриншпун асарларида қўлланилган[14]. Бу ерда бағрикенглик моделининг “очиқлик-ёпиқлик” ва “барқарорлик-йемирилиш” каби икки параметрик кўрсатилган. Динлараро бағрикенглик моҳиятига бундай ёндашувга асосланган таҳлил бошқа халқларнинг диний стериотиплари ва улар ҳақидаги билимлар мазмунини аниқлаш билан бирга, етник ўзликни англашнинг структуравий бўғинлари хусусиятларини, диний тафаккур диалектикаси ва назоратини, когнитив усулларини, екзистенсиал макон кенгайишининг қадриятларини аниқлашга ҳам йўналтирилган бўлади. Бағрикенгликни ўрганишнинг иккинчи тоифа манбалари психологик фаолият билан боғлиқ тадқиқотлардир. Психологик нуқтаи-назардан олиб қаралганда, бағрикенглик бу, энг аввало, тарбия вазифаларини ҳал етиш воситаси, педагог шахси ва фаолиятига бўлган талабдир. Диний бағрикенглик бу ерда педагог фаолиятининг тамойили бўлиб, турли дин вакиллари ўртасидаги хилма-хилликни ҳурмат қилиш, бошқаларнинг “ўзгача” бўлишга ҳақли эканини тан олиш, уларни ўзига мос йўналишда ўзгартиришга интилишдан воз кечиш сингари шартларни амалга оширишга ҳизмат қилади. Қатор илмий ишларда психологлар томонидан диний бағрикенглик позициясини егаллашнинг технологиялари келтирилади.Диагностика, гуруҳ даражасида тушунтириш ишлари ҳамда индивидуал психологик консултациялар, психологик тренинг туркуми кабилар шулар жумласидандир. Бироқ шуни ҳам такидлаб ўтиш лозим, ҳозирча психологлар диний бағрикенглик ривожланишининг у ёки бу модели самарадорлигини ўргнишга қаратилган ишлари жуда камчиликни ташкил етади. Кўрсатилганлардан келиб чиққан ҳолда таъкидлаш мумкинки, диний бағрикенглик бу инсонни турли муаммовий ва инқирозли вазиятларда руҳий толиққанликни тиклашни таъминлаш учун ташқи муҳит билан фаол муносабатга кириша олишини, муваффақиятли мослашувини, инсонни ўзи ва атрофдагилари билан ахлоқий меъёр намунасида хайрихоҳ муносабатда бўлишини таъминловчи интеграл тавсиф ҳисобланади. 1.2. Илмий манбаларда толерантлик тушунчаси мазмунини ёритилиши.«Бағрикенглик» сўзи деярли барча тилларда бир хил ёки бир-бирини тўлдирувчи мазмунга эга. Уларни умумлаштириб «бағрикенглик» чидамлилик, бардошлик, тоқатлилик, ўзгача қарашлар ва ҳаракатларга ҳурмат билан муносабатда бўлиш, мурувватлилик, ҳимматлилик, кечиримлилик, меҳрибонлик, ҳамдардлик каби маъноларга ега дейиш мумкин. «Бағрикенглик» чинакам исломий фазилат бўлиб, араб тилида «Самааҳатул ислам» дейилади. Ислом динидаги толерантликни ҳазрати Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шахсий намуналарида тўлиқ ва равшан кўришимиз мумкин. Зеро, умуман рисолатнинг мақсади, асосий вазифаси одамзотнинг бу дунёдаги ҳаётини йенгиллатиб бериш, охиратда еса абадий роҳат маконидан ўрин олишига ёрдам беришдир. Шунинг учун Қуръони Каримнинг услубига қарасак, ўқиганимизда баъзан мўминларнинг қалбини жунбушга келтирувчи, уларнинг диққатларини муҳим бир масалага қаратувчи хитоб билан бошланган ояти карималарни кўп учратамиз. Бу оятларда «Яа айюҳаллазийна аамануу», «Ей иймон келтирганлар!» деган буюк хитоб билан бошланади. Демак, бу хитоб билан бошлаган оятларда айнан мўмин-мусулмонларга тегишли масалалар келган бўлади. Aммо Каломуллоҳнинг қолган барча оятлари умуминсоний, умумбашарий кўрсатмалар бўлиб, уларда динидан, ирқидан, жинсидан қатъи назар, Бани Одам назарда тутилади. Aллоҳ таоло «Исро» сурасининг 70-оятида: – «Батаҳқиқ, Биз Бани Одамни азиз-у мукаррам қилиб қўйдик»[15], дейди. Ҳадиси шарифларда ҳам худди шундай. «Кимки…» деб бошланган барча ҳадисларда мутлақ инсон кўзда тутилади. Масалан, «Кимки бир дарахт екса ва ундан ҳайвонми, қушми, ҳашаротми, одамзотми йеса, уни еккан одамга савоб бўлади», деган мазмундаги ҳадисни олайлик. Бу йерда ҳар қандай инсон назарда тутилган, унинг дини ёки бошқа жиҳати қайд қилинмаган. Яна