Tijorat banklari va ularning vazifalari MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………..4 I.BOB. BANK TIZIMI, UNING MOHIYATI VA TUZILISHI 1.1 Bank tizimi tushunchasi va tuzilishi……………………………….…..……7 1.2 Zamonaviy bank tizimining muammolari…………………………..………11 1.3 Bank tizimining xavfsizligi……………….………………………..…..…..15 I.BOB.TIJORAT BANKLARI VA ULARNING VAZIFALARI 2.1.Tijorat banklari faoliyatini tashkil qilish asoslari va ularning funksiyalari…23 2.2.Tijorat banklarining turlari………………………………………………….28 2.3.Tijorat banklarining tashkiliy va funksional tuzilishi………………..…..32 XULOSA…………………………………………………………………..…..31 TAYANCH ATAMALAR LUG’ATI…………………………………….….36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………….38 KIRISH Ushbu mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, bank tizimi davlat iqtisodiyotini rivojlantirishning eng muhim omili hisoblanadi. Pul-kredit sohasi faoliyatining samaradorligi va barqarorligi, demakki, mamlakat iqtisodiy rivojlanishining barqarorligi uning markazda ham, mahalliy darajada ham faoliyatiga bog‘liq. Banklar ma'lum bir maqsadga ega va muayyan funktsiyalarni bajaradi. Pul munosabatlarini tartibga soluvchi, turli bank va boshqa operatsiyalarni amalga oshiruvchi korxonalar bo'lgan banklar iqtisodiy qonunlarga, umumiy va maxsus qonunchilik normalariga bo'ysunadilar. Banklarning o'ziga xos texnologiyasi bor. Banklar o'z muhitiga moslasha oladi. Ular o'zlarining o'ziga xosligini, tashqi ko'rinishini, xalq xo'jaligidagi o'rnini aynan o'z-o'zini tartibga solish qobiliyatiga ega bo'lganligi sababli saqlab qoldi. Zamonaviy hayotga moslashish, bozorning o'zgaruvchan ehtiyojlariga javob berish, iqtisodiyot, siyosat va jamiyatning siyosiy tuzilishidagi yangi hodisalarni hisobga olish. Bank ishi ijtimoiy rivojlanish qonuniyatlariga muvofiq, oddiydan murakkabroqqa ko'tarilish chizig'i bo'ylab rivojlanadi. Bank haqiqiy ishlab chiqaruvchi kuch bo‘lib, uning faoliyati iqtisodiyot bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ishlab chiqarishning uzluksizligi va jadallashuvini ta’minlaydi, jamiyat boyligini oshiradi. Banklar moddiy ishlab chiqarishni ko'paytirish va mehnat mahsulotlarini aldash uchun ko'p ishlarni amalga oshirishi mumkin. Iqtisodiyotning holati banklar faoliyatini baholash uchun ishlatiladi, ammo banklarning holati jamiyatning umumiy iqtisodiy rivojlanishini baholash uchun ishlatiladi. Bank iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish tizimining eng muhim bo'g'inidir. Shunday qilib, bozor iqtisodiyoti sharoitida banklar pul harakatida vositachilik qiladi va boshqa hech bir moliya instituti bunday vakolatlarga ega emas. Bank tizimi bozor iqtisodiyotining eng muhim va ajralmas tuzilmalaridan biridir. Banklar va tovar ishlab chiqarish va aylanmasining rivojlanishi tarixan parallel ravishda kechgan va bir-biri bilan chambarchas bog'langan. Shu bilan birga, banklar naqd pul to'lovlarini amalga oshiruvchi, fermer xo'jaliklarini kreditlash, kapitalni qayta taqsimlashda vositachi bo'lib, ishlab chiqarishning umumiy samaradorligini sezilarli darajada oshiradi va ijtimoiy mehnat unumdorligining o'sishiga yordam beradi. Bugungi kunda