OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI “Hayvonot olamining hilma hilligi va uning tabiatda tutgan oʼrni” mavzusiga Kurs ishi Mundarija KIRISH……………………………………………………..8 I BOB. HAYVONOT OLAMINING XILMA-XILLIGI…………………………………………11 1.1 Hayvonlarning tasnifi va guruhlarga bo‘linishi……………………....11 1.2 Yer yuzidagi hayvonlarning tarqalishi…………………………….….12 1.3 O‘zbekistondagi hayvonot olamining o‘ziga xosligi………………...16 II BOB. HAYVONLARNING EKOTIZIMDAGI O’RNI VA AHAMIYATI………………………………………………19 2.1 Hayvonlarning oziq-ovqat zanjiridagi roli…………………………...19 2.2 Bioxilma-xillikni saqlashdagi ahamiyati………………………….…20 2.3 Hayvonlarning inson hayotiga ta’siri………………….……………..23 III BOB. HAYVONOT OLAMIGA TAHDID SOLUVCHI OMILLAR…………………………………………………26 3.1 Iqlim o‘zgarishi va ekologik muammolar……………………………26 3.2 Noqonuniy ovchilik va brakonerlik………………………………….30 3.3 Inson faoliyatining hayvonlarga ta’siri………………………………33 IV BOB. HAYVONOT OLAMINI MUHOFAZA QILISH CHORALARI………………………….…………………..37 4.1 Qizil kitob va xalqaro konvensiyalar………………………………...37 4.2 Milliy bog‘lar va qo‘riqxonalar……………………………………...41 4.3 Hayvonlarni muhofaza qilishda jamoatchilik ishtiroki……………...44 XULOSA.…..………………………………………………48 FOYDALANILGA ADABIYOTLAR RO’YXATI...……49 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Hayvonot olamining xilma-xilligi – tabiatning ajralmas qismi bo‘lib, ekologik muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda inson faoliyati, urbanizatsiya, qishloq xo‘jaligi va sanoatning jadal rivojlanishi natijasida ko‘plab hayvon turlari yo‘qolish xavfi ostida qolmoqda. Iqlim o‘zgarishi, tabiiy yashash joylarining qisqarishi, noqonuniy ovchilik va brakonerlik kabi omillar hayvonot olamiga tahdid solmoqda.Bu mavzuni o‘rganish nafaqat biologiya va ekologiya fanlari nuqtayi nazaridan muhim, balki tabiatni muhofaza qilish hamda barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirish uchun ham dolzarbdir. Hayvonot olamining xilma-xilligini saqlab qolish ekotizim barqarorligini ta’minlaydi, inson hayotiga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, hayvonlarni muhofaza qilish choralari, biologik xilma-xillikni saqlash strategiyalari va barqaror ekologik tizimlar yaratish masalalari jahon hamjamiyatining e’tibor markazida turibdi. Mazkur kurs ishi hayvonot olamining ahamiyatini, uning ekotizimdagi o‘rnini va muhofaza qilish yo‘llarini tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, bu boradagi ilmiy va amaliy tadqiqotlar asosida dolzarb masalalarga yechim topishga yordam beradi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi – hayvonot olamining xilma-xilligini o‘rganish, uning tabiiy ekotizimdagi o‘rnini aniqlash va uni muhofaza qilishning ahamiyatini yoritishdan iborat.Shuningdek, hayvonot olamining tasnifi va turli guruhlarini o‘rganish, ularning ekotizimdagi biologik va ekologik rolini aniqlash muhim jihatlardan biridir. Hayvonot olamiga ta’sir ko‘rsatuvchi salbiy omillarni tahlil qilish va ularni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlarni o‘rganish ushbu ishning asosiy yo‘nalishlaridan hisoblanadi. Bundan tashqari, hayvonlarni himoya qilish bo‘yicha milliy va xalqaro tadbirlarni o‘rganish, biologik xilma-xillikni saqlash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish ham mazkur ishning maqsadlari qatoriga kiradi. Ushbu maqsadlar asosida hayvonot olamining tabiiy muhitdagi o‘rni va inson hayotiga ta’siri tahlil qilinib, ularning muhofazasi bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ilgari suriladi. Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishida hayvonot olamining xilma-xilligini o‘rganish va uning asosiy guruhlarini tasniflash muhim vazifalardan biridir. Hayvonlarning tabiiy ekotizimdagi o‘rnini va biologik ahamiyatini aniqlash ham ushbu tadqiqotning asosiy yo‘nalishlaridan hisoblanadi.Shuningdek, hayvonot olamiga ta’sir qiluvchi ekologik va antropogen omillarni tahlil qilish, ularning salbiy oqibatlarini o‘rganish dolzarb masalalardan biridir. Hayvonlarni muhofaza qilishga qaratilgan milliy va xalqaro tashabbuslarni tahlil qilish va ularning samaradorligini baholash ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, biologik xilma-xillikni saqlab qolish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish va ushbu yo‘nalishda amalga oshirilishi kerak bo‘lgan chora-tadbirlarni belgilash ushbu ishning asosiy vazifalaridan biridir. Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti – hayvonot olamining xilma-xilligi va uning tabiiy ekotizimdagi o‘rni hisoblanadi. Tadqiqot doirasida turli hayvon turlari, ularning yashash muhiti, ekologik ahamiyati va inson bilan o‘zaro aloqalari o‘rganiladi.Shuningdek, hayvonot olamining biologik xilma-xilligi, ularning tabiiy muhitdagi roli, turli ekologik omillarga moslashuvi va ushbu jarayonlarga inson faoliyatining ta’siri tahlil qilinadi. Hayvonlarni muhofaza qilishga qaratilgan chora-tadbirlar va ular orqali ekotizim barqarorligini ta’minlash masalalari ham tadqiqot obyekti doirasiga kiradi. Kurs ishining predmeti. Mazkur kurs ishining predmeti – hayvonot olamining xilma-xilligi, ularning ekologik tizimdagi o‘rni va muhofaza qilish choralari bilan bog‘liq ilmiy hamda amaliy jarayonlardir.Tadqiqot doirasida hayvonlarning biologik va ekologik xususiyatlari, ularning yashash muhitiga moslashuvi, oziq-ovqat zanjiridagi roli va inson faoliyatining ularga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, hayvonot olamiga tahdid soluvchi ekologik muammolar, iqlim o‘zgarishi va antropogen omillar bilan bog‘liq jarayonlar tahlil qilinadi. Hayvonlarni muhofaza qilishga qaratilgan milliy va xalqaro chora-tadbirlar ham kurs ishining predmetiga kiradi. Kurs ishining tuzilishi va tarkibi: Kurs ishi tarkiban kirish, asosiy qismda 4 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyiotlar ro’yxatidan iborat. Mavzuning mazmunini yoritishda ma’lumotlar o’rin olgan bo’lib kurs ishining umumiy hajmi 44 betdan iborat. I BOB.HAYVONOT OLAMINING XILMA-XILLIGI 1.1 Hayvonlarning tasnifi va guruhlarga bo‘linishi Hayvonot olami yer yuzidagi biologik xilma-xillikning muhim qismini tashkil etadi. Hayvonlar o‘ziga xos tuzilishi, hayot kechirish tarziga ega bo‘lib, tabiatdagi muvozanatni saqlashda katta ahamiyatga ega. Ular har xil yashash muhitiga moslashgan bo‘lib, quruqlik, suv va havo muhitida uchraydi. Hayvonlar tirik organizmlar orasida alohida o‘ringa ega bo‘lib, ular ovqatlanish, harakatlanish, ko‘payish va muhitga moslashish xususiyatlariga ko‘ra boshqa organizmlardan farqlanadi. Tabiatda hayvonlar oziq-ovqat zanjirining muhim bo‘g‘ini bo‘lib, ular ekotizimda organik moddalarning aylanishini ta’minlaydi. Hayvonlarning evolyutsion rivojlanishi millionlab yillar davomida sodir bo‘lib, ularning hozirgi xilma-xilligi uzoq davom etgan o‘zgarishlar natijasidir. Turli iqlim sharoitlari va geografik hududlarga moslashish natijasida hayvonlarning turli guruhlari shakllangan. Masalan, cho‘l hududlarida suvni tejashga moslashgan hayvonlar uchrasa, o‘rmonlarda yashovchi hayvonlar yashirin hayot tarzi yoki baland daraxtlarga moslashgan bo‘ladi. Hayvonot olamining xilma-xilligi nafaqat ekologik muvozanat uchun, balki insoniyat hayoti uchun ham muhim ahamiyatga ega. Ular oziq-ovqat manbai, qishloq xo‘jaligi va farmatsevtika sohalari uchun xom ashyo sifatida foydalaniladi. Shu bilan birga, hayvonlarning kamayishi yoki yo‘qolib ketishi tabiiy muvozanatga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, hayvonot olamini muhofaza qilish bugungi kunda muhim ekologik masalalardan biri hisoblanadi. 