Pul muomalasi. Kredit tizimi va banklar. MUNDARIJA KIRISH............................................................................................................ 3 I.BOB.O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BANKLAR ROLI VA AHAMIYATI 1.1. Pul muomilasi qonuni va uning mohiyati............................................................ 5 1.2. Pul massasi va uning tarkibiy qismlari................................................. 10 1.3. Pul muomilasini tartibga solish usullari............................................... 12 II.BOB. PUL MUOMALASI.KREDIT TIZIMI VA BANKLARNING ISHLASH PRINSIPLARI………………………………………………………… 2.1. Bank tizimi 17 2.2. Pul-kredit siyosati............................................................................... 21 2.3. O’zbekiston Respublikasi bank tizimi va pul-kredit siyosatining ustuvorliklari 27 XULOSA........................................................................................................ 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR......................................................... 32 KIRISHKurs ishi mavzusining dolzarbligi:Mustaqil O‘zbekistonimiz rivojlanishi uchun pul muomalasini to‘g‘ri tashkil qilishimiz shart. Pul siyosati haqida prezidentimizning PQ-4611 8-son 83-modda qarorlariga binoan “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish qo‘shimcha chora-tadbirlar” to‘g‘risidagi. Pul muomalasini to‘g‘ri boshqarish orqali vujudga keladigan bir qancha muomalani hal qilishimiz mumkin. Jumladan birinchi navbatda xuxfiyona iqtisodiyotni oldini olishimiz mumkin. Ya’na bundan boshqa davlatlararo global muammolardan biri inflatsiyani ham oldini olsak bo‘ladi.[1] Shavkat Miromonich Mirziyoyev 2017-yilda boshlangan iqtisodiyotni liberallashtirish va bozor mexanizmlari rolini oshirishga qaratilgan iqtisodiy islohotlarning yangi bosqichi o‘rta muddatli istiqbolda bank tizimi va pul-kredit siyosatini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi. Valyuta kursi shakllanishida tamomila yangi yondashuvdan foydalanilishi, o‘z navbatida, Markaziy bankning asosiy e’tiborini ichki bozordagi narxlar barqarorligiga qaratish asnosida pul-kredit siyosatini takomillashtirish imkoniyatini beradi. Ayni vaqtda valyuta bozorini liberallashtirish borasidagi islohotlarning muvafaqqiyatli amalga oshirilishi ko‘p jihatdan pul-kredit siyosatini takomillashtirish, tijorat banklari faoliyatini mustahkamlash hamda bank tizimini rivojlantirish choralari samaradorligi bilan chambarchas bog‘liq. Shundan kelib chiqib, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Valyuta bozorini liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora –tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni e’lon qilinishidan ko‘p o‘tmay O‘zbekiston Respublikasi Prezintining “Pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi va pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish va inflyatsion targetlash rejimiga bosqichmabosqich o‘tish bo‘yicha chora-tadbirlar kompleksi tastiqlandi. Hozirgi kunda har bir davlat uchun bankalrni o‘rni juda muhim bo‘lib bormoqda, mamlakatimizda banklar va kredit tizimini yuksak darajalarga olib chiqishimiz kerak. Bunday ishlarni amalga oshirish uchun birinchi navbatda mamlakatdagi narxlar darajasida muvozanatda bo‘lishi lozim, chunki