rivojlangan tovar va moliya bozorlari sharoitida bank tizimining tuzilishi keskin murakkablashmoqda. Moliya institutlarining yangi turlari, yangi kredit vositalari va mijozlarga xizmat ko'rsatish usullari paydo bo'ldi. Zamonaviy bozor iqtisodiyotida bank tizimining roli juda katta. Unda sodir bo'layotgan barcha o'zgarishlar esa u yoki bu tarzda butun iqtisodiyotga ta'sir qiladi. Mamlakat iqtisodiyotining normal faoliyat yuritishi uchun bank tizimini to‘g‘ri tashkil etish zarur. Pul-kredit siyosatini samarali amalga oshirishda bank tizimining barqarorligi muhim ahamiyatga ega. Bank sektori pul-kredit tartibga solish impulslari butun iqtisodiyotga uzatiladigan kanaldir. Bozor iqtisodiyotining ana shunday muhim tarkibiy qismini o‘rganish zarurati ushbu mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Mamlakatimiz inson manfaatlari, huquq va erkinliklari yuksak qadriyat bo’lgan ijtimoiy yo’naltirilgan bozor iktisodiyotiga asoslangan huquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyat barpo etish yo’lidan izchil rivojlanib bormoqda. Iqtisodiyotimizning turli soha va tarmoqlari o’rtasidagi mutanosiblikning kuchayishi hamda barqaror o’sish sur’atlarining ta’minlanishi 2 natijasida aholi daromadlari, turmush darajasining sezilarli ravishda oshishi ertangi kunga bo’lgan ishonchimizning tobora mustahkamlanib borishiga zamin yaratmoqda. Yurtimiz ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida qo’lga kiritilayotgan yuksak natijalar, eng avvalo, yangidan-yangi zamonaviy tarmoq va ishlab chiqarish quvvatlarining yo’lga qo’yilishi, buning ta’sirida mamlakatimiz iqtisodiy salohiyatining sezilarli darajada ortib borayotgani, yaratilayotgan mahsulot va ko’rsatilayotgan xizmat turlarining ko’payib, sifatining tubdan yaxshilanib borishi, bir so’z bilan aytganda, iqtisodiyotimizning yangicha mazmun va mohiyat kasb etib borishida mustaqil taraqqiyot yo’lining to’g’ri tanlangani, amalga oshirilayotgan iqtisodiy siyosat strategiyasining har tomonlama puxta asoslangan hamda xalqimizning fidokorona mehnati eng muhim va asosiy omil bo’lib xizmat qilmoqda. Bu omillarning yagona maqsad – yurt tinchligi va ravnaqi, xalqimiz farovonligi yo’lida jamiyatimizning doimo hamjihat bo’lib kelayotgani o’ta murakkab mustaqil taraqqiyot yo’lini bosib o’tishda naqadar og’ir sinovlardan muvaffaqiyatli o’tishga imkon yaratdi. Birgina misol, 2008 yilda boshlangan, bugungi kunga qadar salbiy ta’sir va oqibatlari saqlanib qolayotgan, keyingi yillarda rivojlangan mamlakatlarda o’zining yangi “xuruji”ni namoyon etayotgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi nafaqat ayrim mamlakatlar, balki dunyoning deyarli barcha qitьalarida iqtisodiy siyosatning zaif jihatlarini, ayniqsa, bank-moliya tizimining “mo’rt” bo’g’inlarini oshkor etib qo’ydi. Ana shunday murakkab bir sharoitda mamlakatimiz iqtisodiyoti, bizning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot modelimiz yana bir bor hayot sinovidan muvaffaqiyatli o’tib, o’zini to’la oqlagani har qanday e’tirof va e’tiborga munosibdir. Mustaqillik yillarida O’zbekiston avvalgidan tubdan farq qiluvchi yangi iqtisodiy munosabatlarga asoslangan iqtisodiy