Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar va mulkchilik munosabatlari Reja I Kirish II BOB. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarning mohiyati va turlari 2.1 An'anaviy iqtisodiy tizim 2.2. Bozor iqtisodiy tizimi 2.3. Buyruqbozlik (rejali) iqtisodiy tizim 2.4. Aralash iqtisodiy tizim 2.5. Statistik ma'lumotlar 2.6. O'zbekiston iqtisodiy tizimining o'ziga xos jihatlari III BOB. Mulkchilik munosabatlari va iqtisodiy rivojlanish 3.1. Mulkchilik turlari va iqtisodiy rivojlanishga ta'siri 3.2. Mulkchilikning iqtisodiy rivojlanish bilan bog‘liqligi IV BOB. O‘zbekiston misolida mulkchilik munosabatlari 4.1. Mulkchilik munosabatlarining islohotlari va rivojlanish bosqichlari 4.2. O‘zbekiston mulkchilik shakllari bo‘yicha iqtisodiy model 4.3. Statistika va iqtisodiy ko‘rsatkichlar 4.4. Mulkchilikning ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri 4.5. Hozirgi muammolar va istiqboldagi vazifalar V BOB. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar rivojlanishida mulkchilikning roli va natijalari 5.1. Mulkchilik va iqtisodiy tizimlarning o‘zaro bog‘liqligi 5.2. Ijtimoiy-iqtisodiy natijalar 5.3. Statistik ma’lumotlar tahlili 5.4. Xulosa va tavsiyalar VI BOB. Zamonaviy tendensiyalar va O‘zbekiston tajribasi6.1Dunyo miqyosida mulkchilik munosabatlaridagi o‘zgarishlar 6.2 O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlar va mulkchilikning erkinlashtirilishi6.3 Mulkchilikni xususiylashtirish tajribasi va uning natijalariVII BOB. XULOSA VIII BOB. Foydalanilgan adabiyotlar Kirish Bugungi globalizatsiya davrida ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar va mulkchilik munosabatlari har qanday jamiyatning asosiy negizlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tizimlar jamiyatning iqtisodiy barqarorligi, ijtimoiy adolati va resurslardan samarali foydalanishini belgilaydi. Tizimning samaradorligi esa mulkchilik munosabatlari bilan uzviy bog'liqdir. Mulkchilik munosabatlari har bir iqtisodiy tizimning boshqaruv mexanizmlarini belgilab, jamiyatda resurslar qanday taqsimlanishini aniqlaydi. Shu sababli, iqtisodiy rivojlanishning barcha bosqichlarida mulkchilik shakllari va tizimlarining o'zaro uyg'unlashuvi katta ahamiyatga ega bo'lib kelgan. Bugungi kunda davlatlar mulkchilikni isloh qilish, iqtisodiy samaradorlikni oshirish va barqaror rivojlanish yo'llarini izlamoqda. Mazkur loyihaning maqsadi - ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarning mohiyatini tahlil qilish va ular bilan bog'liq mulkchilik munosabatlarining zamonaviy ko'rinishlarini o'rganishdir. Shu maqsadda quyidagi vazifalar belgilangan: 1. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarning turlari va ularning asosiy xususiyatlarini aniqlash. 2. Mulkchilik munosabatlarining huquqiy va iqtisodiy jihatlarini o'rganish. 3. Mulkchilik va iqtisodiy tizimlar o'rtasidagi bog'liqlikni aniqlash. 4. O'zbekiston iqtisodiy islohotlaridagi mulkchilik munosabatlarining ahamiyatini tahlil qilish. Mavzuning dolzarbligi shundaki, iqtisodiy tizim va mulkchilik munosabatlari bir-birini to'ldirib, davlatning iqtisodiy siyosati va aholining turmush darajasini belgilab beradi. Xususan, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlarda iqtisodiy barqarorlikka erishish, xususiy mulkni rivojlantirish va davlat resurslaridan samarali foydalanish jarayoni dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Shu bois, ushbu masalaning o'rganilishi nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar haqida batafsil Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar bu jamiyatning iqtisodiy faoliyatini boshqarish va uni tashkil etish usullarini belgilovchi kompleks mexanizmdir. Ushbu tizimlar o'ziga xos xususiyatlariga ko'ra quyidagi asosiy turlarga bo'linadi: 1. An'anaviy iqtisodiy tizim: Ushbu tizimda ishlab chiqarish jarayonlari urf-odatlar va an'analarga asoslanadi. Resurslardan foydalanish va mulkchilik shakllari ko'p hollarda avloddan-avlodga o'tib keladi. Mazkur tizim qishloq xo'jaligiga asoslangan jamiyatlar uchun xosdir. 2. Bozor iqtisodiy tizimi: Bu tizimning asosiy xususiyati resurslarni taqsimlashda bozor mexanizmlariga tayanishdir. Talab va taklif qonunlari asosida narxlar shakllanadi. Mulkchilik xususiy shaklda bo'lib, tadbirkorlik faoliyati rivojlangan. 3. Buyruqbozlik (rejali) tizim: Bu tizimda iqtisodiy faoliyat davlat tomonidan qat'iy nazorat qilinadi va rejalashtiriladi. Ishlab chiqarish resurslari davlat tasarrufida bo'lib, iqtisodiy qarorlar markazlashgan holda qabul qilinadi. 4. Aralash iqtisodiy tizim: Ushbu tizim bozor va davlat boshqaruvi elementlarining uyg'unlashuvidan tashkil topgan. Bu model hozirgi kunda ko'plab davlatlarda, jumladan, O'zbekistonda ham mavjud. Mulkchilik munosabatlarining o'rni Mulkchilik munosabatlari jamiyat iqtisodiy tizimining ajralmas qismidir. U resurslarni kimga tegishli ekanini, ular ustidan kim nazorat qilishini va foydadan kim foydalanishini belgilaydi. Mulkchilikning quyidagi asosiy turlari mavjud: 1. Xususiy mulk: Resurslar va ishlab chiqarish vositalari alohida shaxslar yoki korxonalarga tegishli bo'ladi. Bozor iqtisodiyoti asosan ushbu mulkchilik shakliga asoslanadi. 2. Davlat mulki: Resurslar va ishlab chiqarish vositalari davlat ixtiyorida bo'ladi. Bu mulk shakli rejali iqtisodiy tizim uchun xosdir. 3. Aralash mulk: Ushbu mulk shakli xususiy va davlat mulki elementlarini o'z ichiga oladi. U aralash iqtisodiy tizimlarda keng qo'llaniladi. Mulkchilik munosabatlari iqtisodiy samaradorlikni oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va ijtimoiy adolatni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. O'zbekistonda mulkchilik islohotlari Mustaqillik yillarida O'zbekistonda iqtisodiy tizimni liberallashtirish va mulkchilik munosabatlarini erkinlashtirishga katta e'tibor qaratildi. Xususiylashtirish jarayonlari natijasida ko'plab davlat korxonalari xususiy sektorga o'tkazildi. Bu jarayon quyidagi natijalarga olib keldi: 1. Raqobatbardosh tadbirkorlik muhitining shakllanishi. 2. Xususiy mulkni rivojlantirish orqali ish o'rinlari yaratish. 3. Davlat boshqaruvidagi yuklamaning kamayishi. Shu bilan birga, mulkchilikni liberallashtirish jarayonida yuzaga kelgan qiyinchiliklar ham mavjud bo'lib, ular tizimni takomillashtirishni talab etadi. Masalan, ayrim korxonalar xususiylashtirishdan keyin samaradorligini oshira olmagan, bu esa resurslarning noto'g'ri taqsimlanishiga olib kelgan. 2. Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarning mohiyati va turlari Ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar jamiyatning iqtisodiy faoliyatini tashkil etish, boshqarish va resurslarni taqsimlash usullarini belgilovchi mexanizmlardir. Ular insoniyat taraqqiyotining turli bosqichlarida shakllanib, jamiyat rivoji bilan birgalikda takomillashib borgan. Bu tizimlar nafaqat iqtisodiy hayotning, balki siyosiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlarning ham ajralmas qismidir. Ushbu bo'limda ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarning mohiyati va asosiy turlarini batafsil o'rganamiz. 