Chor Rossiyasi hukmronligi davrida O‘rta Osiyoda yerga egalik munosabatlari (Чор Россияси ҳукмронлиги даврида Ўрта Осиёда ерга эгалик муносабатлари) Reja: KirishRossiya imperiyasining Turkiston o‘lkasiga «qiziqishi» va mustamlakachilik siyosatiTurkiston mustamlakadagi davriAgrar siyosat va yer islohotlariRossiya imperiyasining Turkistondagi mustamlakachilik siyosatining umumiy ta’siriXulosaChor Rossiyasi davrida Turkistonda olib borilgan agrar siyosat va mustamlakachilik strategiyasi, asosan, Rossiya imperiyasining iqtisodiy manfaatlarini ta’minlash va Turkistonni butunlay mustamlaka tizimiga o‘tkazishga qaratilgan edi. Buning natijasida, Turkiston yerlarida ishlab chiqarish va yer mulklarini boshqarishning yangi tizimlari joriy etildi, bu esa o‘z navbatida mahalliy aholi va dehqonlarning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Turkistonning agrar siyosati, asosan, paxtachilikni rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, paxta ishlab chiqarishning ko‘payishi, Rossiya imperiyasining sanoat ehtiyojlariga xizmat qilgan. Paxta ekilishi ortidan, yerlarning ko‘p qismi paxta plantatsiyalariga aylantirildi, bu esa dehqonlarning ko‘plab qismini mardikor yoki chorikor holatiga keltirib qo‘ydi. Yersiz dehqonlar ko‘payib, iqtisodiy va ijtimoiy tengsizlik yanada kuchaydi. … Rossiya imperiyasining Turkiston hududidagi kolonial siyosatida rus aholisini ko‘chirib keltirish va o‘lkani ruslashtirish jarayoni muhim o‘rin tutgan. Bu siyosatning asosiy tashabbuskorlaridan biri bo‘lgan Konstantin Petrovich fon Kaufman (Turkiston general-gubernatori) ushbu jarayonni tizimli va strategik yo‘lga qo‘ygan. 1875-yilda u Avliyo ota (hozirgi Taraz) tumanida dastlabki rus qishlog‘ini tashkil etishga boshchilik qildi. Bu qishloq Rossiya imperiyasining Turkistondagi demografik va iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirishga qaratilgan dastlabki qadam edi. Kaufman hukumronligi davrida mintaqada jami 8 ta rus qishlog‘i tashkil etilgan bo‘lib, bu hududning mahalliy aholisini iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan bosim ostiga oladigan yangi demografik tuzilmani shakllantirishning boshlanishi edi. … Rossiya imperiyasining Turkistonni kolonizatsiya qilish siyosati 1875-1890-yillar oralig‘ida izchil davom ettirildi. Bu 15 yil ichida hududga 1300 rus oilasi ko‘chib kelib, ular uchun 19 ta qishloq tashkil etildi. Bu davr Turkistondagi ruslashtirish jarayonining birinchi bosqichi bo‘lib, mahalliy aholi va rus ko‘chmanchilari o‘rtasida yangi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar shakllanishining boshlanishiga sabab bo‘ldi. … Turkistonni ruslashtirish siyosati mahalliy aholini iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatdan siqib chiqara boshladi. Rossiya hukumati mahalliy aholining yer va suvdan foydalanish huquqlarini cheklash orqali mahalliy dehqonlar uchun yangi iqtisodiy qiyinchiliklar yaratdi. Bundan tashqari, rus dehqonlariga berilgan imtiyozlar mahalliy aholining shikoyatlari va qarshiliklariga sabab bo‘ldi. Ushbu qarama-qarshiliklar, keyinchalik, Turkiston hududida mustamlakachilikka qarshi harakatlarning kuchayishiga zamin yaratdi. … Chor Rossiyasi ma’murlari Turkiston o‘lkasida olib borgan mustamlakachilik siyosatining asosiy maqsadi ruslashtirish siyosatini amalga oshirish edi. Bu siyosat orqali hududni Rossiya imperiyasining iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy tizimiga moslashtirish, mahalliy xalqni qaramlikka olib kelish hamda Rossiya hukmronligini mustahkamlash rejalashtirilgan edi. … AQShdan paxta olishda yuzaga kelgan qiyinchiliklar natijasida, Rossiya hukumati paxtaga bo‘lgan ehtiyojni asosan Turkiston hisobiga qondirishni maqsad qildi. Bu jarayonda Turkistonning paxtachilik salohiyati va uning xomashyosi Rossiya sanoati uchun muhim ahamiyat kasb etdi. 1869-yilda «Rus sanoati va savdosi o‘sishiga yordam berish jamiyati» kengashida I.N. Raevskiy tomonidan o‘tkazilgan ma’ruza Rossiyaga paxta importini rivojlantirishning iqtisodiy foydalari haqida so‘z yuritdi. Ma’ruzachi, O‘rta Osiyo va boshqa sharq mamlakatlaridan paxta keltirishning Rossiya uchun nafaqat foydali, balki qulay ekanligini isbotlab berdi. … Chor hukumati Turkiston o‘lkasida paxtachilikni rivojlantirishni davom ettirgan va bu boradagi siyosatini yanada kuchaytirishga intilgan. Rossiya dehqonchilik noziri Krivoshein o‘z fikrida shunday degan edi: «Turkistonning har bir pud g‘allasi Rossiyaga, rus va Sibir g‘allasiga raqobatdir, ortiqcha har bir pud Turkiston paxtasi esa Amerika paxtasiga raqobatdir. Shuning uchun o‘lkaga qimmatga tushsa ham g‘alla keltirib berish lozimdir». Bu g‘oya, ya’ni paxtachilikni rivojlantirish, Rossiya tomonidan Turkiston iqtisodiyotiga o‘z manfaatlarini ko‘zlab yondashilgan siyosatni yanada mustahkamlashga yordam berdi. Xulosa qilib aytganda, Rossiya imperiyasining Turkistonda olib borgan agrar siyosati, asosan, o‘lkadagi iqtisodiy va ijtimoiy tizimni o‘z manfaatlariga moslashtirishga qaratilgan edi. Paxtachilikni rivojlantirish, ayniqsa, Rossiya sanoatining ehtiyojlarini qondirish uchun muhim rol o‘ynadi, ammo bu jarayon mahalliy dehqonlarning ahvolini og‘irlashtirdi. Yer mulklarining ko‘plab qismining paxta ekish uchun ajratilishi, dehqonlarning mardikor yoki chorikor holatiga o‘tishiga olib keldi, shu bilan birga, yerga egalik qilganlar ham o‘z yerlarini yo‘qotib, qarz tuzog‘iga tushishdi. …