rivojlanishning navbatdagi bosqichlariga o’tib bormoqda. Bozor iqtisodiyoti asosida pul-tovar munosabatlari yotadi. Tovar-pul munosabatlari - tovar ishlab chiqarish, tovarlarni ayirboshlash va pul muomalasiga xos munosabatlarni ifoda qiladi. Bozor iqtisodiyoti erkin pul-tovar munosabatlariga asoslangan, iqtisodiy monopoliyani inkor qiluvchi, ijtimoiy taraqqiyotga, aholini ijtimoiy muxofaza qilish yo’nalishiga ega bo’lgan va boshqarilib boriladigan iqtisoddir. O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida bozor munosabatlarini qaror toptirish dolzarb tadbirlardan bo’lgan pul, kredit va bank tizimida ham chuqur o’zgarishlarni amalga oshirishni taqozo qildi. Bozor munosabatlariga o’tish iqtisodiy kategoriya sifatida pulning, kreditning, foiz, soliq va boshqa kategoriyalarning mohiyati va ahamiyatiga yangicha yondashish zarurligini taqozo qiladi. Bozor munosabatlariga o’tish sharoitida bank-moliya tizimining ahamiyati tubdan o’zgarmoqda. Bozor munosabatlarini boshqarish sohasida davlat tomonidan olib boriladigan barcha ishlarning og’irlik markazi ana shu tizimlarga ko’chdi. SHu sababli, bank tizimini takomillashtirish, banklarning mustaqilligi va pul muomalasidagi ahvol uchun javobgarligini oshirish, pul-kredit munosabatlarini tartibga solish, so’mning barqarorligi va yuksak nufuzini taominlash sohasidagi muammolarni o’rganish, shuningdek, tegishli ilmiy xulosalar chiqarish va tavsiyalarni ishlab chiqish o’ta dolzarb masalalardan hisoblanadi. Bozor munosabatlarini talab darajasida tashkil qilish, ishlab chiqarishni rivojlantirish, kengaytirish va shu asosda iqtisodiy taraqqiyotga erishish kreditdan foydalanishni, banklar faoliyatining samaradorligini oshirishni, kreditdan foydalanishda salbiy holatlarni oldini olishni taqozo qiladi. Hozirgi vaqtda tijorat banklari tomonidan beriladigan kreditlarning salmoьi va sifati sohasida ancha muammolar mavjud. Har bir jamiyatda bank tizimi uning iqtisodiy tizimining muhim va ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Tarixan tovar ishlab chiqarish va muomala jarayonining rivojlanishi banklarning rivojlanishi bilan o’zaro boьliq Holda taraqqiy qilib borgan. Banklar xo’jaliklarga kredit bera turib, korxona, tashkilotlar o’rtasida Hisob-kitoblarni o’tkaza borib, kapital harakatida vositachi sifatida maydonga chiqadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida bank tizimida katta tarkibiy o’zgarishlar yuzaga keldi va banklarning tarkibi va ular bajaradigan funktsiyalar va ularga yuklangan vazifalarning mohiyati va sifati o’zgarib bormoqda. Banklar ma’muriy buyruqbozlik tizimida ishlashdan yangi bozor munosabatlari sharoitida ishlashga o’tdi. Bozor munosabatlari sharoitida ishlash banklardan yangi xizmat turlarini tadbiq qilish, mijozlarning qiziqishlarini hisobga olish, ularga xizmat ko’rsatishning yangi usullarini joriy qilish, yangi kredit vositalarini banklar faoliyatida qo’llash, turli xil kredit institutlarining barpo qilinishi bilan bog’liq jarayonlarning yuzaga kelishiga olib keldi. I.BOB. BANK TIZIMI, UNING MOHIYATI VA TUZILISHI 1.1 Bank tizimi tushunchasi va tuzilishi Bank tizimi-tor ma’noda mank muassasalari yig‘indisidir. Bank tizimi keng ma’noda bank muassasalari va ular faoliyatining meyoriy huquqiy asoslari, tashkiliy moddiy-texnik va moliyaviy asoslarining yig‘indisidir. 