Xususiylashtirish tushunchasi va uning iqtisodiy mohiyatiXususiylashtirish bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida muhim tarkibiy qism bo‘lib, uning asosiy maqsadi davlat mulkini xususiy sektorga o‘tkazish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishdan iborat. Ushbu jarayon iqtisodiy erkinlikni kengaytirish, tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish va resurslardan yanada samarali foydalanish imkonini beradi. Xususiylashtirish jamiyatning umumiy iqtisodiy tizimiga bevosita ta’sir etuvchi omillardan biri hisoblanadi. Davlat boshqaruvidagi korxonalar ko‘pincha byurokratik muammolar, samaradorlikning pastligi va innovatsion yondashuvlarning yetishmovchiligi bilan ajralib turadi. Shu bois, ularning xususiy sektorga o‘tkazilishi ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, raqobatni kuchaytirish va bozor mexanizmlarini faollashtirishga xizmat qiladi. Xususiylashtirishning iqtisodiy mohiyati bozor tamoyillarini tatbiq etish va davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini cheklash orqali xususiy tashabbusni rag‘batlantirishdan iborat.[1] Bozor iqtisodiyotida mulk huquqining samarali taqsimlanishi va resurslardan unumli foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Xususiy mulkchilikning ustuvorligi investitsiyalar hajmining oshishiga, innovatsiyalar joriy qilinishiga va ish o‘rinlari yaratilishiga sabab bo‘ladi. Shu jihatdan qaraganda, xususiylashtirish davlat mulkini samarali boshqarish muammolarini hal qilish, iqtisodiy erkinlikni ta’minlash va aholi turmush darajasini oshirish vositasi hisoblanadi. Ushbu jarayonning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun aniq huquqiy va institutsional asoslar yaratish talab etiladi. Xususiylashtirishning turli shakllari mavjud bo‘lib, ular orasida ochiq savdolar orqali sotish, mehnat jamoalariga topshirish, aksiyalarni ommaviy tarqatish va chet ellik investorlarni jalb qilish kabi usullar keng qo‘llaniladi. Ushbu jarayon har bir mamlakatning iqtisodiy sharoitlari va strategik maqsadlariga qarab moslashtiriladi. Xususiylashtirish iqtisodiy samaradorlikni oshirish bilan birga, muayyan xavf-xatarlarni ham keltirib chiqarishi mumkin. Davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini keskin kamaytirish natijasida ba’zi strategik tarmoqlarning rivojlanishi sekinlashishi yoki monopoliyalarning shakllanishi yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli, xususiylashtirish jarayonida muvozanatni saqlash va bozor mexanizmlarini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish muhimdir. Xususiylashtirishning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun qonuniy asoslar mustahkam bo‘lishi, korrupsiyaga qarshi kurash tizimi samarali ishlashi va xususiy sektor manfaatlari himoyalangan bo‘lishi lozim.[2] Aks holda, iqtisodiyotda inqirozga olib keluvchi omillar kuchayishi mumkin. Xususiylashtirishning samaradorligini oshirish uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlik mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur. Davlat o‘zining nazorat funksiyasini saqlab qolgan holda, xususiy sektorga keng imkoniyatlar yaratib berishi lozim. Xususiylashtirishning ijobiy natijalari orasida sanoat rivojlanishi, eksport hajmining oshishi, iste’mol bozorining kengayishi va aholi daromadlarining ortishi kabi omillarni sanab o‘tish mumkin. Shu bilan birga, xususiylashtirish ijtimoiy masalalarga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Davlat korxonalarining xususiy qo‘llarga o‘tishi natijasida ba’zi ish o‘rinlari qisqarishi, mehnat bozorida o‘zgarishlar sodir bo‘lishi mumkin. Shu sababli, xususiylashtirish jarayoni ijtimoiy muvozanatni saqlagan holda olib borilishi lozim. Xususiylashtirish siyosatini amalga oshirishda mamlakatning iqtisodiy holati, aholi turmush darajasi va mavjud bozor infratuzilmasi hisobga olinishi kerak. Barcha ijtimoiy qatlamlar uchun iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash maqsadida xususiylashtirish jarayoni bosqichma-bosqich va izchil amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir. [1] Shavkat Mirziyoyev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2023-yil, Toshkent, 45-bet. [2] O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, "Davlat mulkini xususiylashtirish to‘g‘risida"gi Qonun, 2024-yil, Toshkent, 12-bet.