agar mamlakat iqtisodiyotida inflatsiya daraja yuqori bo‘ladigan bo‘lsa, bu o‘z-o‘zidan kredit foizi ham yuqori bo‘lishiga va shu bilan birgalikda banklar ham kredit berishga yuqori foiz taklif qiladi. Agar inflyatsiyaning past va barqaror darajasi aholi hamda yuridik shaxslar omonatlarini uzoq muddatli investitsiyalarga aylanishi uchun kerakli sharoit yaratadi hamda ichki bozordagi narxlar nomutanosibligini kamaytirib mavjud iqtisodiy resurslarning samarali taqsimlanishiga xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi: Pul muomalasi.Kredit tizimi va banklarning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi o’rni va ahamiyatining o’rganish. Kurs ishining vazifasi: Pul muomalasi.Kredit tizimi va banklarning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi o’rni va ahamiyati. Kurs ishining tashkiliy tuzilmasi:Ushbu kurs ishi 2 ta bob, 6 ta paragrf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat I.BOB.O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BANKLAR ROLI VA AHAMIYATI. 1.1. Pul muomilasi qonuni va uning mohiyati. Pul massasi- yuridik va jismoniy shaxslarga hamda davlatga tegishli bo’lgan naqd va naqdsiz ko’rinishdagi pul mablag’larining yig’indisidir. Pul muomlasini tashkil qilish va tartibga solish bir nechta omillarga asoslanadi: Ana shunday muhim omillardan biri pul-tovar munosabatlarining mavjudligi hisoblanadi. Yana bir omil pul mablag’larining tovarsiz harakatlanishi hisoblanadi. Pul muomlasining meyoriy huquqiy asoslarining mavjudligi. 4.Pul muomalasini tashkil qiluvchi va tartibga soluvchi institutlarning mavjudligidir. Odatda pul muomlasini Markaziy bank tomonidan tashkil qilinadi va tartibga solinadi. Lekin pul muomnalasini tashkil qilishda bank tizimining 2-chi pog’onasida turuvchi tijorat banklari rol o’ynaydi.[2] Pul taklifi jarayonidagi 3 ta asosiy subyektlar 1.Markaziy bank-hukumat vakili hisoblanib, bank tizimini nazorat qilishga va monetar siyosatni tashkil etishga javobgar; AQShda Federal Zaxira Tizimi. 2.Banklar (depozitariy institutlar)- aholi va tashkilotlardan deposit qabul qiluvchi va qarz beruvchi tashkilotlar: tijorat banklari, kredit assotsiatsiyalari, maxsus jamg’arma banklar va kredit uyushmalari. 3.Depozitorlar-banklarga depozit qo’ygan yuridik va jismoniy shaxslar.Ushbu 3 subyektning orasida Markaziy bank asosiy rolni o’ynaydi Pul taklifi jarayonini tushunishning birinchi bosqichi banklardagi depozitlarni o’rganish hisoblanadi, chunki depozitlar pul taklifining katta tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Ushbu bobda banklarning depozit siyosati va ular bilan bog’liq operatsiyalari yoritilgan. Fed.ning operatsiyalari va monetar siyosati uning balansida, aktivlar va majburiyatlar holatida aks etadi. Hozir biz pul taklifi jarayonini tushuntirish bilan bog’liq bo’lgan operatsiyalarni keltiramiz. Balansdagi 2ta majburiyat ya’ni muomaladagi valyuta va zaxiralar Federal Zaxiraning monetar majburiyatlari hisoblanadi. Ular pul taklifining muhim qismi hisoblanadi chunki ularning birini o’sishi yoki ikkalasining ham o’sishi pul taklifining o’sishiga sabab bo’ladi. Federal Zaxiraning Monetar majburiyatlari va hukumat xazina majburiyatlari monetar baza hisoblanadi. Bunda davlat xazina majburiyatlari umumiy bazaning 10%idan kam ulushga ega2. 