Yalpi ichki mahsulot tushunchasi Kirish Asosiy qism1.1.Yalpi ichki mahsulot tushunchasi va uni hisoblashning asosiy shartlari 1.2.YAIMni ishlab chiqarish usulida aniqlash 1.3.YAIMni xarajatlar bо‘yicha hisoblash 1.4.Milliy hisobchilik tizimidagi boshqa kо‘rsatkichlar va ular о‘rtasidagi nisbat 1.5.Nominal va real YAIM Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishini tahlil qilish, milliy iqtisodiyot rivojlanishidagi muammolarni aniqlash hamda uni yanada rivojlantirish bо’yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish uchun bir qator iqtisodiy kо’rsatkichlardan foydalaniladi. Alohida firmalar faoliyatiga baho berishda qо’llaniladigan kо’rsatkichlardan farqli tarzda bu kо’rsatkichlar milliy iqtisodiyotning barcha subyektlari faoliyatiga umumiy baho berish, makroiqtisodiy tahlil о’tkazish, mamlakat iqtisodiyotining jahon xо’jaligida raqobatga bardoshliligi darajasini aniqlash imkonini beradi. Davlat byudjeti taqchilligi va inflyatsiya surati kabi kо’rsatkichlar umumiy makroiqtisodiy vaziyatga baho berishda qо’llanilsa, YAIM, SIM, YAMD, SMD, SHD, SHTD, С, S kо’rsatkichlari milliy ishlab chiqarishning miqdorlarini va о’zgarishini tahlil etishda foydalaniladi. Bu kо’rsatkichlar iqtisodiyotning barcha subyektlari faoliyatlari natijasi sifatida aniqlanib, ularni hisoblashning asosini Milliy hisobchilik tizimi(MHT) tashkil etadi. MHT mamlakat buxgalteriyasi vazifasini о’tagani holda uning standartlaridan kelib chiqib makroiqtisodiy kо’rsatkichlarni hisoblash, mamlakatlararo taqqoslovlarni amalga oshirish imkonini beradi. Mamlakat iqtisodiyotining haqiqiy holatini о’rganish, unga tizimli baho berish uchun yuqorida sanab о’tilgan barcha kо’rsakichlardan foydalanish zarur, aks holda bir tomonlama yondoshuvga yо’l qо’yilishi mumkin. 1.1.Yalpi ichki mahsulot tushunchasi va uni hisoblashning asosiy shartlariMakroiqtisodiy statistika va tahlilda uzoq davr mobaynida yalpi milliy mahsulot va yalpi ichki mahsulot kо’rsatkichlaridan baravar foydalanib kelindi. Har ikkala agregat kо’rsatkich ham mamlakatdagi iqtisodiy faollik darajasini ifodalasada kapital va ishchi kuchi migratsiyasi mavjudligi sababli ular о’zaro farqlanadi. Bugungi kunga kelib milliy hisobchilik tizimini qо’llaydigan deyarli barcha davlatlarda yalpi ichki mahsulot kо’rsatkichi asosiy makroiqtisodiy kо’rsatkich sifatida tan olinadi. Kо’pgina iqtisodiy adabiyotlarda YAIMga ishlab chiqarilishda qо’llanilgan resurslar qaysi davlatga tegishliligidan qat‘iy nazar, mamlakatning jug’rofiy hududida yaratilgan pirovard tovarlar va xizmatlarning bozor baholari yig’indisi deb ta‘rif berib kelingan. 1993 yilda BMT tomonidan qabul qilingan MHTning yangi talqiniga kо’ra yalpi ichki mahsulot (YAIM) tushunchasiga aniqlik kiritildi. Yangicha talqiniga kо’ra: YAIMning «ichki» deb atalishiga sabab, uning mamlakat rezidentlari tomonidan yaratilishidir. Rezident deganda faqatgina mamlakatning yuridik va jismoniy shaxslari tushunilmaydi. Chunki mamlakat yuridik shaxsi boshqa mamlakat hududida bir yildan ortiq faoliyat yuritsa о’sha mamlakat rezidenti deb qaraladi. Elchixonalar va harbiy bazalar о’zlari tegishli bо’lgan mamlakatlarning iqtisodiy makoni bо’lib qolaveradilar. Aynan shu jihat YAIMni hisoblashda iqtisodiy va jug’rofiy hudud о’rtasidagi farq deb qaraladi. Yalpi ichki mahsulot 3 xil: ishlab chiqarish, xarajatlar va daromadlar usullari bilan hisoblanadi. Har uchala usul bilan hisoblangan YAIM kо’rsatkichi hajmi statistik xatolar istisno etilganda о’zaro teng bо’lishi lozim. Shu bilan birga har uchala usul bilan YAIM kо’rsatkichni hisoblashda о’ziga xos talablarga amal qilinishi talab etiladi. YAIMni hisoblash shartlari: YAIM yil davomida ishlab chiqarilgan barcha yakuniy tovarlar va xizmatlar bozor qiymatini, ular sotilgan yoki sotilmaganligiga qaramasdan о’z ichiga oladi.YAIM tovarlar va xizmatlarning bozor qiymati orqali о’lchanib, ular qiymat kо’rsatgichida (sо’m, frank, dollar, yevro, dinar, iyena, rubl va boshqa pul birliklarida) hisoblanadi.YAIMda faqatgina yakuniy tovar va xizmatlar hisobga olinadi.YAIMga noishlab chiqarish bitimlari bо’yicha tushumlar kiritilmaydi. Masalan, davlat va xususiy transfertlar, avval sotilgan va ishlatilgan buyumlarni qayta sotishdan tushgan tushumlar, qimmatli qog’ozlarni sotishdan tushumlar. 