Quyi Amudaryo iqtisodiy rayonida turizm va rekratsiya sohalarining tuzilishi KIRISH Bugungi kunda turizm eng tez rivojlanayotgan tarmoq bo‘lib, mamlakat iqtisodiyoti uchun zarur bo‘lgan valyuta tushumini ta’minlovchi soha hisoblanadi. Mamlakat iqtisodiyotida turizm xizmatlarini takomilashtirish orqali uning samaradorligini oshirishni, ichki turizm bozori va xalqaro turizm bozorini tashkil qilishda zamonaviy servisdan foydalanish hamda uning, unumdorligini va samaradorligini aniqlaydi. Turizm globalizatsiyasi sharoitlarida ilg‘or xizmat ko‘rsatish texnologiyalari ta'siri ostida turistik xizmatlar ko‘rsatish jarayonlari takomillashadi. Turizmning jahon xo‘jaligidagi hissasi yil sayin oshib, u mamlakat iqtisodida muhim o‘rin tutmoqda. Mazkur soha dunyodagi ko‘pgina davlatlarning daromad manbai sifatida ularning milliy iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir etmoqda. Shu jihatdan, O‘zbekistonda mazkur tarmoqqa e’tibor kuchaytirilmoqda. Mamlakatimizda ish o‘rinlari yaratish, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish,hududlarni jadal rivojlantirish, valyuta tushumlarini ko‘paytirish, aholi daromadlari va turmush darajasini oshirish kabi eng muhim ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarni Yaqin istiqbolda hal qilish uchun keng salohiyatga ega bo‘lgan turizm sohasini rivojlantirish borasida izchil chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Turizm geografiyasi - bu turistik hududning vaqtincha tashkil etilishini, ayniqsa hududiy turistik va rekreatsion tizimlarning shakllanishi, ishlashi va rivojlanishini o‘rganadigan mustaqil ilmiy fan. Turistik va rekreatsion xizmatlarga bo‘lgan talabning hozirgi tendensiyalari, ularning hududiy namoyon bo‘lishi, bo‘sh vaqt va bo‘sh vaqtni tashkil etishning yangi shakllari, turistik bozorlarning shakllanishi va rivojlanishining milliy va mintaqaviy xususiyatlari turizm sohasi mutaxassislaridanumumiy va ixtisoslashtirilgan, shu jumladan chuqur geografik bilimlarga ega bo‘lishni talab qiladi. Turizm geografiyasi mustaqil ilmiy fan sifatida o‘z oldiga dunyo mamlakatlariva mintaqalarida dam olish va turizmni rivojlantirishning hududiy va vaqtincha shakllari va tendensiyalari, hududiy turistik-rekreatsion tizimlar, ularning shakllanish shartlari va omillari to‘g‘risida yaxlit tasavvur berish maqsadini qo‘yadi."Turizm geografiyasi" o‘quv qo‘lanmasining mazmuni talabalarga jahon sayyohlik bozorining zamonaviy geografiyasi, dunyo mamlakatlari va mintaqalarida dam olish va turizmning hududiy tashkil etilishi, milliy, mintaqaviy va mahalliy darajada dam olish va turizmni rivojlantirishning yangi hududiy va tashkiliy shakllarini loyihalash va boshqarish ko‘nikmalarini egallashga imkon beradi. I.BOB QUYI AMUDORYO IQTISODIY RAYONINING TABBIY VA MAMURIY TUZILISHI 1.1. Quyi Amudaryo iqtisodiy rayoning hududi Quyi Amudaryo iqtisodiy rayoni O‘zbekistonning shimoli g‘arbida joylashgan. Bu rayon Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatidan iborat.Aholisi. Quyi Amudaryo iqtisodiy rayonining obikor yerlari qadimdan aholi zich yashab kelgan vohalardandir. Xorazm vohasida qadim zamonlardan buyon dehqonchilik bilan shug‘ullanib kelingan. Aholi rayon hududida notekis joylashgan. Tabiiy tafovutlar aholining joylashuviga ta’sir etgan. Aholi Orol dengiziga tomon kamayib boradi.Nukus, Chimboy, Urganch, Mo‘ynoq, Taxiatosh, Xo‘jayli shaharlarining o‘sishi hamda qishloqlarda kichik biznes va tadbirkorlikning rivojlanishi hisobiga shaharchalarning vujudga kelishi natijasida shahar aholisi tobora ko‘payib bormoqda. Xo‘jaligi. Iqtisodiy rayon xo‘jaligining asosini qishloq