REJA: Fransiya ikkinchi jahon urushidan so`ngDe Goll va «qollizm» muammolariMuvaqqat rejim davri (1944-1946-yillar)To`rtinchi respublika (1946-1958-yillar)Beshinchi respublikaAdabiyotlar 1.Fransiya ikkinchi jahon urushidan so`ng Fransiya ozod etilgan 1944-yil kuzidan to To`rtinchi respublika konstitutsiyasi qabul qilingan 1946-yil kuzigacha bo`lgan muddatdagi siyosiy tuzumi tarixga Vaqtli rejim nomi bilan kirgan. Bu mamlakat tarixida uzoq davom etmagan, biroq juda muhim davr bo`lganki, unda demokratik va antifashist kuchlar katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Urush natijasida fransuz iqtisodiyoti kuchsizlanib qoldi. Sano-atda ishlab chiqarish hajmi urushgacha bo`lgan darajadan 38 foiz, qishloq xo`jaligida – 60 foizgacha pasaydi. Ko`plab zavodlar to`xtab qoldi, shaxtalar deyarli ishlamadi. Tashqi savdo qariyb yo`q darajada edi. Pul tizimi izdan chiqdi. Mamlakatda yonilg`i, xom-ashyo, oziq-ovqat, keng iste`mol mollari yetishmasligi yaqqol sezilib turdi. Narxlar jadal oshdi va urushdan oldingi darajadan 6 raarta o`sdi. Aholini oziq-ovqat bilan ta`minlash uchun kartochka tizimi joriy etildi. «Qora bozor» va chayqovchilik gullab-yashnadi. Siyosiy hayotda ham katta o`zgarishlar ro`y berdi. Fransiya milliy manfaatlariga xiyonat qilgan partiyalar siyosiy maydondan ketdi. So`l antifascist tashkilotlar uchun ro`shnolik kunlari keldi. Ayniqsa, Fransiya kommunistik partiyasi (FKP) katta obro` qozondi. Uni «otib tashlanganlar partiyasi» deb nomlashdi, chunki gitlerchilar uning deyarli barcha yirik vakillarini otib tashlashgan edi. Bu partiya rahbarligida fransuz Qarshilik harakati amal qildi. 1945-yilda u mamlakatdagi eng yirik siyosiy partiyaga aylandi. Uning saflarida 900 ming a`zo bo`lgan. Qarshilik harakatida ishtirok etgani va ishchilar harakati bilan aloqasi tufayli sotsialistik partiya o`z pozitsiyalarini mustahkamladi. «Tamoyillar bayonotnomasi»da (1946-yil) u mavjud tuzumni tugatish haqidagi o`z niyatini e`lon qildi. Urush yillarida sotsiahstlar FKP bilan birligini bildirdi va 1944-yil dekabrida ikkala partiya Kelishuv qo`mitasini tuzishdi. Urush paytida Yevropa mehnatkashlarini birlashtiruvchi va saflarida 5,5 million kishi bo`lgan Umumiy mehnat konfederatsiyasi (UMK) tashkil etildi. Fashistlar bilan hamkorlik qilgan partiyalar hukumat dekretlari bilan tarqatib yuborildi. Ular o`rniga yangi partiyalar yuzaga keldi. Bu partiyalar orasida Xalq respublikachilar harakati (XRH) eng obro`lisi edi General de Goll (1944-yilda tuzilgan). Uning dasturida «inqilobni qonunlar yo`li bilan» amalga oshirish, sanoatni qisman natsionalizatsiya qilish va iqtisodiyotga rahbarlikni davlatga berish ko`zda tutildi. Harakat ishchilarning ishlab chiqarishni boshqarishdagi ishtirokini ko`zda tutuvchi tizimni yaratishni rejalashtirdi. XRH tashqi siyosatda G`arbiy Yevropa davlatlarini birlashtirish konsepsiyasini ilgari surdi. Uning yo`lboshchilari Amerika Qo`shma Shtatlari namunasi bo`yicha «Yevropa Qo`shma Shtatlari»ni yaratishga chaqirdi. Ushbu harakatning ommaviyligi birinchi galda general de Goll nomi bilan bog`liq edi. «Kurashayotgan Fransiya» vatanparvarlik hara-katining rahbari bo`lgan bu insonning irodasi va siyosiy qarashlari urushdan keyingi Fransiya tarixiga hal qiluvchi ta`sir ko`rsatdi. 2.De Goll va «qollizm» muammolari Sharl de Goll 1890-yil 22-noyabrda Lill shahrida eski dvoryan oilasida tug lldi. Uni yuksak qobiliyatli kishi sifatida katolik va`zxoni yoki katta yozuvchi bo`lish kelajagi kutardi. Biroq u butun umrini qo`shin bilan bog`ladi, bu esa uni keyinchalik siyosiy faoliyat maydoniga yetaklab keldi. 1940-yil iyunda Fransiya kapitulyatsiya qilingan kunda de Goll Bi-Bi-Si da chiqish qilib, fransuz qo`shinini fashist bosqinchilariga qarshi kurashni davom ettirishga da`vat etdi. De Goll shu kuni zobitlik man-sabini tugatdi va davlat arbobi sifatidagi hayotini boshladi. Uning fransiyani buyuk davlat sifatida tiklanishini asosiy maqsad qilib qo`ygan siyosiy konsepsiyasi «gollizm» nomini oldi. Uning mohiyatini to`rt tushuncha: «millat», «kuchli davlat», «Fransiyaning ulug`vorligi» va «ijtimoiy islohotlar»da ifodalash mumkin. Davlat, Sh. de Gollning fikricha, agar millatda birlik bo`lsa va bir maqsad atrofida jipslashsagina kuchli bo`lishi mumkin. U respublika-demokratik an`analardan yuz o`girmadi, biroq davlat boshlig`i, prezidentning kuchli hokimiyatini, uning umumxalq ovoz berish yo`li bilan saylanishi va keng vakolatlarga ega bo`lishini yoqlab chiqdi. Eng muhimi, siyosiy masalalar bo`yicha referendum o`tkazishni lozim deb hisobladi.