1996-yil 25-aprelda “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonun; 1995-yil 25-dekabrda “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi qonun. Amerikalik olim Fridrix Mishkin , rus olimi Andrushen va yana ko‘plab olimlar sug‘irta kompaniyalarini , pensiya fondlarini va kredit uyishmalarini bank tizimi tarkibiga kiritadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida 2 pog‘onali bank tizimi shakllanadi: 1-pog‘onada Makaziy bank ; 2-pog‘onada Tijorat banklari turadi. Lekin 3 pog‘onali bank tizimi ham paydo bo‘ldi. Bunga misol qilib, evropa hududiga kirgan mam;lakatlarning bank tizimini ko‘rsatish mumkin: Evropa Markaziy bankiEvro hudud mamlakatlarining Markaziy banki Evropa hudud mamlakatlarining tijorat banklariBank tizimi quyidagi elementlardan tashkil topadi: 1. Bank tizimining huquqiy asoslari . 2. Bank tizimining tashkiliy asoslari. Masalan: AQShda tijorat banklari tashkiliy tuzilishiga ko‘ra 2 ga ajratiladi: Universal banklar-depozit qabul qilish huquqiga ega, kreditlash, hisob-kitoblar va boshqa moliyaviy xizmatlar ko‘rsatadi. Lekin ular qimmatli qog‘ozlar chiqarish yo‘li bilan resurs jalb qilish huquqiga ega emas. Universal banklar federal zaxira tizimi tomonidan nazorat qilinadi. Investitsion banklar-depozit qabul qilish huquqiga ega emas. Ular qimmatli qog‘ozlarini muomalaga chiqarib, resurslar jalb qiladi va bu resurslardan o‘rta va uzoq muddatli kreditlar beradi. Xitoyda 4 ta bank Markaziy bank bilan bir xil bank turadi: Xitoy sanoat banki, Xitoy qishloq-xo‘jalik banki , Xitoy eksport-import banki va Xitoy banki. 3. Bank tizimining iqtisodiy asoslari. Banklar faoliyat yuritish uchun Markaziy bank tomonidan belgilangan miqdorda ustav kapitalini shakllantirish lozim. Ustov kapitali shakllangandan keyin Markaziy bank tijorat banklarga Bosh litsenziya beradi. 4. Banklar turlari. Tijorat banklari mijozlarning tarkibiga ko‘ra 3 turga bo‘linadi: a) ulgurji banklar – bu banklar yirik kompaniyalariga moliyaviy xizmat ko‘rsatish, aholi va kichik biznes subektlari bilan ishlamaydi. b) chakana banklar – faqat aholiga va kichik mijozlarga moliyaviy xizmat ko‘rsatadi. c) aralash banklar bu banklarning mijozlari tarkibida aholiga ham , kichik subektlariga ham yirk kompanyalarga xizmat ko‘rsatadi. Banklarning mohiyati va funksiyalari, shuningdek, bajaradigan operatsiyalari va ko‘rsatadigan xizmatlari ularning iqtisodiyotdagi rolini belgilab beradi. Banklarning iqtisodiyotdagi roli deganda asosiy e’tiborni ularning vujudga kelish omillari, rivojlanish jarayonlari va bajaradigan operatsiyalariga qaratish lozim. Banklarning roli ularning funksiyalari kabi ma’lum darajadagi xususiyatlarga egadir. Banklar mulkiy jihatdan qanday shaklda tashkil topgan bo‘lishidan qa’tiy nazar, iqtisodiyotda umum ahamiyatga ega bo‘lgan operatsiyalarni bajaradi. SHu bois ham banklar qanday mulkiy shaklda yoki ixtisoslikda tashkil topgan bo‘lishidan qa’tiy nazar, ular iqtisodiyotda alohida ahamiyat kasb etadi. Banklarning iqtisodiyotdagi