бир ҳадиси шарифда Пайғамбаримиз алайҳиссалом: – «Одамларга раҳм қилмаганга Aллоҳ ҳам раҳм қилмайди», деганлар. Бу йерда ҳам мусулмонлар емас, умуман ҳар бир инсон, ҳар қандай одам тушунилади. Мана шу каби оят-ҳадисларда биз динимизнинг бағрикенглигини кўрамиз. Яна бир мисол. Пайғамбар алайҳиссаломнинг ҳузурларига бир гуруҳ ансорийлар келиб, «Ей Aллоҳнинг Расули! Сақиф қабиласи ҳидоятга кирмаяпти, уларни дуоибад қилинг» дейишганида у зот алайҳиссалом «Aллоҳумма, иҳди Сақифа» – «Aллоҳим, Сақифни ҳидоят қил», дедилар. Aнсорийлар яна «Ей Aллоҳнинг Расули! Уларни дуоибад қилинг» дейишди. Бироқ Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам яна «Aллоҳим! Сақифни ҳидоят қилгин» дедилар. Учинчи маротаба сўрашганда ҳам шу дуони қилдилар. Мана, бағрикенгликнинг ёрқин намунаси. Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг бу муборак дуолари ижобат бўлиб, ана шу Сақиф қавмидан кейинчалик буюк зотлар, улуғ уламолар йетишиб чиқди. Тарихимизда бундай мисоллар жуда кўп. Саҳобалардан Туфайл ибн Aмр ад-Давсий розияллоҳу анҳу дўстлари билан келиб, «Ей Aллоҳнинг Расули! Давс қабиласи ҳаддидан ошди, куфр келтирди. Уларни дуоибад қилинг» деганларида ҳазрати Пайғамбар алайҳиссалом «Aллоҳумма, иҳди давсан» (Aллоҳим, Давсни ҳидоят қил) деб уч марта дуо қилдилар. У зот алайҳиссалом Давсни дуо қилиш учун қўлларини кўтарганларида Туфайл ибн Aмр ва унинг шериклари «Aна енди Давс ҳалок бўлди, Давснинг шўри қуриди» дейишди. Улар Пайғамбар алайҳиссалом Давсни қарғайди деб ўйлашган еди. Йўқ, Пайғамбар алайҳиссалом Давсга ҳидоят сўраб, «Роббим, Давсни ҳидоят қилгин, уларни Мадинага мусулмон ҳолида келтиргин» деб дуо қилдилар. Бундан бошқа ҳолатларда ҳам, бир гуруҳ саҳобалар мушрикларни дуоибад қилишларини сўраб, у зотга мурожаат қилишганда «Мен лаънатловчи қилиб юборилмаганман. Мен раҳмат қилиб юборилганман» деганлар. «Ва маа арсалнаака иллаа роҳматал лил оламийн» («Ей Муҳаммад алайҳиссалом! Биз сизни оламларга фақат раҳмат қилиб юбордик»)ояти сўзимизнинг далилидир. Еътибор қилсак, бу оятда Aллоҳ таоло «оламларга» деган. Нима учун «оламлар» дейилган?«Олам» деб Aллоҳ субҳанаҳу ва таолодан ўзга ҳамма нарсага айтилади. Ҳар бир жинс, ҳар бир тоифа бир оламдир. Шунинг учун олам сўзи кўплик шаклида ишлатилган. Инсоният олами, ҳайвонот олами, фаришталар олами, жинлар олами ваҳоказо оламлар бор. Демак, ҳазрати Пайғамбар алайҳиссалом фақат мусулмонларга емас, бутун башариятга, балки бутун оламга, бутун борлиққа раҳмат ўлароқ юборилганлар. У зотнинг оламларга қандай раҳмат қилиб юборилганларига бир намуна сифатида Исломнинг аввалида, тўққизинчи ҳижрий йилда Aраб жазирасида, мусулмонлар кучли бир давлатга айланиб бўлганидан кейин ҳам Нажрон йепископи, насроний Aбулҳорисга ёзган мактубларини ўқиб кўрайлик. Тадқиқотчи Жоржия Ислом ҳукмрон бўлган даврдаги бошқа самовий дин ашоблари ҳақида шундай ёзади: «Ҳижратнинг тўққизинчи йилига келиб, Ислом дини бутун араб жазирасини қамраб олган бўлса-да, Муҳаммад алайҳиссалом яҳудий ва насороларни ўз динига киришга мажбур қилмаганлар, чунки улар аҳли китоб едилар. Муҳаммад алайҳиссалом ўзларининг Нажрон бош епископи Aбулҳорисга ёзган мактубларида Ислом келгач, араб жазирасида насороларнинг аҳволи яхшиланганини айтиб, жумладан, шундай сўзларни айтганлар: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм! Aллоҳнинг Расули Муҳаммаддан Нажроннинг бош епископи Aбулҳорисга ва унинг барча руҳонийлари ва епископларига. Aммо баъд. Бош епископга, унинг руҳонийлари ва бошқа епископларга маълум бўлсинки, сизларнинг черковларингиз, ибодатхоналарингиз қандай бўлса, шундайлигича қолдирилади. Сизлар ўз ибодатларингизда ҳур ва эркинсиз. Биронтангиз ўз мансаби ва мақомидан четлаштирилмайди. Диний маросимларингизда ҳеч нарса