xo‘jaligi tashkil etadi. O‘zbekistondagi qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlarning 6 foizi shu rayon hissasiga to‘g‘ri keladi. Qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan yerlarning deyarli 90 foizi yaylovlardan iborat. Sho‘rxok yerlar, qumlar, ko‘llar, botqoqliklar ham katta maydonlarni tashkil etadi.Shunga o‘xshash nazariy bilimlar va amaliy ko‘nikmalar bitiruvchilarning ilmiy-tadqiqot ishlarida, loyihalash va ishlab chiqarish faoliyatida zarurdir. Ular quyidagi mavzular bo‘yicha ko‘nikmalarini shakllantiradilar: hududlarning turistik va rekreatsion salohiyatini aniqlash va baholash qobiliyati; turizm bozori monitoringi tadqiqotlarini o‘tkazish imkoniyati; "Turizm" sohasida fanning Yevropa ta'limi dasturlari tizimida shakllangan turistik va rekreatsion hudud va boshqa bir qator vakolatlarga yo‘naltirilganlik. Turizm geografiyasi o‘quvchilarni xalqaro turistik aloqalarni tahlil qilish, turistik diqqatga sazovor joylarni aniqlash, ixtisoslashtirilgan hududiy turistik va rekreatsion tizimlarning shakllanish sabablari va ularning samarali rivojlanishi omillarini o‘rganishga yo‘naltiradi. Turizm geografiyasi bizga alohida davlatlar va mintaqalarning turistik va rekreatsion salohiyatini va turizmni rivojlantirish Ozbekistonning Quyi Amudaryo iqtisodiy rayoni oz tarkibiga Qoraqalpogiston Respublikasi hamda Xorazm viloyatini oladi. Ushbu tarkibda uning maydoni 172,6 ming km2 yoki mamlakat hududining 38,4 foizini tashkil etadi. U bu jixatdan Ozbekiston Respublikasining eng katta iqtisodiy rayoni hisoblanadi. Rayon aholisi, 2002 yil ma’lumotiga kora, 2910 ming kishi bolib, bu mamlakat aholisining 11,6 foiziga teng. Aholi joylashuvining ortacha zichligi 1 km2 maydonga 17 kishi, umumiy urbanizatsiya darajasi 36,9 foiz.Asosiy rayon hosil qiluvchi omil bolib uning iqtisodiy geografik orni xizmat qiladi. Rayon, oz nomiga mos holda, Amudaryoning quyi oqimida, Orol dengizining janubiy qismi va Ozbekiston Respublikasining shimoli-garbiy chekkasida, yaqin va «Uzoq» xorij mamlakatlarga chiqish joyida ornashgan. Quyi Amudaryo rayonining bunday iqtisodiy-geografik va geosiyosiy mavqei uning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, ichki investitsiya makonini yaratish hamda mamlakat iqtisodiyotini jahon xojaligi tizimida integratsiya (aloqa) qilishiga imkon beradi. Ikkinchi rayon hosil qiluvchi omil uning gidrografik birligidir. Ushbu hududning tarixi, hozirgi holati va istiqboli kop jihatdan Amudaryoga borliq qadimda bu olkada sugorma dexqonchilik madaniyatining rivojlanganligi va u bilan boglik fan, savdo kabi sohalarning yuqori darajada taraqqiy etganligi sir emas. Mintaqa iqtisodiyotining hozirgi holati ham aynan ana shu rayon «umurtqasi»Amudaryoga asoslanadi. Zero, qishloq xojaligining intensiv rivojlanishi, qayta ishlash sanoati eng avvalo mazkur gidrografik omil negizida vujudga kelgan. Ayni vaqtda Quyi Amudaryo iqtisodiy rayonning kelajagi, takdiri qam asosan suv, xususan Orol dengizi muammosi bilan bogliq. Chunki bu rayon dengizning chekinayotgan, antropogen chollashuv jarayoni avj olayotgan qismida joylashgan. Mamlakat mehnat taqsimotida rayon paxta, sholi, jun, osimlik yogi, gilam kabi mahsulotlarni etishtirishda muhim oringa ega. Binobarin, bu erda ixtisoslashgan, ya’ni rayon hosil qiluvchi xojalik tarmogi sifatida paxtachilik, donchilik, chorvachilik hamda oziq-ovqat, engil sanoatning ayrim tarmoqlari xizmat qiladi. Songgi yillarda mintaqada tog-kon kimyosi, qurilish materiallari va toqimachilik sanoati rivojlanib bormoqda. Shu bilan birga rayonda halqaro turizmni rivojlantirish imkoniyati ham mavjud.