1.Muomaladagi valyuta. Ya’ni Federal Zaxira tomonidan chiqarilgan va aholini qo’lida bo’lgan pullardir. Depozitariy institutlardagi pullar ham Federal Zaxiraning majburiyati hisoblanadi lekin balansning zaxira qismida joylashgan. 2. Zaxiralar. Barcha banklar Federal Zaxiralar tizimi (Fed)da depozit sifatida o’z hisob raqamlariga egadirlar. Zaxiralar Feddagi depozit hisobraqamlaridan hamda bank kassalaridagi naqd pullardan tashkil topadi. Zaxiralar banklar uchun aktiv, Federal Zaxira uchun passiv hisoblanadi, chunki banklar istalgan paytda zaxiralar uchun to’lov talab qilishlari mumkin va Federal Zaxira o’z majburiyatini qoplash uchun Federal Zaxira notalari to’lab boradi. Keyinchalik ko’rib o’tishimiz mumkinki, zaxiralarning oshishi depozitlarning ko’payishiga va buning natijasida pul taklifining oshishiga olib keladi.Umumiy zaxiralar 2ta kategoriyaga ajratilishi mumkin: Federal Zaxira tomonidan qat’iy talab asosida saqlanishi kerak bo’lgan zaxiralar (majburiy zaxira), banklar tomonidan ixtiyoriy tarzda saqlanishi mumkin bo’lgan qo’shimcha zaxiralar (ortiqcha zaxira). Masalan, Fedning talabi bo’yicha depozitar tashkilotdagi depozitlarning har bir dollari uchun uning ma’lum qismi (misol uchun, 10 sent) zaxira sifatida shakllantirilishi kerak. Ushbu qism (10%) majburiy zaxira nisbati deb ataladi. Aktivlar Federal Zaxira buxgalteriya balansidagi 2 turdagi aktivlar ikki sabab bo’yicha eng muhim aktivlardan hisoblanadi. Birinchisi, aktiv moddalaridagi o’zgarishlar zaxiralar va pul bazasining o’zgarishiga olib boradi va natijada pul taklifi miqdoriga ham ta’sir ko’rsatadi. Ikkinchidan, ushbu aktivlar (davlat qimmatli qog’ozlari va Federal kreditlar) majburiyatlar (foiz to’lanmaydigan muomaladagi pullar, va zaxiralar)ga nisbatan balandroq foiz stavkalarida bo’lganligi sababli, Federal Zaxira har yili milliardlab dollarlar yig’ib oladi, chunki uning aktivlari kattagina daromad keltirsa, passivlari aytarli xarajat talab qilmaydi. Federal Zaxira foydasining ko’pgina qismini federal hokimiyatga qaytarishiga qaramay, u qolgan qismini ham arzirli sabablarga xarajat qilmaydi. Qimmatli qog’ozlar. Aktivlarning ushbu kategoriyasi AQSh G’aznachiligi tomonidan chiqarilgan qimmatli qo’g’ozlarning Federal Zaxiradagi qismini va ko’zda tutilmagan holatlar (16-bo’limda aytib o’tilganidek) hamda boshqa qimmatli qog’ozlarni qoplaydi. Federal Zaxiraning bank tizimini zaxira bilan ta’minlashining birlamchi usuli undagi qimmatli qog’ozlarni sotib olish va shu orqali ulardagi aktivlardagi ulushini oshirish hisoblanadi. Federal Zaxiraning davlat yoki boshqa qimmatli qog’ozlardagi ulushining ortishi pul taklifining ortishiga olib keladi. Moliya muassasalariga kreditlar. Federal Zaxiraning bank tizimini zaxira bilan ta’minlashining ikkinchi usuli – bu banklar va boshqa moliya tashkilotlariga qarzlar berishidir. Ushbu muassasalar uchun, ular olgan qarzlar Federal Zaxiradan olingan mablag’lar yoki, boshqacha qilib aytganda, jalb qilingan zaxiralar bo’lib hisoblanadi. Ushbu mablag’lar moliya muassasalari balansida majburiyat sifatida namoyon bo’ladi. Moliya muassasalariga beriladigan qarzlarning ko’payishi ham pul massasi ko’payishining manbasi bo’lishi mumkin. Normal holatda, Federal Zaxira faqatgina banklarga qarz mablag’lari ajratadi va unga qo’yiladigan foiz stavkasi diskont