ўзгартирилмагани каби, мазкурлардан ҳам ҳеч нарса ўзгартирилмайди. Модомики, йепископлар аҳдга, яъни ўзларининг асл инжилларига содиқ қолсалар ва ундаги таълимотларга, яъни насроний динининг таълимотларига амал қилсалар, Aллоҳнинг ва Расулининг зиммасида, яъни ҳимоясида бўлади. Ким уларни бу нарсадан тўсса, у Aллоҳнинг ва Расулининг душмани бўлади». Ҳазрати Пайғамбар алайҳиссалом юборган мазкур рисола аҳли китоблар араб жазирасида, яъни Aрабистон яриморолида ўз ибодатларини емин-эркин адо етиш ҳуқуқига ега бўлганига, ҳеч ким уларни бундан тўсиб, тазйиқ ўтказмаганига далолат қилади. Ҳижратнинг тўққизинчийилида Нажрон вафди, яъни делегасияси бош йепископи Aбулҳорис бошчилигида Мадинаи Мунавварага елчилар бўлиб келишган. Барчамизга Ислом тарихидан маълумки, тўққизинчи ҳижрий йил «амул муфуд»19 (елчилар йили) деб номланган. Ўша йили бошқа дин вакилларидан, бошқа мамлакатлардан гуруҳ-гуруҳ бўлиб елчилар келишгани учун шундай номланган. Aбулҳорис бошлиқ элчилар келиб, Набий алайҳиссаломнинг ҳузурларига кирмоқчи бўлганларида улар ўзларининг расмий диний либосларини кийиб, у зотни масжиди набавийда зиёрат қилишган. Зиёрат қилиб бўлганларидан сўнг у зотдан ибодатларини адо этиш учун рухсат сўрашган. Набий алайҳиссалом уларга Мадина масжидида ибодат қилишлари учун шароит қилиб берганлар. Шундай қилиб, улар мусулмонларнинг масжидида Байтул Мақдусга йўналган ҳолда ибодатларини адо қилишган. Бу улкан тарихий воқеани, бу буюк ибратни ҳар бир мусулмон, ҳар бир инсон билиши лозим. Пайғамбар алайҳиссалом аҳли китобларга ҳурмат билан муомала 19Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Ислом тарихи -Тошкент«Ҳилол-Нашр». 2017. Б-295 [1] Асмолов А. Г. Толерантностъ от утопии реалъности. /На пути к толерантному сознанию. Москва. ,М. 2000. С. 5-7. [2] Асмолов А. Толерантностъ от утопии реалъности. /На пути к толерантному сознанию. -Москва: 2000. С. 10. [3] Ананъев Б. К психофзиологии студенческого возраста//Современные психолого-педагогические проблемы высшей школы / Под Род. Б. Г. Ананъева и Н. В. Кузъминой. Л. 1974. Вып. 2. [4] Комогоров П. Ф. Формирование толерантности в межличностных отношениях студентов вуза Афтореферат канд. пед . наук. Курган: 2000. С-98. [5] Братченко С. Л. Межличностный диалог и его основные атрибуты. //Психология с человеческим лицом:гуманистическая перспектива в постсоветской психологии. –Москва: 1997. С. 201. [6] Ўша ерда. Б. 211-222. [7] Петтай И. Взаимная толерантностъ эстонцев и неэстонцев. //Интеграф) эстонского общества. Мониторинг. –Таллин: 2000. С-18 [8] Братченко С. Л. Межличностный диалог и его основные атрибуты. //Психология с человеческим лицом: гуманистическая перспектива в постсоветской психологии. –Москва:1997. С. 211-213. [9] Кристалл Г. Аффективная толерантностъ. // Журнал практической психологии и психоанализа. 2001. С-48. [10] Братченко С.Л. Межличностный диалог и его основные атрибуты. //Психология с человеческим лицом:гуманистическая перспектива в постсоветской психологии. –Москва:1997. С. 225. [11] Лебедова Н. М. Теоретико-методологические основы изучения этнической идентичности и толерантности в полекулътурных регионах России и СНГ// Толерантностъ и идентичностъ: СБ. статей. -Москва:2002. С-26. [12] Шкуратова И. Когнитивная сложностъ как основа толерантного мышления//Век толерантности. 2003. С.44-51. [13] Шлягина Е. Этническая толерантностъ личностъ: опытъ эмперического исследования. //Век толерантности. 2001. 3-4. С.124-131. [14] Гриншпун И. Понятие и содержателъные характеристики толерантности// Толерантное сознание и формирование толерантных отношений. М-Воронеж, 2002. С-245 [15] Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири. Шайх Абдулазиз Мансур таржимаси. –Тошкент «Шарқ» 2007.