1.2.YAIMni ishlab chiqarish usulida aniqlashIshlab chiqarish usulida hisoblangan YAIM yakuniy tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarishning turli bosqichlarida qо’shilgan qiymatlar yig’indisi sifatida aniqlanadi. YAIMni bu usulda aniqlash statistik jihatdan qulay bо’lishi bilan birga uni hisoblashning muhim shartiga amal qilish, ya‘ni bir qiymatni ikki bor hisobga olish, yoki oraliq mahsulot qiymatini YAIMga kiritib yuborishning oldini oladi. Ishlab chiqarish hajmini tо’g’ri hisoblash uchun joriy yilda ishlab chiqarilgan tovar va kо’rsatilgan xizmatlar qiymati bir marta hisobga olinish kerak. Kо’pgina mahsulotlar bozorga borguncha bir nechta ishlab chiqarish bosqichini о’taydi. Shu sababli YAIMda ayrim mahsulotlarni ikki va undan kо’p marta hisobga olmaslik uchun, faqat pirovard mahsulotning bozor qiymati hisobga olinadi, oraliq mahsulotlar esa hisobga olinmaydi. Yakuniy tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarishda sarflangan oraliq tovarlar va xizmatlar bahosi YAIMga qо’shilmaydi. Qо‘shilgan qiymat tovar va xizmatlarning sotish bahosi bilan ularni ishlab chiqarish uchun foydalanilgan xom ashyo va materiallarni sotib olishga qilingan xarajatlar о’rtasidagi farq kо’rinishida aniqlanadi. Ishlab chiqarish usulida aniqlangan YAIM kо’rsatkichining tarkibini va undagi siljishlarni tahlil qilish juda muhim xulosalar beradi. Alohida tarmoqlarning mamlakat iqtisodiyotida yaratilgan yalpi qо’shilgan qiymatdagi ulushi, bu ulushning о’zgarishi bu mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi va kutilayotgan istiqboliga baho berish imkonini beradi. 1.3.YAIMni xarajatlar bо‘yicha hisoblashBu usul yakuniy foydalanish usuli deb ham yuritilib, unda YAIMni hisoblash uchun yakuniy mahsulotlarni sotib olishga qilingan barcha xarajatlar о’zaro qо’shib chiqiladi. Bu xarajatlar quyidagicha guruhlanadi: Uy xо‘jaliklarining iste’mol xarajatlari (С):uzoq muddat foydalaniladigan iste‘mol buyumlari sotib olishga;kundalik foydalaniladigan iste‘mol buyumlari sotib olishga;iste‘mol xizmatlari tо’loviga.Yalpi ichki xususiy investitsiya xarajatlari (I):asbob-uskunalar, mashinalarni yakuniy sotib olishga;korxonalar, inshootlar, turarjoy binolarini qurishga sarflangan;tovar zahiralari о’rtasidagi farqlar yoki zahiralarning о’zgarishi.Tovar va xizmatlarning davlat xaridi (G). Bu guruh xarajatlariga mahalliy va markaziy boshqaruv hokimiyati idoralari tomonidan korxonalarning pirovard mahsulotlari va resurslari xaridi (avtomobil yо’llari va pochta muassasalari qurilishi, davlat korxonalarida tо’lanadigan ish haqi) xarajatlari kiritiladi. Lekin shu о’rinda ta‘kidlash lozimki, bu xarajatlarga davlat transfert tо’lovlari kiritilmaydi.Sof eksport (Xn). Mamlakatning import va eksport operatsiyalari bо’yicha xarajatlar о’rtasidagi farq. Demak, YAIMni xarajatlar orqali hisoblash formulasini quyidagicha tasvirlash mumkin: YAIM=C+I+G+XnYAIMni daromadlar bо’yicha aniqlashda yakuniy mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etgan rezidentlar, ya‘ni ishlab chiqarish birliklari tomonidan yaratilgan, qо’shilgan qiymatlar hisobidan, tо’langan dastlabki daromadlar qо’shib chiqiladi. YAIMni daromadlari yig’indisi kо’rinishida hisoblashda asosan quyidagi kо’rsatkichlardan foydalaniladi: Iste’mol qilingan kapital hajmi (CCA) yoki amortizasiya (A), ya‘ni, joriy yildagi YAIMni ishlab chiqarish jarayonida iste‘mol qilingan investisiya tovarlarini sotib olishga mo‘ljallangan ajratmalar;Biznesga egri soliqlar (T) – mahsulot bahosini oshiruvchi, ishlab chiqarishga bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar hisoblanadi. Jumladan, qo‘shimcha qiymat solig‘i, aksizlar, lisenziya to‘lovlari va bojxona bojlari.Yollanma ishchilarning ish haqlari (W), ya‘ni xususiy va davlatkompaniyalarining ish xaqi to‘lashga sarflagan umumiy xarajatlari (ish xaqi va ijtimoiy sug‘urta ajratmalari – nafaqa, bandlik va boshqa ijtimoiy fondlarga). Ijara haqi (R1), xususan bu iqtisodiyotni mulk resurslari bilan ta‘minlovchi uy xo‘jaliklarining daromadlari (masalan, ijaraga berilgan turarjoylar,