stavka deb yuritiladi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida dunyo bo’yicha veksel muomalasining jadal rivojlanishi yuz berdi. Bu iqtisodchi olimlarni pul muomalasi qonunlariga nisbatan munosabatini bir muncha o’zgartirdi. Chunki veksellar pulning to’lov vositasi funksiyasini bajara oladi. Shu sababli iqtisodchi olimlar pullarga bo’lgan talabni aniqlashda veksellar muomalasini hisobga olish kerak degan xulosaga keldi. Pul massasini miqdoriy o’lchashga nisbatan 2 xil yondashuv mavjud: Transaksion yondashuv- bunda pullarning to’lov vositasi va muomala vositasi sifatida harakatlanishi ko’zda tutiladi. Shu sababli transaksion yondashuvda pul massasining aktiv qismi e’tiborga olinadi. Likvidli yondashuv – bunda pullar eng yuqori likvidli aktiv sifatida tan olinadi. Pul taklifi – bu naqd va naqdsiz ko’rinishdagi pul mablag’larining muomlada paydo bo’lishi bo’lib, pulning to’lov vositasi va muomala funksiyalari bilan bog’liq. Davlatning pul aylanishiga ko’plab omillar ta’sir ko’rsatadi. Pul aylanishi tuzilmasi turli belgilar bo’yicha belgilanadi: unda pullarning faoliyat yuritishi shakliga qarab. Ushbu belgiga qarab naqd pulsiz va naqd pullik pul aylanishini ajratish mumkin, chunki barcha pul belgilari u yoki boshqa shaklga ega bo’ladi; ushbu pul aylanishi xizmat ko’rsatadigan munosabatlar tusiga qarab. Bu erda pul-hisob-kitob aylanishi, pul-kredit aylanishi, pul-moliya aylanishi ajratib ko’rsatiladi; pul mablag’larining harakati yuz beradigan sub’ektlarga qarab. Ushbu tasnif bo’yicha quyidagilar ajratib ko’rsatiladi: pul mablag’larining yuridik shaxslar o’rtasida banklararo, banklarda aylanishi, yuridik va jismoniy shaxslar o’rtasidagi aylanish va, nihoyat, pul mablag’larining faqat jismoniy shaxslar o’rtasidagi aylanishi.Pul muomalasi – bu pullarning mamlakatning ichki iqtisodiy aylanishi, tashqi iqtisodiy aloqalar tizimidagi, tovarlar va xizmatlarning sotilishiga, shuningdek, uy xo’jaligidagi tovarsiz to’lovlarga xizmat ko’rsatadigan naqd pullik va naqd pulsiz shakllardagi harakatidir. Tovar ishlab chiqarish pul muomalasining ob’ektiv negizi bo’lib, undagi tovar olami tovarlarning ikki turiga: tovarlarning o’ziga va tovar-pullarga bo’linadi. Naqd pullik va naqd pulsiz shakllardagi pullar yordamida tovarlar, shuningdek, ssuda va fiktiv kapitallarning muomalasi jarayoni amalga oshiriladi.Pul muomalasi qonuni muomaladagi tovarlar massasi, ularning narxi va pul muomalasi tezligi orasidagi iqtisodiy aloqadorlikni aks ettiradi. Shunday qilib, muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdoriga ishlab chiqarish rivoji va shart-sharoitlariga bog’lik bo’lgan turli xil omillar ta’sir ko’rsatadi. Muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdoriga ta’sir ko’rsatuvchi asosiy omil - bu tovarlar va xizmatlar baxosi xisoblanadi. Pul miqdori tovarlar va xizmatlar bahosiga tug’ri proportsional, ya’ni tovarlar va xizmatlar baxosining oshishi muomalaga ko’p pul chiqarishni talab qiladi. Pul miqdoriga ta’sir qiluvchi ikkinchi omil - bu pulning aylanish tezligi xisoblanadi. Bu omil pul miqdoriga teskari ta’sir ko’rsatadi. Odatda pul qanchalik tez aylansa, muomala uchun zarur bo’lgan pul mikdori shuncha kam talab qilinadi va aksincha. Muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdorini boshqarishda shu muxim