O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI “Aholi o‘rtasida ishsizlikni kamaytirish, odamlar va oilalarning daromadini oshirish yo‘llari.” Mavzusida Tayyorlangan KURS ISHI Bajaruvchi: Ilmiy rahbar: Kafedra mudiri: “Aholi o‘rtasida ishsizlikni kamaytirish, odamlar va oilalarning daromadini oshirish yo‘llari.” Mundarija Kirish………………………………………………………………….…3 Ishsizlik tushunchasi va uning sabablari……………………………..….5 Ishsizlikni kamaytirishning asosiy yo‘llari……………………………....9 Aholi daromadini oshirish strategiyalari………………………………..15 Ishsizlikni kamaytirishda davlat va xususiy sektor hamkorligi…………22 Xulosa……………………………………………………………...……31 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………32 Kirish Kurs ishining dolzarbligi. Ishsizlik muammosi har qanday davlat iqtisodiyotining asosiy muammolaridan biri bo‘lib, uning darajasi aholi turmush darajasi, ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy rivojlanishga bevosita ta’sir qiladi. Aholining bandlik darajasi past bo‘lsa, bu oilalarning daromadiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, kambag‘allik darajasini oshiradi va ijtimoiy tengsizlikni chuqurlashtiradi. Hozirgi kunda dunyoda texnologik taraqqiyot, iqtisodiy inqirozlar va pandemiya kabi omillar natijasida ishsizlik muammosi yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Ishlab chiqarishning avtomatlashtirilishi, mehnat bozorida yangi talablarning paydo bo‘lishi va ayrim kasblarning yo‘qolishi aholining bandligini ta’minlash bo‘yicha yangicha yondashuvlarni talab etmoqda. Shu bois, ushbu mavzuni o‘rganish va ishsizlikni kamaytirish, aholi daromadini oshirish bo‘yicha samarali strategiyalar ishlab chiqish iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy farovonlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Davlat tomonidan olib borilayotgan bandlik siyosati, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, ta’lim va kasbiy qayta tayyorlash dasturlarining samaradorligini tahlil qilish ushbu kurs ishining dolzarbligini yanada oshiradi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – ishsizlikning sabablarini tahlil qilish, uni kamaytirishning samarali usullarini aniqlash va aholining daromadini oshirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: Ishsizlik tushunchasi, turlari va sabablari haqida nazariy tahlil qilish. Ishsizlikning iqtisodiyot va jamiyatga ta’sirini o‘rganish. Ish o‘rinlarini yaratish va bandlik darajasini oshirish bo‘yicha samarali usullarni aniqlash. Aholi daromadlarini oshirish uchun davlat va xususiy sektor tomonidan amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni tahlil qilish. Ishsizlikni kamaytirish va aholining iqtisodiy farovonligini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar berish. Kurs ishining vazifalari. Ishsizlikning nazariy asoslarini o‘rganish, uning turlari va sabablarini tahlil qilish. Ishsizlikning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarini aniqlash hamda uning jamiyat va mamlakat iqtisodiyotiga ta’sirini o‘rganish. Ish o‘rinlarini yaratish va bandlik darajasini oshirish yo‘llarini tahlil qilish, shu jumladan davlat siyosati, xususiy sektor va innovatsion yondashuvlar asosida ishsizlikni kamaytirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish. Aholining daromadlarini oshirish bo‘yicha samarali choralarni aniqlash, jumladan, kichik biznes va tadbirkorlikni rivojlantirish, kasbiy ta’lim va qayta tayyorlash dasturlarining ahamiyatini tahlil qilish. Ishsizlikni kamaytirish va aholining farovonligini oshirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti – mehnat bozori va undagi ishsizlik darajasi bilan bog‘liq jarayonlardir. Ishsizlikning sabablari, uning jamiyat va iqtisodiyotga ta’siri, shuningdek, aholi bandligini ta’minlash va daromadlarini oshirishga qaratilgan choralar tadqiqotning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Shuningdek, davlat siyosati, xususiy sektor tashabbuslari, kasbiy ta’lim va tadbirkorlikni rivojlantirish kabi omillar mehnat bozoriga qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganiladi. Kurs ishining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti – ishsizlikni kamaytirish va aholining daromadlarini oshirishga qaratilgan usullar, mexanizmlar va strategiyalardir. Mehnat bozori dinamikasi, bandlikni oshirish bo‘yicha davlat va xususiy sektor tashabbuslari, kasbiy ta’lim va tadbirkorlikni rivojlantirish imkoniyatlari tadqiqotning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi. Shuningdek, ishsizlikni kamaytirish va aholi farovonligini oshirishga qaratilgan iqtisodiy, ijtimoiy va innovatsion yondashuvlar tahlil qilinadi. Kurs ishining tuzilishi va tarkibi. Kurs ishi tarkiban kirish, asosiy qismda 4 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyiotlar ro’yxatidan iborat. Mavzuning mazmunini yoritishda 3 ta rasm, 1 ta diagramma va statistik ma’lumotlar o’rin olgan bo’lib kurs ishining umumiy hajmi 33 betdan iborat. Ishsizlik tushunchasi va uning sabablari. Ishsizlik – bu mehnatga layoqatli va ishlash istagida bo‘lgan, lekin mos ish topa olmayotgan shaxslarning mavjudligi bilan tavsiflanadigan iqtisodiy holatdir. Ishsizlik darajasi mamlakat iqtisodiy barqarorligi va aholi farovonligining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Ishsizlik bir nechta turlarga bo‘linadi: Friksion ishsizlik – qisqa muddatli bo‘lib, ish o‘rnini o‘zgartirish jarayonida yuzaga keladi. Bu holat odatda yangi ish qidirayotgan bitiruvchilar yoki boshqa ishga o‘tish jarayonida bo‘lgan shaxslar orasida uchraydi. Tarkibiy ishsizlik – iqtisodiy o‘zgarishlar va texnologik taraqqiyot natijasida ayrim kasblarga talabning kamayishi bilan bog‘liq. Misol uchun, avtomatlashtirish va sun’iy intellektning rivojlanishi ba’zi an’anaviy kasblarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin. Tsiklik ishsizlik – iqtisodiy o‘sish va inqiroz davrlariga bog‘liq holda yuzaga keladi. Iqtisodiy inqiroz paytida talabning pasayishi tufayli ishlab chiqarish hajmi qisqaradi va korxonalar ishchilarni ishdan bo‘shatishga majbur bo‘ladi. Yashirin ishsizlik – rasmiy statistikada aks etmaydigan, lekin real hayotda mavjud bo‘lgan ishsizlik turi. Masalan, ortiqcha ishchilar soni bo‘lgan korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligining pastligi yashirin ishsizlikning belgisidir. Ishsizlikning har bir turi mehnat bozorining o‘ziga xos muammolarini aks ettiradi va ularni hal qilish uchun turli xil yondashuvlar talab etiladi. Shu sababli, ishsizlikni kamaytirish strategiyalarini ishlab chiqishda ushbu turlarning har biri alohida tahlil qilinishi lozim. Ishsizlikning sabab va omillari. Ishsizlik turli sabab va omillar ta’sirida yuzaga keladi. Ushbu omillar iqtisodiy, ijtimoiy, texnologik va siyosiy jihatlarga bog‘liq bo‘lib, mehnat bozorining barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Iqtisodiy omillar – iqtisodiy inqirozlar, inflyatsiya, yalpi ichki mahsulot (YAIM)ning pasayishi va investitsiyalar hajmining kamayishi ish o‘rinlarining qisqarishiga olib keladi. Iqtisodiy o‘sish sustlashganda, korxonalar xarajatlarni qisqartirish maqsadida ishchilarni ishdan bo‘shatadi. Ijtimoiy omillar – demografik o‘zgarishlar, aholi sonining ko‘payishi va mehnat resurslarining ortishi ishsizlik darajasiga ta’sir qiladi. Shuningdek, ta’lim tizimining mehnat bozori talablariga mos kelmasligi, malakasiz ishchilar sonining ortishi ham ishsizlikni keltirib chiqaradi. Texnologik omillar – ilm-fan va texnologiya rivojlanishi natijasida ayrim kasblarga ehtiyoj kamayadi. Avtomatlashtirish va sun’iy intellektning rivojlanishi ishlab chiqarish samaradorligini oshirsa-da, ba’zi sohalarda ish o‘rinlarining qisqarishiga olib keladi. Siyosiy va institutsional omillar – davlat tomonidan olib borilayotgan iqtisodiy siyosat, mehnat qonunchiligi va ish bilan ta’minlash dasturlarining samaradorligi ham ishsizlik darajasiga ta’sir qiladi. Korruptsiya, biznes yuritish sharoitlarining murakkabligi va sarmoyadorlar uchun noqulay muhit ish o‘rinlarining kamayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ishsizlikning sabablarini tahlil qilish ushbu muammoni samarali hal qilish yo‘llarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Har bir omilni chuqur o‘rganish orqali ishsizlikni kamaytirishga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqish mumkin. Ishsizlikning iqtisodiyot va jamiyatga ta’siri. Ishsizlik nafaqat individual darajadagi muammo, balki butun jamiyat va mamlakat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan omillardan biridir. Ishsizlikning iqtisodiy, ijtimoiy va psixologik jihatdan zararli oqibatlari mavjud. Iqtisodiy ta’siri. Ishsizlik darajasining yuqori bo‘lishi mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YAIM)ning pasayishiga olib keladi. Ishsiz aholi ishlab chiqarishda qatnashmaydi, bu esa iqtisodiy faollikning kamayishiga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, ishsizlik davlat byudjetiga ham bosim o‘tkazadi. Davlat ishsizlarga moddiy yordam ajratishi, ijtimoiy nafaqalar berishi va qayta tayyorlash dasturlarini moliyalashtirishi natijasida byudjet xarajatlari ortadi.