Tovar-moddiy zaxiralar buxgalteriya hisobini tekshirishning xususiyatlari Reja: Kirish Tovar-moddiy zaxiralar auditining maqsadi, vazifalari va manbalariTovar-moddiy zaxiralari harakati bilan bog’liq muammolar auditiTovar-moddiy zaxiralarini inventarizasiyadan o’tkazish tartibiKorxonada tovar-moddiy zaxiralarning mavjudligi va harakati buxgalteriya hisobini tekshirishTovar-moddiy zaxiralarni buxgalteriya hisobi va inventarizatsiya natijalarini taqqoslashXulosa Adabiyotlar Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shaffofligi va samaradorligini ta’minlashda buxgalteriya hisobining o‘rni beqiyosdir. Har qanday korxonaning moliyaviy holati, ishlab chiqarish samaradorligi va mol-mulkdan foydalanish darajasi aynan buxgalteriya hisobida to‘liq va haqqoniy aks ettiriladi. Ayniqsa, ishlab chiqarish va savdo sohasida faoliyat yurituvchi tashkilotlar uchun tovar-moddiy zaxiralar (TMZ) asosiy resurslardan biri hisoblanadi. TMZlar – bu ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan xom ashyo, materiallar, tayyor mahsulotlar, yarim tayyor mahsulotlar va boshqa zahiralar bo‘lib, ular korxona faoliyatining uzluksizligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya hisobini yuritish va ularni audit qilish xo‘jalik yurituvchi subyektlarning ishonchli moliyaviy axborotga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Chunki TMZlarning harakati – ya’ni kelib tushishi, sarflanishi, qoldiqlari va hisobdan chiqarilishi – korxona faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri sifatida ko‘riladi. Buxgalteriya hisobi orqali TMZlarning miqdoriy va summaviy hisobini yuritish, ularning to‘g‘ri baholanishi, saqlanishi va moliyaviy hisobotlarda aks ettirilishini nazorat qilish mumkin. Ayniqsa, o‘z vaqtida va puxta yuritilgan buxgalteriya hisobi orqali korxonadagi ortiqcha sarflar, yo‘qotishlar yoki noto‘g‘ri harajatlar aniqlanib, ularning oldi olinadi. Ammo amaliyotda TMZ hisobini yuritishda turli muammolar kuzatilmoqda. Jumladan, TMZlarning noto‘g‘ri baholanishi, ortiqcha yoki yetishmayotgan zaxiralar, noto‘liq hujjatlashtirish holatlari, ichki nazoratning sustligi va boshqalar. Shu sababli buxgalteriya hisobi tizimini chuqur tahlil qilish, TMZlar hisobini yuritishdagi mavjud kamchiliklarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi – tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya hisobini tekshirishning nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganish, ularning hisobini yuritishdagi mavjud xususiyatlarni tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iboratdir. Shuningdek, ish davomida TMZlarning buxgalteriya hisobida aks ettirilishi, ichki nazorat va audit jarayonidagi roli, amaldagi me’yoriy-huquqiy hujjatlar talablari asosida yoritib beriladi. Tadqiqot obyekti sifatida tovar-moddiy zaxiralar hisobi va ularni tekshirish tizimi tanlab olingan bo‘lib, kurs ishining predmeti esa buxgalteriya hisobining asosiy prinsiplari asosida TMZlarning to‘g‘ri aks ettirilishini ta’minlash vositalari va uslublaridir. Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundaki, bugungi iqtisodiy sharoitda korxona faoliyatining moliyaviy barqarorligi va ishonchliligini ta’minlashda tovar-moddiy zaxiralar buxgalteriya hisobi va ularni tekshirishning sifatli tashkil etilishi muhim omil hisoblanadi. Shuning uchun TMZ hisobining xususiyatlarini chuqur o‘rganish, amaliyotga mos takliflar ishlab chiqish bu sohadagi ishlarning samaradorligini oshiradi. 