omillarga aloxida e’tibor berilishi zarur.Muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdorini kamaytirish uchun quyidagi choralarni amalga oshirish muximdir. Bular: iste’mol kreditni rivojlantirish; kreditga qanchalik ko’p tovar sotilsa, shuncha kam miqdorda pul muomalada kerak bo’ladi; naqd pulsiz xisob - kitoblarning rivojlanishi; pullarning muomala tezligini oshirishga erishish va boshqalar. Xar bir jamiyat pul muomalasi qonuni talablarini xisobga olgan xolda ish yuritishi zarur. Chunki pul muomalasi qonunining buzilishi pul barqarorligiga putur etkazadi. Bu xolda muomalaga chiqarilgan pul miqdori muomaladagi tovarlar baxosidan oshib ketishi, ya’ni inflyatsiya bo’lishiga, yoki pul ocharchiligiga (etishmovchiligiga) olib kelishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, pul muomalasini ushlab turish shart-sharoitlari va qonuniyatlari ikki omilning o’zaro ta’siri bilan, ya’ni:Xo’jalikning pulga bo’lgan ehtiyoji va amalda pullarning muomalaga borib tushishi bilan belgilanadi. Amaliyotda ko’proq uchraydigan hol bu oborotda xo’jalikka kerak bo’lganidan ko’proq pulning bo’lishidir. Bu albatta, pulning qadrsizlanishiga - pul biriligining xarid qobiliyatining tushushiga olib keladi.Pul massasi tarkibini uning harakatiga qarab ikkiga bo’lish mumkin, ya’ni pul massasining aktiv qismi – bu pul mablag’larining xo’jalik faoliyatidagi turli xil shakldagi hisob-kitoblarni olib borish bilan bog’liq qismi va ikkinchisi passiv qism – jamg’ar-madagi pullar va hisob raqamlardagi qoldiqlar hisoblanadi.Pul massasi naqd pullardan tashqari muddatli hisob raqamdagi mablag’ va jamg’armalarni, depozit sertifikatlari, investitsion fondlarning aktsiyalarini o’z ichiga oladi. Pul massasining yuqoridagi elementlari «kvazi» - “qariyb pullar” deb ham yuritiladi. Kvazi - pullar likvid aktivlar bo’lib, ular tez orada pulga aylanishi mumkin. 1.2. Pul massasi va uning tarkibiy qismlari. Pul muomalasi pulning bajarilgan ishi, koʻrsatilgan xizmatlar, sotib olingan tovarlar haqini toʻlash, hisob-kitoblar va toʻlovlarni amalga oshirish, nafaqalar berish, qarzlarni qaytarish vositasi sifatida foydalanish jarayonidagi uzluksiz harakati. Pul muomalasi har bir mamlakat pul tizimi miqyosida amalga oshadi. Pul muomalasi naqd va naqd boʻlmagan muomalaga boʻlinadi. Naqd pul bankdan chiqqach, korxona, tashkilotlar kassasiga va aholi qoʻliga oʻtadi. Oldi-sotdi va toʻlov harakatlari bajarilgach, yana bankka qaytadi. Naqd boʻlmagan pul muomalasiga firma, korxona, tashkilotlarning bankdagi hisobida turgan pulning harakati kiradi va bunday muomala chek, kredit kartochkasi, veksel, obligatsiya, sertifikat va boshqa vositalar harakati shaklida olib boriladi. Pul muomalasi jarayonlariga ishtirok etadigan pullar 2 ga bo‘linadi; 1-aktiv pullar; 2-passiv pullar. Mustaqil O‘zbekistonimiz rivojlanishi uchun pul muomalasini to‘g‘ri tashkil qilishimiz shart. Pul siyosati haqida prezidentimizning PQ-4611 8-son 83-modda qarorlariga binoan “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish qo‘shimcha chora-tadbirlar” to‘g‘risidagi. Pul muomalasini to‘g‘ri boshqarish orqali vujudga keladigan bir qancha muomalani hal qilishimiz mumkin. Jumladan birinchi navbatda xuxfiyona iqtisodiyotni oldini olishimiz mumkin. Ya’na bundan boshqa davlatlararo global muammolardan biri