2.1. An'anaviy iqtisodiy tizim An'anaviy iqtisodiy tizim insoniyat tarixidagi eng qadimiy tizimlardan biridir. Unda iqtisodiy faoliyat asosan urf-odatlar, an'analar va din asosida boshqariladi. Bu tizim qishloq xo'jaligiga asoslangan va resurslardan foydalanish bir avloddan ikkinchi avlodga o'tadi. An'anaviy tizimning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: - Ishlab chiqarishning past darajasi: Asosan qishloq xo'jaligi va hunarmandchilik rivojlangan. - Jamoaviy mulk ustunligi: Resurslar ko'pincha butun jamiyatga yoki oila a'zolariga tegishli bo'lgan. - Barqarorlik: Tizimda o'zgarishlar kam bo'lib, avlodlar davomida bir xil saqlangan. Bugungi kunda bu tizim asosan rivojlanmagan yoki iqtisodiy izolyatsiyada bo'lgan hududlarda saqlanib qolgan. 2.2. Bozor iqtisodiy tizimi Bozor iqtisodiy tizimi raqobat va xususiy mulkka asoslangan. Ushbu tizimning asosiy boshqaruvchi kuchi talab va taklif bo'lib, narxlar ushbu mexanizm orqali shakllanadi. Asosiy xususiyatlari: - Xususiy mulk ustunligi: Ishlab chiqarish vositalari va resurslar xususiy shaxslar yoki kompaniyalarga tegishli. - Erkin raqobat: Tadbirkorlar bozor sharoitida mustaqil faoliyat olib boradi. - Resurslarni samarali taqsimlash: Bozor mexanizmi resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, AQSh iqtisodiyotining 85 foizi bozor mexanizmlariga asoslangan bo'lsa, Germaniyada bu ko'rsatkich 80 foizni tashkil etadi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar qatoriga Yaponiya, Janubiy Koreya va Kanada kiradi. 2.3. Buyruqbozlik (rejali) iqtisodiy tizim Buyruqbozlik tizimi markaziy hukumat tomonidan boshqariladi. Ushbu tizimda iqtisodiy qarorlar davlat tomonidan qabul qilinadi va ishlab chiqarish rejasi qat'iy tartibga solinadi. Xususiyatlari quyidagilardan iborat: - Davlat mulki: Ishlab chiqarish vositalari va resurslar davlat ixtiyorida bo'ladi. - Markazlashgan boshqaruv: Barcha iqtisodiy faoliyat hukumatning qat'iy nazorati ostida amalga oshiriladi. - Bozorning cheklanganligi: Talab va taklif mexanizmi ishlamaydi. Bu tizim sobiq SSSR davlatlari, jumladan, Rossiyada tarixiy jihatdan keng qo'llanilgan. Ammo zamonaviy sharoitlarda uning samaradorligi pasayganligi tufayli ko'plab davlatlar bozor iqtisodiyoti elementlariga o'tishni boshladi. 2.4. Aralash iqtisodiy tizim Aralash iqtisodiy tizim bozor va buyruqbozlik tizimlarining elementlarini birlashtiradi. Ushbu model dunyoning ko'plab davlatlarida, jumladan, O'zbekistonda ham keng qo'llaniladi. Xususiyatlari: - Davlat va xususiy sektorning uyg'unligi: Davlat iqtisodiyotni boshqarishda ishtirok etadi, lekin xususiy sektor ham rivojlangan. - Ijtimoiy himoya: Davlat iqtisodiyotni boshqarish orqali aholining kam ta'minlangan qatlamlarini qo'llab-quvvatlaydi. - Barqarorlik va samaradorlik: Resurslarni taqsimlashda davlat va bozor kuchlari birgalikda ishlaydi. 2.5. Statistik ma'lumotlar Dunyo iqtisodiy tizimlarining tahlili quyidagilarni ko'rsatadi: 1. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlar, masalan, AQSh, Kanada va Germaniyada iqtisodiyotning 70-85 foizi bozor mexanizmlariga asoslangan. 2. Rejali iqtisodiyot elementlari asosan rivojlanayotgan davlatlarda yoki o‘tish davridagi iqtisodiyotlarda uchraydi. Statistik grafiklar: - Quyidagi grafiklarda davlat va bozor iqtisodiyoti ulushlari hamda global mulkchilik taqsimoti ko'rsatilgan: