Úyge tapsırmanı soraw: Denelerdiń basıp ótken jolı hám oǵan ketken waqıt. Basıp ótilgen jol (aralıq) hám waqıt birlikleri“Aqılıy hújim” metodı 1. Aralıqtı mm hám sm lerde ólshew qolaylı bolǵan jaǵdaylarǵa mısallar keltiriń. 2. Kúndelikli turmısta basıp ótilgen joldı ólshew lentası yaki metrden basqa jáne qanday ásbaplardan paydalanıp ólshegenlerin bilesiz? 3. Bir hápte neshe saat boladı? Ámeliy tapsırma Úyińizden mektepke shekem bolǵan aralıqtı adımlap ólsheń. Ólshew lentası yaki metr járdeminde bir adımıńızdıń uzınlıǵın ólsheń. Bir adım uzınlıǵın, úyden mektepke shekem bolǵan adımlar sanına kóbeytip, aralıqtı metrlerde esaplań. Taza temanı túsindiriw:Áyyemgi waqıtta ata-babalarımız bir mámleketten ekinshisine yaki bir qaladan ekinshisine at yaki túyelerde qatnaǵan. Bunda mánzilge jetiw ushın háptelep, hátte aylap jol júrgen. Al, házirgi kúnde dúnyanıń qálegen jerine bir kúnde jetip barıw múmkin. Nelikten de insandı bir mánzilden ekinshi mánzilge alıp baratuǵın qurallar tezirek qozǵalatuǵın bolǵan. Demek, deneler bir-birine salıstırǵanda ayırımları tezirek, ayırımları áste qozǵaladı eken. Onı ańlatıw ushın tezlik dep atalatuǵın fizikalıq shama kirgiziledi. Tezlik dep waqıt birligi ishinde basıp ótilgen jolǵa aytıladı. Tezliktiń inglisshe atalıwı velocite niń birinshi háribi menen belgilenedi. – tezlik, – basıp ótilgen jol, – joldı ótiw ushın ketken waqıt Tezliktiń birligi Velosipedshiniń tezligi qa teń bolsın. Bul 1 dawamında velosipedshi 10 joldı basıp ótedi degendi bildiredi. Ádette avtomobil tezligi larda ólshenedi. Avtomobil tezligi 80 bolsa, bunday avtomobilde 1 saat dawamında 80 km jol basıp ótiledi. Eger 1 = 1000 hám 1 = 3600 ekenligi esapqa alınsa: Avtomobil tezligi bolsa, ol larda tómendegishe ańlatıladı: Egerde qanday da bir dene qozǵalısı dawamında birdey tezlik penen qozǵalsa yaki birdey waqıtlar ishinde birdey aralıqtı basıp ótetuǵın bolsa, bunday qozǵalısqa teń ólshewli qozǵalıs delinedi. Buǵan mısal etip hawada tarqalatuǵın sesti, radiotolqınlardı alıw múmkin. Saat strelkalarınıń ushı da teń ólshewli qozǵaladı. Avtomobiller júdá qısqa waqıt dawamında teń ólshewli qozǵalıwı múmkin. Kúndelikli turmısta qozǵalatuǵın denelerdi baqlaytuǵın bolsaq, olardıń teń ólshewsiz qozǵalısta bolatuǵının kóremiz. Mısalı, bándirgiden shıǵıp qozǵala baslaǵan avtobus óz tezligin asırıp baradı. Al, bándirgige jaqınlasqanda tezligin kemeytip toqtaydı. Tezligi qozǵalıs traektoriyasınıń hár túrli bóleginde hár túrli bolatuǵın qozǵalıs teń ólshewsiz qozǵalıs dep ataladı. Bunday jaǵdaylarda ortasha tezlik túsiniginen paydalanıladı. Ortasha tezlik dep, deneniń basıp ótken pútkil jolın usı joldı basıp ótiw ushın jumsalǵan pútkil waqıtqa qatnası menen ólshenetuǵın shamaǵa aytıladı. Taza temanı bekkemlew: Sorawlar 1.Teń ólshewli qozǵalıs degende neni túsinesiz? 2.Deneniń qozǵalıs waqtı hám tezligi belgili bolsa, teń ólshewli qozǵalısta basıp ótilgen jol qalay anıqlanadı? 3.Qanday qozǵalısqa teń ólshewsiz qozǵalıs deymiz? 4.Deneniń ortasha tezligi qalay anıqlanadı? “BBB” metodı. Temanı bekkemlew ushın oqıwshılarǵa aldınnan tayarlanǵan tómendegishe tarqatpa materiallar tarqatıladı. №BilemenBilip aldımBilgim keledi1 2 3 4 5 Tezlik dep waqıt birligi ishinde basıp ótilgen jolǵa aytıladı.Egerde qanday da bir dene qozǵalısı dawamında birdey tezlik penen qozǵalsa yaki birdey waqıtlar ishinde birdey aralıqtı basıp ótetuǵın bolsa, bunday qozǵalısqa teń ólshewli qozǵalıs delinedi. – bul tezliktiń formulası.Ortasha tezlik dep, deneniń basıp ótken pútkil jolın usı joldı basıp ótiw ushın jumsalǵan pútkil waqıtqa qatnası menen ólshenetuǵın shamaǵa aytıladı. qa teń. Másele sheshiw úlgisi 1. Elektr poezdı Yangier qalasınan Tashkentke 3 ta jetip keldi. Eger qalalar arasındaǵı aralıq shama menen 150 bolsa, poezdıń ortasha tezligin tabıń. 2. Jańa qazılǵan kanaldan suw bir qálipte aqpaqta. Suwdıń aǵıw tezligi 1,5 . Suwǵa taslanǵan kishkene shóp 20 ta qansha aralıqqa ıǵıp baradı? Máseleler sheshiw 3­shınıǵıw 1. Qanday jaǵdayda qozǵalıwshı zattı materiallıq noqat dep qaraw múmkin? a) avtomobil Samarqandtan Tashkentke barmaqta; b) poezd kópirden ótpekte; c) Jer óz kósheri átirapında aylanbaqta. 2. Velosiped dóńgelegi ballonındaǵı hawa kirgiziw basınıń qozǵalıw traektoryasın sızıń. Bul qalay qozǵalısqa keledi? 3. Ortasha tezligi 80 bolǵan poezd 30 ta qansha joldı basıp ótedi? (Juwabı: 40 ). 4. 1 úlken be yamasa 1 pa? Juwabıńızdı tiykarlań. 5. Nurata qalasınan Qoshrabatqa avtobus 90 ta jetip bardı. Eger qalalar arasındaǵı aralıq shama menen 90 bolsa, avtomobildiń ortasha tezligin anıqlań. (Juwabı: 60 )