TO’LОV BALANSI. MUNDARIJA KIRISH...........................................................................................................3 I.BOB.TO’LOV BALANSI TUSHUNCHASI VA RIVOJLANTIRISH 1.1 To’lov balansi va uni rivojlantirish……………………………………….5 1.2. To’lov balansi tushunchasi va uning tuzilishi…………………………..10 II.BOB.TO`LOV BALANSINI USULLARI VA ASOSIY TAMOYILLARI 2.1.To`lov balansini makroiktisodiy tartibga solish vositalari va usullari……………………………………………………………………….15 2.2.To'lov balansini shakllantirishning asosiy tamoyillari…………………...27 XULOSA.........................................................................................................37 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.......................................................38 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Hukumatning samarali ichki makroiqtisodiy va tarkibiy siyosatini amalga oshirishi, avvalo, to'lov balansi va hisob-kitoblar holatini belgilaydi. So‘nggi paytlarda respublikamizda to‘lov balansi va mamlakatimizning xalqaro investitsion pozitsiya bo‘yicha hisobotlar xalqaro standart talablari asosida tayyorlanib, nashr qilib borilmoqda. To‘lov balansi mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalari va jahon xo‘jaligiga integratsiyalashuvi darajasini aks ettiradi. Ayni paytda, to‘lov balansi har bir mamlakat uchun individual xususiyatlarga ega bo‘ladi va bu holat o‘sha mamlakat iqtisodiy siyosati, iqtisodiy rivojlanishi va iqtisodiy xavfsizligi, resurs ta’minoti kabilar bilan izohlanadi. Shuningdek, to‘lov balansiga xalqaro muhit va shart-sharoitlar sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. To‘lov balansi davlatning tartibga solish ob’ekti hisoblanganligi bois, bu borada qator nazariy yondashuvlar shakllangan. To‘lov balansi nazariyalarining asosiy maqsadi xalqaro hisob-kitoblarni tartibga solish usullarini ishlab chiqish hisoblanadi1. 2020 yil davomida O‘zbekiston Respublikasi to‘lov balansi ko‘rsatkichlarining shakllanishiga dunyoda koronakrizis boshlanishi bilan bog‘liq ichki hamda tashqi bozor holatidagi o‘zgarishlar, tashqi savdo aylanmasining pasayishi, global biznes faoliyatining sekinlashishi va moliyaviy xatarlarning ortishi kabi omillar o‘z ta’sirini o‘tkazdi. 2020 yil davomida O‘zbekistonga pul o‘tkazmalarining sof jo‘natuvchi mamlakatlarida joriy qilingan karantin chora-tadbirlari mahalliy xarakter kasb etganligi hamda xalqaro qatnovlar cheklanishi oqibatida transchegaraviy pul o‘tkazmalarining norasmiy sektordan rasmiy sektorga o‘tishi natijasida rezidentlarga o‘tkazmalar 2019 yilning mos davri darajasida saqlanib qoldi. Bundan tashqari, oltin narxining jahon bozoridagi ijobiy dinamikasi eksport hajmi qisqarishini qisman qoplash imkoniyatini yaratdi. Yuqorida ta’kidlangan omillar ta’sirida joriy operatsiyalar hisobi 3,1 mlrd. dollar (2019 yilda 3,4 mlrd. dollar) hajmidagi defitsit bilan shakllandi. Shuningdek, savdo balansi (tovarlar va xizmatlar) va birlamchi daromadlarning manfiy saldosi (8,2 mlrd. dollar) ikkilamchi daromadlarning ijobiy saldosi (5,1 mlrd. dollar) hisobiga qisman qoplandi. Moliyaviy hisobning manfiy saldosi 4 mlrd. dollarni tashkil etib, bu ko‘rsatkich rezidentlarning moliyaviy majburiyatlari ortishi (11,0 mlrd. dollar) hamda ular tomonidan aktivlarning qabul qilinishi (7,0 mlrd. dollar) oqibatida hosil bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasining kreditlar va qarzlar ko‘rinishidagi sof tashqi qarzi 20 foizga oshib, 2019 yilga nisbatan 7,1 mlrd. dollarga ko‘paydi hamda 2021 yilning 1 yanvar holatiga 30,0 mlrd. dollarni tashkil etdi. Bunda, qarzlarning jalb qilinishi asosan davlat va bank sektorlari hissasiga to‘g‘ri keladi. Bundan tashqari, davlat va bank sektorlari tomonidan 1,4 mlrd. dollarga teng portfel investitsiyalar xalqaro bozorlarida baholangan qarz instrumentlarini (yevrobondlarni) joylashtirish orqali jalb qilindi. O‘zbekiston Respublikasiga chet eldan to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar hajmi 1,7 mlrd. dollarni tashkil qildi (2,3 mlrd. dollar 2019 yilda). Shu bilan birga, sof investitsiyalar (mahsulot taqsimotiga oid bitimlar bo‘yicha operatsiyalar bundan mustasno) – 1,8 mlrd. dollarni, bosh ofisdan jalb qilingan qarz instrumentlari – 153,2 mln. dollarni, mahsulot taqsimotiga oid kelishuvlar asosida ishlayotgan korxonalarining investitsiyalari pasayishi – 276,1 mln. dollarni tashkil qildi. Koronovirus pandemiyasining davom etayotgani sababli iqtisodiy noaniqlik chet eldan investitsiyalarni jalb qilish sur’atlariga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekistonning oltin zaxirasi ko‘payib, 2021 yil 1 yanvar holatiga 34,9 mlrd. dollariga yetdi.