roli xususida so‘z ketganda, dastlab jamiyatda ularning bajaradigan operatsiyalarini zarurligi va turlari, shuningdek, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar va aholining ularga bo‘lgan ehtiyoji doirasida so‘z yuritish maqsadga muvofiq. Bularning barchasi banklarning iqtisodiyotdagi ahamiyatini anglatadi. Albatta, banklarning iqtisodiyotdagi ahamiyati juda ko‘pqirrali bo‘lib, ularning asosiylari quyidagilardan iborat: -jamiyatdagi vaqtinchalik bo‘sh pul mablag‘larni tegishli shartlar asosida o‘ziga jalb etadi; -qo‘shimcha moliyaviy mablag‘larga ehtiyoji mavjud xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar va aholiga qaytarishlik, to‘lovlik, muddatlilik va ta’minlanganlik asosida mablag‘lar beradi; -milliy valyutaning emissiyasini tashkil etadi va uning barqarorligini ta’minlash doirasida pul – kredit siyosatini amalga oshiradi; -pul aylanmasini tashkil etadi va uning tartibini belgilaydi; -iqtisodiy munosabatlarga kirishuvchi sub’ektlar o‘rtasida hisob – kitob va to‘lovlarni amalga oshirishda vositchilik qiladi; -bozor ishtirokchilariga turli darajadagi komission va maslahat xizmatlarini amalga oshiradi; -aholiga va mijozlarga trast va depozitar xizmatlarini taklif etadi. Banklarning iqtisodiyotdagi rolining asosiy jihatlaridan biri, jamiyatdagi vaqtinchalik bo‘sh pul mablag‘larini jamg‘arish asosida ularni iqtisodiyotning tegishli tarmoqlariga qayta taqsimlashda namoyon bo‘ladi. Ma’lumki, jamiyatda faoliyat yurituvchi xo‘jalik sub’ektlarining asosiy maqsadi iqtisodiy foyda olishga qaratilgan. Shu bilan birga, ishlab chiqarish jarayoni turli tarmoqda turlicha bo‘lganligi bois, ma’lum davrda ayrim xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda ishlab chiqarish jarayonini rivojlantirish uchun qo‘shimcha moliyaviy mablag‘larga ehtiyoj tug‘ilsa, ayrimlarida aksincha. Iqtisodiyot tarmoqlarida ishlab chiqarish siklining turli – tumanligi (qishloq xo‘jaligi, qayta ishlovchi korxonalar, qurilish sanoati va boshqalar) sababli, moliyaviy mablag‘lar vaqtinchalik ishlab chiqarish jarayonidan chetlashtiriladi. Bu jarayonda bir tomondan bir guruh iqtisodiyot tarmoqlarida qo‘shimcha moliyaviy mablag‘larga nisbatan qo‘shimcha ehtiyojni keltirib chiqarsa, iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida mablag‘larning ishlab chiqarishdan chetlashishini keltirib chiqaradi. Bu ikki tomonning iqtisodiy manfaatlarini birlashtiruvchi moliyaviy tashkilot sifatida banklar maydonga chiqadi. Birinchi guruh iqtisodiyot tarmoqlarining vaqtinchalik bo‘sh pul mablag‘larini tegishli shartlar asosida jalb etib, ushbu mablag‘larga ehtiyoji bo‘lgan ikkinchi guruh iqtisodiyot tarmoqlariga, ya’ni qo‘shimcha moliyaviy resurslarga ehtiyoj sezgan xo‘jalik sub’ektlariga qayta taqsimlab beradi. Bizningcha, ushbu munosabatlarni bankdan bo‘lak birorta moliyaviy tashkilot samarali va tez hal eta olmaydi. Banklarning ushbu o‘ziga xos jihati iqtisodiyotdagi rolini belgilaydi. Banklarning iqtisodiyotda bajaradigan yana bir o‘ziga xos xususiyatlaridan biri, bu ularning xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar, aholi va davlat tashkilotlari o‘rtasida amalga oshiriladigan hisob – kitoblarni tashkil etishi va ularning ustidan tegishli nazorat ishlarini amalga oshirish hisoblanadi. Ma’lumki, bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik sub’ektlari o‘rtasida har kuni bir necha yuz minglab pul o‘tkazmalari amalga oshiriladi. Bularning barchasi banklar tomonidan amalga oshiriladi va tartibga solib turiladi. Banklarning iqtisodiyotdagi rolini yuqori yoki pastligiga qator omillar ta’sir qiladi. Ularning asosiylari quyidagilardan iborat: a). Aholi va mijozlarning banklarga bo‘lgan ishonchining mustahkamligi. Xalqaro bank amaliyoti va mustaqillikdan keyin bosib o‘tilgan qisqa davrda yig‘ilgan tajribalarning natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, bozor iqtisodiyotining asosiy o‘zagi asosan o‘zaro ishonch va halollikka tayanadi. Agar mazkur holatni aholi va mijozlarning banklarga bo‘lgan ishonchi yo‘qolishi bilan bog‘lab ko‘radigan bo‘lsak, banklarga nisbatan ishonch yo‘qolishi oqibatida ularning jamiyatdagi rolini pasayishiga olib keladi. Aholi va mijozlarning banklarga bo‘lgan ishonchining zaifligiga quyidagilar sabab bo‘lishi mumkin: –banklarning mijozlar oldidagi majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarmasa; –aholi va mijozlarning kreditga, ayniqsa naqd pulga bo‘lgan talabi to‘liq va o‘z vaqtida qondirilmasa; –mijozlarning hisobvaraqlari bo‘yicha mablag‘lar qoldig‘i va aylanmalari haqida bank siri ta’minlanmasa; –mijozlarning pul o‘tkazmalarini istalgan paytda va zarur miqdorda tegishli manzilga o‘tkazilmasa; –bankda omonatlarni saqlashning iqtisodiy manfaatdorligi pasayib ketishi va boshqalar. b). Mamlakat iqtisodiyotida bozor mexanizmlari to‘liq va barchaga barobor ravishda amal qilishi lozim. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, 1991 yil mustaqillikka erishganimizdan so‘ng iqtisodiyotni markazdan boshqarishning byurokratik usullaridan voz kechib, iqtisodiyotni boshqarishning bozor mexanizmlariga o‘tdik, – deganimiz bilan amaliyotda buning ijobati to‘liq namoyon bo‘lmayapti. Xususan, tijorat banklarining xo‘jalik sub’ektlariga kreditlarni berishda, ayniqsa mijozlarning naqd pullarga bo‘lgan talabini qonidirilmasligi bu boradagi vaziyatning dolzarbligini anglatadi. Bularning barchasi banklarning iqtisodiyotdagi rolini yanada oshirish lozimligidan dalolat beradi. Banklarning iqtisodiyotdagi rolini oshishi yoki pasayishiga nafaqat ularning sayi harakatlari, balki milliy iqtisodiyotning rivojlanganlik darajasi va raqobatbardoshligi bevosita ta’sir qiladi. CHunki, banklar milliy iqtisodiyotdan ajralgan holda, alohida sub’ekt sifatida samarali faoliyat yuritishi mumkin emas. Masalan, banklarning asosiy faoliyat turlaridan biri muomalaga pulni emissiya qilishini oladigan bo‘lsak, muomalaga emissiya qilingan pul massasi tovar massasi bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim. Aks holda, milliy valyutaning inflyasiya darajasi oshishi bilan birga, uning sotib olish qobiliyati pasayib ketadi. Demak, muomalaga emissiya qilingan pullar tegishli tovar massasi bilan ta’minlangan bo‘lishi lozim. Bu o‘z navbatida iqtisodiyotda ishlab chiqarish va tovarlar aylanmasi samaradorligi ta’minlanganligini talab etadi.