1. Tovar-moddiy zaxiralar auditining maqsadi, vazifalari va manbalari O‘zbekistonning jahon iqtisodiy hamjamiyatiga munosib tarzda kirib borishida kichik biznes va tadbirkorlik korxonalarining faoliyat yuritishi, ayniqsa pandemiyadan keyingi og‘ir iqtisodiy davrda kishilarni ish joylari va daromad manbai bilan ta’minlash, joylarda tashabbusni rag‘batlantirish, aholi o‘rtasida shakllangan tadbirkorlik ko‘nikmalarini ommalashtirish, milliy, madaniy boyliklarni butun dunyoga namoyon etish imkoniyatlari paydo bo‘ladi. Bu ishlarni amalga oshirish uchun esa eng avvalo iqtisodiy sohada islohotlarni yanada chuqurlashtirish va erkinlashtirish borasida aniq dasturning ishlab chiqilganligi asos bo‘ladi. Bu borada Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev: «Xalqaro valyuta jamg‘armasi va nufuzli reyting agentliklari tahlillariga ko‘ra, hozirgi qiyin va murakkab sharoitda O‘zbekiston jahonning sanoqli mamlakatlari qatorida moliyaviyiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, ishlab chiqarish tarmoqlarini tiklash va iqtisodiy faollikni oshirishga erishib kelmoqda. Tovar-moddiy zaxiralar auditining maqsadi, vazifalari va axborot manbalari Tovar-moddiy zaxiralarini auditorlik tekshiruvidan o’tkazishning maqsadi ularning saqlanishi, tejamli va oqilona ishlatilishi, hisobga olishning to’g’ri tashkil etilishini aniqlashdan iborat. Shuningdek, hisobot ko’rsatkichlarining ishonchliligini va tovarmoddiy zaxiralar bilan bog’liq muomalalar hisobi va soliqqa tortish uslubining O’zbekiston Respublikasida amal qilayotgan qonunchilik hamda me’yoriy hujjatlarga muvofiqligini aniqlash lozim. Ushbu maqsadga muomalalar mohiyatini, hamda nazorat tuzulmasi va buxgalteriya hisobi tizimini tekshiruvdan o’tkazish va risklarni baholash orqali erishiladi. Zaxiralarni tekshirish, ular hajmi katta bo’lgan korxonalarda auditning asosiy qismi deb qaraladi. Tekshiruv jarayonida auditor quyidagilarni aniqlashi lozim: zaxiralarning haqiqatda mavjudligi; zaxiralar bilan bog’liq barcha muomalalarning buxgalteriya hisobi schyotlarida to’liq va to’g’ri aks ettirilganligi; barcha zaxiralar korxona mulki ekanligi ya’ni ularga mulkiy huquq mavjudligi, qarz sifatida aks ettirilgan summalar esa majburiyat ekanligi; zaxiralarni va ular bilan bog’liq majburiyatlarni baholashning to’g’riligi; tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olish tamoyillari to’g’ri tanlanilganligi va qo’llanilishining to’g’riligi. Tovar-moddiy zaxiralarni tekshirishda quyidagi ma’lumot manbalaridan foydalaniladi: Moddiy boyliklarni qabul qilish, hisobga olish, saqlash va berishga aloqador me’yoriy hujjatlar. Hisob siyosati to’g’risidagi buyruq. Tovar - moddiy zaxiralar bilan bog’liq muomalalarni rasmiylashtirishga doir dastlabki hujjatlar. 4.Tashkiliy-huquqiy hujjatlar va materiallar. 5. Tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olishga doir buxgalteriya hisobi registrlari va buxgalteriya hisobotlari. Auditor tekshiruvga kirishish chog’ida tekshiruvning ushbu sohasi bo’yicha tanlangan hisob yuritish usullari va uslublari to’g’risida axborotga ega bo’lishi lozim. №4-«Tovarmoddiy zaxiralar» nomli buxgalteriya hisobi milliy standarti talablariga muvofiq korxonaning hisob yuritish siyosati to’g’risidagi buyrug’ida tovar-moddiy boyliklarni hisobga olishning uslubiy jihatlari, xususan quyidagilar haqidagi axborotlar aks ettirilishi lozim: asosiy vositalar bilan inventar va xo’jalik ashyolari o’rtasidagi chegaralar; tovar-moddiy boyliklarni sotib olish (tayyorlash)ni hisobga olish; tovar-moddiy boyliklarni ularning turlari bo’yicha hisobdan o’chirish chog’ida baholash usullari. Mijoz korxona rahbariyati, u yoki bu hisob yuritish tamoyili moliyaviy natijaga ta’sir qilishini bilsada, hisob siyosatiga kiritilgan ma’lumotlarning zarurligiga ko’p hollarda yetarli ahamiyat bermaydi. Mana shuning oqibatida har xil qoidabuzarliklar kelib chiqadi.