inflatsiyani ham oldini olsak bo‘ladi. Kredit, boʻsh turgan pul mablagʻlarini ssuda fondi shaklida toʻplash va ularni pulga muhtoj boʻlib turgan yuridik va jismoniy shaxslarga ishlab chiqarish va boshqa ehtiyojlari uchun maʼlum muddatga, foiz toʻlovlari bilan qaytarish shartida qarzga berish munosabatlarini ifodalaydi. Kreditning tijorat, bank, davlat, isteʼmol, xalqaro, ipoteka va boshqa shakllari bor. Tijorat krediti — bir xoʻjalik yurituvchi subʼyekt tomonidan beriladi va odatda, veksel bilan rasmiylashtiriladi. Bank krediti— jismoniy va yuridik shaxslarga pul shaklida banklar tomonidan beriladi. Bank kreditining forfeyting, faktoring, xaridorga qarz berish kabi koʻrinishlari bor. Davlat krediti — davlatning qarz beruvchi va qarz oluvchi sifatida ishtirokini nazarda tutadi. Davlat qarz beruvchi sifatida bank tizimi orqali byudjetdan tarmoq, hudud, korxonalarni kredit ajratib moliyalashtiradi. Qarz oluvchi sifatida aholiga davlat zayomlari, obligatsiyalarini sotish bilan jismoniy yoki yuridik shaxslardan qarz oladi, natijada ichki davlat qarzi, chet davlatlardan olingan kreditlar hisobidan tashqi davlat qarzi paydo boʻladi. Isteʼmol krediti— aholiga isteʼmol tovarlari, xizmatlarni nasiyaga sotish, uyjoy qurilishi harajatlari uchun, lombardlardagi mulk garovi hisobiga, oʻzaro yordam kassasi qarzlari va boshqa koʻrinishlarda beriladi. Xalqaro krediti — muddatli, qaytimli va foiz toʻlash shartlari bilan bir mamlakatdagi kreditor tomonidan ikkinchi mamlakatdagi qarz oluvchiga pul yoki tovar shaklida beriladigan qarz shuningdek, chet el obligatsiyalari, chet el korxonalari aksiyalari va qimmatli qogʻozlariga fonda olish maqsadlarida kapital qoʻyish. Shundan kelib chiqib, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Valyuta bozorini liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora –tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni e’lon qilinishidan ko‘p o‘tmay O‘zbekiston Respublikasi Prezintining “Pulkredit siyosatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi va pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish va inflyatsion targetlash rejimiga bosqichmabosqich o‘tish bo‘yicha chora-tadbirlar kompleksi tastiqlandi. Hozirgi kunda har bir davlat uchun bankalrni o‘rni juda muhim bo‘lib bormoqda, mamlakatimizda banklar va kredit tizimini yuksak darajalarga olib chiqishimiz kerak. Bunday ishlarni amalga oshirish uchun birinchi navbatda mamlakatdagi narxlar darajasida muvozanatda bo‘lishi lozim, chunki agar mamlakat iqtisodiyotida inflatsiya daraja yuqori bo‘ladigan bo‘lsa, bu o‘z-o‘zidan kredit foizi ham yuqori bo‘lishiga va shu bilan birgalikda banklar ham kredit berishga yuqori foiz taklif qiladi. Agar inflyatsiyaning past va barqaror darajasi aholi hamda yuridik shaxslar omonatlarini uzoq muddatli investitsiyalarga aylanishi uchun kerakli sharoit yaratadi hamda ichki bozordagi narxlar nomutanosibligini kamaytirib mavjud iqtisodiy resurslarning samarali taqsimlanishiga xizmat qiladi. 1.3. Pul muomilasini tartibga solish usullari. [1] O’zbеkistоn Rеspublikasi Prеzidеnti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev mamlakatimizni 2023 yilda ijtimоiyiqtisоdiy rivоjlantirish Toshkent 2023-y [2] Shodmonov Sh.Sh., Alimov R.H., Jo’raev T.T. Iqtisodiyot nazariyasi. - T.: «Moliya» nashriyoti, 2017.