1.Soliq tushunchasi va uning iqtisodiy mazmuni. Soliqlar deganda-muayyan miqdorlarda undiriladigan, muntazam, qaytarib berilmaydigan va begʼaraz xususiyatga ega boʼlgan, byudjetga yoʼnaltiriladigan majburiy pul toʼlovlari tushuniladi. Boshqa majburiy toʼlovlar deganda belgilangan davlat maqsadli jamgʼarmalariga majburiy pul toʼlovlari, bojxona toʼlovlari, shuningdek vakolatli organlar hamda mansabdor shaxslar tomonidan yuridik ahamiyatga molik harakatlarni toʼlovchilarga nisbatan amalga oshirish uchun, shu jumladan muayyan huquqlarni yoki litsenziyalar va boshqa ruxsat beruvchi hujjatlarni berish uchun toʼlanishi lozim boʼlgan yigʼimlar, davlat boji tushuniladi. Soliqlar majburiy toʼlovni ifoda etuvchi pul munosabatlarini bildiradi. Bu munosabatlar soliq toʼlovchilar bilan soliqni oʼz mulkiga aylantiruvchi davlat oʼrtasida boʼladi. Korxona va tashkilotlar aholiga xizmat koʼrsatganida, ishlar bajarganida yoki bozorlarda oldi-sotdi qilganda ham pul toʼlovlari mavjud. Lekin ular soliq boʼla olmaydi. Soliq munosabati boʼlishi uchun davlat mamlakatda yaratilgan ijtimoiy mahsulot qiymatini taqsimlash yoʼli bilan majburan davlat byudjetiga mablagʼ toʼplash jarayonini amalga oshiradi. Toʼlangan soliqlar mamlakat miqyosida hammaga bir xil miqdorda qaytib keladi. Lekin, davlatga toʼlangan soliq summasi toʼlovchining shaxsan oʼziga toʼliq qaytib kelmaydi, yaʼni u ekvivalentsiz pul toʼlovidir. Masalan, soliq toʼlovchi bu yili davlatning sogʼliqni saqlash va maorif xizmatlaridan hech foydalanmagan boʼlishi mumkin. Lekin bozor iqtisodiyoti sharoitida hamma soliq toʼlovchilarning toʼlagan soliq va yigʼimlari davlatning ularga koʼrsatgan xilma-xil xizmatlari (mudofaa, xavfsizlikni taʼminlash, tartib-intizomni oʼrnatish va boshqa ijtimoiy-zaruriy xizmatlar) orqali oʼzlariga qaytib keladi. Soliqlar iqtisodiy kategoriya boʼlganligidan toʼlovchilar va byudjet oʼrtasida daromadlar taqsimlanayotganda tomonlarning iqtisodiy manfaatini, albatta, eʼtiborga olish zarur. Soliq toʼlovchilar daromadini davlat istaganicha ololmaydi, soliqlarni byudjetga olishning maʼlum chegarasi mavjud. Bu haqda yirik iqtisodchi olimlar va davlat arboblarioʼz asarlarida koʼrsatib oʼtgan. Uni davlat, shu bilan birga soliq toʼlovchilarning mahsulot ishlab chiqarish va foyda olishdagi faoliyatini hisobga olib soliq belgilanadi. Ikkinchi tomondan, soliqlardan makroiqtisodiyotni rivojlantirish, bozor infratuzilmasini yaratish va boshqa umumdavlat maqsadlari uchun yetarli moliyaviy resurslar toʼplash uchun foydalaniladi. Soliqlar mohiyati soliq toʼlovchilar bilan davlat oʼrtasidagi doimiy, uzoq muddatli munosabatlarda oʼz ifodasini topadi. Аniqroq aytsak bu yerda iqtisodiy munosabat yaʼni pul munosabati mavjuddir.