Iqtisodiy xarajatlar va foyda. M U N D A R I J A. Kirish____________________________________________________________4 I-bob. IQTISODIY XARAJATLAR VA ULARNING TURLARI Xarajatlar tushunchasi va turlari___________________________________7Firmaning sarf-xarajatlari va uning turlari __________________________11Iqtisodiy xarajatlarni kamaytirish yo`llari___________________________13II-bob. FOYDA 2.1 Foyda tushunchasi_______________________________________________17 2.2 Korxonaning pul tushumlari va foydasi_______________________________19 2.3 Foyda me`yori va massasi. Foyda me`yoriga ta`sir qiluvchi omillar_________21 Xulosa ___________________________________________________________ 24 Tayanch iboralar ___________________________________________________ 27 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati______________________________________28 Ilovalar ___________________________________________________________30 KIRISH Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev ta'kidlab o‘tganidek, "Tadbirkorlik faoliyati erkinligi, xususiy mulk daxlsizligini yanada kengroq ta'minlash - oldimizda turgan muhim vazifadir. Bu borada yirik ishlab chiqarish korxonalari bilan birga, turizm, kichik biznes, oilaviy tadbirkorlik, dehqon va tomorqa xo‘jaliklarini, hunarmandchilikni va kasanachilikni rivojlantirishga alohida ahamiyat qaratamiz". “Mamlakatimiz bosib o‘tgan taraqqiyot yo‘lining chuqur tahlili, bugungi kunda jahon bozori kon'yunkturasi keskin o‘zgarib, globallashuv sharoitida raqobat tobora kuchayib borayotgani davlatimizni yanada barqaror va jadal sur'atlar bilan rivojlantirish uchun mutlaqo yangicha yondashuvhamda tamoyillarni ishlab chiqish va ro‘yobga chiqarishni talab etmoqda. Harakatlar strategiyasida iqtisodiyotni yanada rivojlantirish hamda liberallashtirishga oid belgilangan chora-tadbirlar ro‘yobga chiqarilishi, o‘z navbatida, mamlakat iqtisodiy barqarorligini ta'minlash, pirovardida aholi farovonligini yuksaltirishda muhim o‘rin tutadi. Chunonchi, iqtisodiyotning ochiqligi va raqobatdoshligini oshirish, iqtisodiy mustaqillikni kuchaytirish, makroiqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash hamda iqtisodiy o‘sish sur'atlarini saqlab qolish, yetakchi ishlab chiqarish tarmoqlarini modernizatsiya va diversifikatsiya qilish, moliya-bank sohasini tubdan isloh qilish, tashqi iqtisodiy aloqalarni yanada kengaytirish, xorijiy investitsiyalarni faol jalb qilishga e'tibor qaratilgan. Shu bilan birgalikda, mamlakatimiz iqtisodiyotida hali foydalanilmasdan yotgan qator imkoniyatlar ham mavjudki, ularni bartaraf etmasdan turib iqtisodiyot rivojining yangi bosqichiga erishila olmaydi. Korxonalar foydasini oshirish va undagi asosiy omil hisoblangan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar va xizmatlar tannarxini pasaytirish bugungi kunda muxim masalalardan hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaatnomasi iqtisodiyot va boshqaruv faoliyatining nisbatan eskirganligi, resurslardan foydalanish darajasining pastligi va bu tannarxni kamaytirishga hamda foydani oshirishga imkon bermayotganligi ta'kidlab o‘tildi: “Iqtisodiyot - bu hisob-kitob degani. Har bir ishimizda puxta hisob-kitob birinchi o‘rinda turishi lozim. Aks holda, hamma ishimiz eski hammom, eski tos bo‘lib qolaveradi. Bozor sharoitida mahsulot yetkazib beruvchi ham, iste'molchi ham shartnoma majburiyatini to‘liq bajarishi kerak. Aks holda, bir joyda depsinib, boshimiz muammodan chiqmaydi. Iqtisodiyotda boshqaruv tizimi eskirgani, innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha samarali mexanizmlar o‘z vaqtida joriy qilinmagani ham jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. Shuningdek, texnologik qoloqlik, resurs va energiyani tejaydigan texnologiyalar, muqobil energiya manbalarini tatbiq etishning sustligi ham iqtisodiy taraqqiyot yo‘lida to‘siq bo‘lmoqda. Resurslardan oqilona foydalanish yo‘qligi natijasida tannarxning pasayishiga, mahsulot