1.2. Hayvonlarning tasnifi va guruhlarga bo‘linishiHayvonot olami juda xilma-xil bo‘lib, ularni turli belgilarga qarab tasniflash mumkin. Biologiyada hayvonlarning tasnifi ularning tuzilishi, rivojlanish darajasi, yashash muhiti va fiziologik xususiyatlariga asoslanadi. Ular umurtqali va umurtqasiz hayvonlarga bo‘linadi. Umurtqasiz hayvonlar eng qadimgi va eng ko‘p tarqalgan guruh bo‘lib, ular ichiga hasharotlar, mollyuskalar, chuvalchanglar, ichakbo‘shliqlar va boshqa organizmlar kiradi. Bu hayvonlarning umurtqa suyaklari yo‘q bo‘lib, aksariyati tanasini qo‘llab-quvvatlash uchun tashqi qobiq yoki gidroskeletdan foydalanadi. Umurtqasiz hayvonlar ekotizimda juda muhim o‘rin tutib, tuproq unumdorligini oshirish, o‘simliklarni changlatish va organik moddalarni parchalash kabi funksiyalarni bajaradi. Umurtqali hayvonlar esa skelet tizimiga ega bo‘lib, ularning asosiy xususiyati umurtqa pog‘onasining mavjudligidir. Ular baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilarga bo‘linadi. Har bir guruhning o‘ziga xos biologik va ekologik xususiyatlari bor. Masalan, baliqlar suv muhitida yashashga moslashgan bo‘lib, suzgichlar va suzgich pardalariga ega, qushlar esa parvoz qilish qobiliyati va yengil suyak tuzilishi bilan ajralib turadi. Hayvonlarni tasniflashda yana ularning oziqlanish turi ham muhim rol o‘ynaydi. O‘simlikxo‘r, yirtqich va hammaxo‘r hayvonlar tabiiy ekotizimda oziq-ovqat zanjirining muhim bo‘g‘inlarini tashkil qiladi. O‘simlikxo‘rlar o‘simliklar bilan oziqlanib, ekotizimda birlamchi iste’molchi hisoblanadi. Yirtqich hayvonlar boshqa hayvonlar bilan oziqlanib, populyatsiyalar sonini tartibga solishda ishtirok etadi. Hammaxo‘r hayvonlar esa har ikkala manbadan foydalanib, turli ekotizimlarga moslasha oladi. Shuningdek, hayvonlar yashash muhiti bo‘yicha ham tasniflanadi. Quruqlikda yashovchi, suv muhitida hayot kechiruvchi va amfibiyalar kabi ikki muhitga moslasha oladigan turlar mavjud. Quruqlik hayvonlari orasida sutemizuvchilar va sudralib yuruvchilar ko‘p uchraydi. Suv muhitida yashovchi hayvonlar baliqlar va dengiz sutemizuvchilari kabi guruhlarga bo‘linadi. Amfibiyalar esa hayotining bir qismini suvda, bir qismini quruqlikda o‘tkazadi. Hayvonot olamining tasnifi ularning ekologik tizimdagi rolini chuqurroq anglashga yordam beradi. Har bir guruh ekotizimda muhim vazifalarni bajarib, tabiiy muvozanatni saqlashda ishtirok etadi. Shu sababli, hayvonlarning xilma-xilligini o‘rganish va ularni muhofaza qilish tabiatni asrab-avaylash uchun muhim ahamiyatga ega. Hayvonot olami yer yuzidagi eng xilma-xil va muhim tirik organizmlar guruhlaridan biri hisoblanadi. Ular turli ekologik sharoitlarga moslashgan bo‘lib, tabiatda muvozanatni saqlashda katta ahamiyatga ega. Hayvonlarning tasnifi ularning tuzilishi, yashash muhiti, oziqlanish usuli va ko‘payish xususiyatlariga asoslanadi. Ushbu tasniflash orqali hayvonlarning tabiatdagi o‘rni, ularning o‘zaro va atrof-muhit bilan bog‘liqligi chuqurroq o‘rganiladi. Hayvonlarning umurtqali va umurtqasiz guruhlarga bo‘linishiHayvonlar birinchi navbatda umurtqali va umurtqasizlarga ajratiladi. Umurtqasiz hayvonlar eng qadimgi va eng ko‘p tarqalgan organizmlar bo‘lib, ularning umurtqa suyaklari yo‘q. Bu guruhga hasharotlar, mollyuskalar, chuvalchanglar, ichakbo‘shliqlar va boshqa turli xil hayvonlar kiradi. Ularning ko‘pchiligi mayda o‘lchamga ega bo‘lsa-da, ekotizimda juda muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, hasharotlar o‘simliklarni changlatishda, tuproqdagi organizmlar esa organik moddalarni parchalashda ishtirok etadi. Umurtqali hayvonlar esa suyak tizimiga ega bo‘lib, murakkab tuzilish va rivojlangan organ tizimlari bilan ajralib turadi. Ular baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilarga bo‘linadi. Har bir guruhning o‘ziga xos biologik va ekologik xususiyatlari bor. Masalan, baliqlar suv muhitiga moslashgan bo‘lsa, qushlar yengil suyak tuzilishi va parvoz qilish qobiliyati bilan ajralib turadi. Oziqlanish turiga ko‘ra tasnifHayvonlarni oziqlanish usuliga qarab quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: O‘simlikxo‘r hayvonlar – o‘simliklar va ularning mahsulotlari bilan oziqlanadi. Masalan, quyonlar, kiyiklar va sigirlar shu guruhga kiradi.Yirtqich hayvonlar – boshqa hayvonlar bilan oziqlanib, tabiiy tanlanish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Arslonlar, yo‘lbarslar, burgutlar va akulalar yirtqichlarga misol bo‘la oladi.Hammaxo‘r hayvonlar – har ikkala manbadan oziqlanib, turli ekotizimlarga moslasha oladi. Ayilar, tulkilar va odamlar hammaxo‘rlar sirasiga kiradi.Ko‘payish usuliga ko‘ra tasnifHayvonlar ko‘payish usuliga qarab ham tasniflanadi: Tuxum qo‘yuvchi hayvonlar – ko‘pchilik baliqlar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va qushlar tuxum orqali ko‘payadi.Tirik tug‘uvchi hayvonlar – sutemizuvchilarning aksariyati tirik tug‘ish xususiyatiga ega. Ular bolasini ona qornida rivojlantirib, keyinchalik unga g‘amxo‘rlik qiladi.Yashash muhitiga qarab tasnifHayvonlarning yashash muhiti ularning tuzilishi va moslashuv darajasiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Tabiatda uchraydigan asosiy yashash muhitlariga quyidagilar kiradi: Quruqlik hayvonlari – cho‘l, dasht, o‘rmon va tog‘ hududlarida yashovchi hayvonlar. Masalan, bo‘rilar, ilonlar va kiyiklar shu guruhga kiradi.Suv hayvonlari – dengizlar, daryolar va ko‘llarda yashaydigan baliqlar, suvo‘tlar bilan oziqlanuvchi sutemizuvchilar va suv hasharotlari bu guruhga kiradi.Amfibiyalar – hayotining bir qismini suvda, bir qismini quruqlikda o‘tkazuvchi hayvonlar. Bunga qurbaqalar va salamandralar misol bo‘la oladi.Hayvonlarning ekologik ahamiyatiHayvonot olamining xilma-xilligi ekotizimning barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Har bir hayvon o‘z yashash muhitida muayyan vazifani bajaradi. Changlatuvchi hasharotlar o‘simliklarning ko‘payishiga yordam beradi, yirtqichlar populyatsiyalarni nazorat qiladi, o‘simlikxo‘rlar esa o‘simliklarning o‘sishini tartibga soladi. Shuningdek, hayvonlarning yo‘qolishi ekotizimning izdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Masalan, muayyan yirtqich turlarning kamayishi o‘simlikxo‘r hayvonlarning ortib ketishiga va natijada o‘simliklarning kamayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois hayvonlarni muhofaza qilish va ularning yashash muhitini asrab-avaylash ekologik barqarorlik uchun juda muhimdir. Hayvonlarni tasniflash va ularning biologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish tabiatni muhofaza qilish choralari hamda ekologik muammolarga yechim topishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, biologik xilma-xillikni saqlash nafaqat ilmiy tadqiqotlar uchun, balki atrof-muhitni barqaror rivojlantirish uchun ham zarurdir. 1.3 Hayvonlarning geografik tarqalishiHayvonot olamining xilma-xilligi dunyoning turli hududlarida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Ularning tarqalishi iqlim, relyef, o‘simlik dunyosi, suv resurslari va boshqa tabiiy omillar bilan chambarchas bog‘liq. Har bir mintaqa o‘ziga xos ekotizimga ega bo‘lib, unda yashovchi hayvonlar ushbu sharoitga moslashgan holda rivojlangan. Hayvonlarning tarqalishiga ta’sir qiluvchi omillarHayvonlarning geografik tarqalishiga ko‘plab omillar ta’sir qiladi. Iqlim sharoiti hayvonlarning yashash joyini belgilovchi asosiy omillardandir. Harorat, yog‘ingarchilik miqdori va namlik darajasi turli mintaqalarda har xil bo‘lgani sababli, hayvonlar turli muhitlarga moslashgan. Masalan, tropik o‘rmonlarda issiq va nam iqlim tufayli hayvonlarning xilma-xilligi yuqori bo‘lsa, quruq cho‘llarda faqat chidamli turlar yashaydi. Vegetatsiya ham hayvonlarning tarqalishida muhim rol o‘ynaydi. O‘simliklarning mavjudligi ularning oziq-ovqat manbalarini belgilaydi. O‘rmonlarda o‘simlikxo‘r va hasharotxo‘r hayvonlar ko‘p uchrasa, ochiq dasht va cho‘llarda suv tanqisligiga chidamli turlar yashaydi. Suv resurslari daryo, ko‘l va dengizlar yaqinida yashovchi hayvonlarning xilma-xilligiga ta’sir qiladi. Suv ekotizimlarida baliqlar, amfibiyalar va dengiz sutemizuvchilari ko‘p uchraydi. Suv havzalariga yaqin hududlarda yashovchi qushlar va sutemizuvchilar ham ushbu muhitga moslashgan bo‘ladi. Relyefning murakkabligi ham hayvonlarning tarqalishiga ta’sir qiladi. Tog‘li hududlarda hayvonlar pastlikka qaraganda harorat farqlari va kislorod yetishmovchiligiga moslashgan bo‘ladi. Tekislik va botqoqlik joylarda esa boshqa turdagi hayvonlar ko‘proq uchraydi. Materiklar va mintaqalar bo‘yicha hayvonlarning xilma-xilligiYer yuzasida har bir materik o‘ziga xos hayvonot olamiga ega. Afrika dunyodagi eng boy hayvonot dunyosiga ega bo‘lib, bu yerda yirik sutemizuvchilar, jumladan, fillar, jirafalar, begemotlar va yirtqich hayvonlar ko‘p uchraydi. Tropik o‘rmonlar va savannalar hayvonlar uchun qulay yashash muhitini ta’minlaydi. Janubiy Amerika tropik o‘rmonlari hasharotlar, amfibiyalar va noyob sutemizuvchilar, jumladan, yaguarlar, lamalar va lenivetslar bilan mashhur. Amazonka havzasi dunyoning eng boy ekotizimlaridan biri hisoblanadi. Shimoliy Amerika tundra, o‘rmon va cho‘llar kabi turli tabiiy zonalarga ega bo‘lib, bu yerda ayiqlar, bug‘ular, bo‘rilar, bizonlar va turli qushlar yashaydi. Yevropa boshqa materiklarga qaraganda hayvonlarning xilma-xilligi bo‘yicha biroz kamroq bo‘lsa-da, bu yerda yovvoyi to‘ng‘izlar, bo‘rilar, quyonlar va turli parrandalar tarqalgan. Osiyo juda katta hududga ega bo‘lib, bu yerda turli xil iqlim sharoitlari mavjud. Cho‘llarda tuvalar va gazellar uchrasa, tog‘li hududlarda qor yo‘lbarslari va yo‘lbarslar yashaydi. Avstraliya hayvonot olami o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Bu yerda faqat shu hududga xos bo‘lgan koalalar, kengurular va platipuslar yashaydi. Antarktida sovuq iqlimi tufayli faqat ekstremal sharoitlarga moslashgan hayvonlarni o‘zida jamlagan. Pingvinlar, dengiz fillari va kitlar ushbu mintaqaga xos hayvonlar hisoblanadi. Endemik va noyob hayvonlarBa’zi hayvonlar faqat bitta hududda yashaydi va boshqa joyda uchramaydi. Bunday hayvonlar endemik turlar deb ataladi. Masalan, Madagaskarda lemurlar, Yangi Zelandiyada kividlar, Avstraliyada esa kengurular va koalalar faqat shu hududlarda yashaydi. Ba’zi turlar esa yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lib, ularni muhofaza qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Tabiatni muhofaza qilish choralari ko‘rilmasa, ushbu noyob hayvonlar kelajakda yo‘qolib ketishi mumkin. Shu sababli, qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va maxsus himoya hududlari tashkil etilib, ularning tabiiy yashash muhitini saqlashga harakat qilinmoqda. Hayvonlarning geografik tarqalishi turli tabiiy va antropogen omillar ta’sirida shakllanadi. Har bir mintaqaning o‘ziga xos hayvonot dunyosi mavjud bo‘lib, u tabiatning muhim qismi hisoblanadi. Inson faoliyati natijasida ko‘plab turlar yo‘qolish xavfi ostida bo‘lib, ularni saqlab qolish va tabiiy yashash muhitini himoya qilish dolzarb masalalardan biri sanaladi.