hajmi o‘sishiga erishish qiyin bo‘lmoqda.” Xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish bugungi kundagi eng muhim yo‘nalishlardan hisoblanadi. Xizmat ko‘rsatishni rivojlantirishdagi muhim masalalardan biri - xizmat ko‘rsatish korxonalarining oladigan moliyaviy natijalarini, foydasini orttirish hisoblanadi. Ba'zi bir korxonalar foyda olish o‘rniga zararga ega bo‘lganliklari uchun o‘z faoliyatlarini to‘xtatishga majbur bo‘ldilar. Korxona va tashkilotlarning faoliyatida foyda muhim o‘rin tutar ekan, uni oshirishga harakat har tomonlama amalga oshirilmog‘i lozim. Foyda ko‘rib faoliyat olib borayotgan har qanday korxona o‘z faoliyatini saqlab qoladi va samaradorikka erishadi. Bu to‘g‘risida Prezidentimiz quyidagilarni ta'kidladilar: “Bugungi kunda ko‘plab rivojlangan va jahon iqtisodiyotida yetakchi o‘rin tutadigan mamlakatlar tajribasi shuni so‘zsiz isbotlab bermoqdaki, raqobatdoshlikka erishish va dunyo bozorlariga chiqish, birinchi navbatda, iqtisodiyotni izchil isloh etish, tarkibiy jihatdan o‘zgartirish va diversifikatsiya qilishni chuqurlashtirish, yuqori texnologiyalarga asoslangan yangi korxona va ishlab chiqarish tarmoqlarining jadal rivojlanishini ta'minlash, faoliyat ko‘rsatayotgan quvvatlarni modernizatsiya qilish va texnik yangilash jarayonlarini tezlashtirish hisobidan amalga oshirilishi lozim.” Prezidentimiz tomonidan qo‘yilgan bu ishlarni amalga oshirilishi har bir korxona va tashkilotlar faoliyatida samaradorlikni oshirishni va foyda darajasini yuksaltirishni taqozo etadi. Foydani oshirishda korxonalarda ichki va tashqi omillar o‘z ta'sirini ko‘rsatadi. Foydaning ortishiga ta'sir ko‘rsatuvchi ichki va tashqi omillarni o‘rganish va ularni foydani oshirish yo‘nalishida rivojlantirish bugungi kunda iqtisodiyot oldida turgan dolzarb masalalardan hisoblanadi. Inson jamiyatining butun rivojlanish tarixi u yoki bu jihatdan doimo biznes bilan bog`liq bo`lgan. “Biznes” – so`zi inglizcha so`z bo`lib, u tadbirkorlik faoliyati yoki boshqacha so`z bilan aytganda, foyda olish uchun qaratilgan tadbirkorlik faolyatidir. Tadbirkor so`zi birinchi marotaba Angliya iqtisodiyotida XVIII asrda paydo bo`lib, u “mulk egasi” degan ma’noni anglatadi. Jumladan, Adam Smit tadbirkorni mulk egasi sifatida ta’riflab, uni foyda olish uchun qandaydir tijorat g`oyasini amalga oshirish maqsadida iqtisodiyot tavakkalchilikka boradigan kishidir, - deb ta’kidlaydi. Tadbirkorni o`zi o`z ishini rejalashtiradi, ishlab chiqarishni tashkil etadi, mahsulotni sotadi va olgan daromadiga o`zi xo`jayinlik qiladi. Ushbu kurs ishida iqtisodiy xarajatlar va foyda, ularning turlari haqida ko`rib chiqamiz. Milliy iqtisodiyotdagi ishlab chiqarish birliklari (korxona, firma) o‘z faoliyati natijalaridan ko‘proq foyda olishga harakat qiladilar. Har qanday korxona oladigan foyda nafaqat o‘zining tovarini ancha yuqori narxlarda sotishga, balki tovar ishlab chiqarish va uni sotishga qilinadigan xarajatlarni kamaytirishga ham intiladi. Tovarlarni sotish narxlari asosan korxona faoliyatiga bog‘liq bo‘lmagan tashqi sharoitlar bilan belgilansa, ishlab chiqarish xarajatlari korxonaning ishlab chiqarish va tayyor tovarlarni sotish jarayonlarini tashkil qilish samaradorligi darajasiga bog‘liq. Lekin har qanday tovarni ishlab chiqarish va sotish uchun ma’lum sarf xarajatlar talab etiladi. Moddiy va ma`naviy ne'matlarni ishlab chiqarish har qanday sharoitda ma'lum chiqimlar ishlab chiqarish xarajatlari bilan bog‘liqdir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish xarajatlarining ahamiyati yanada ortadi. Zero, firmaning daromadi, ayniqsa, u oladigan foyda miqdori ana shu xarajatlarga bevosita daxldor bo‘ladi: xarajatlar kam bo‘lsa foyda ko‘proq va aksincha bo‘ladi. Hozirgi zamon iqtisodiyotida ishlab chiqarish xarajatlari ishlab chiqarilgan mahsulotga bog‘liq yoki bog‘liq bo‘lmagan nuqtai nazaridan talqin qilinadi. Ishlab chiqarish xarajatlari shu asnodan kelib chiqib tahlil etiladi va baholanadi.