Mavzu: Jismoniy tarbiya va sport vositalari orqali sog'lom turmush tarzini shakllantirish. Sog‘lom turmush tarzi tushunchasi keng ko‘lamli ijtimoiy-madaniy hamda tarbiyaviy jarayon sifatida, har bir inson yoki oilaning ma’naviy va jismoniy barkamolligi, mehnat jamoasi hamda mahalla muhitida faol ishtirok etish, ko‘pchilikka ibrat, namuna bo‘lish ma’nosini bildiradi. Unda mustahkam oilada tinch-totuv yashash, mehnat jarayonida yuksak samaralar keltirish, madaniy, ommaviy va sport tadbirlarida doimiy ishtirok etish kabi jihatlar mujassamlashadi. Mamlakatimiz mustaqil bo‘gach sog‘lom turmush tarzi bilan bog‘liq bo‘lgan tadqiqotlar yanada ko‘paydi. Ular asosida milliy qadriyatlarni qayta tiklash, ma’naviy-ma’rifiy madaniyatimizni davr talablari asosida boyitishga doir qator o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar, ommabop kitoblar yuzaga kelmoqda. Ma’lumki, inson salomatligi ko‘p sohalar bilan bevosita bog‘liq. Bunda tibbiy va gigienik talablar, dam olish, ovqatlanish, uyqu, madaniy hordiq chiqarish kabilar ustuvor turadi. Ularning tarkibida esa, amaliy jihatdan real harakat qilish (suzish, yugurish, sakrash, yuk ko‘tarish, nafas olish va shu kabi tabiiy harakatlar) eng muhim omil hisoblanadi). Tabiiy harakatlarni sifatlash, takomillashtirishda jismoniy mashqlar, sport turlari, sayohatlar va xalq milliy o‘yinlari to‘la xizmat qila oladi. Jismoniy madaniyat va sport mazmuni ma’lum maqsadlarga qaratilishi bilan birgalikda, ular aholining, ayniqsa – o‘quvchi yoshlar, talabalarning jismoniy barkamolligini tarbi- yalashga yo‘naltiriladi. Bu esa ma’naviy va jismoniy jihatdan har tomonlama rivojlangan insonni yetishtiradi. Demak, sog‘lom turmush tarzi mazmunida jismoniy tarbiya, sport, sayohat va xalq milliy o‘yinlari o‘ziga xos xususi- yatlarga ega. Shu o‘rinda Respublika Prezidenti I.A.Karimov «O‘zbekis- tonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li» risolasida bayon etilgan «O‘zining sa- lomatligi haqida shaxsan g‘amxo‘rlik qilib borish madaniyatini yoshlikdan, oila, maktab, mahalla sog‘liqni saqlash tizimi, jismoniy tarbiya sportning ko‘magida singdirish kerak. Shunisi muhimki, odamlar so‘zda emas, balki amalda o‘z salomat-ligining qadriga etib, uni milliy boylik sifatida avaylab- asrasinlar», - deb ta’kidlaganini eslash zarur. Aholining madaniy turmush sharoitini tobora yaxshilash yo‘lida keng qamrovli tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, qishloq aholisining gaz, suv, elektr bilan ta’minlash, kichik korxonalar qurish, fermerlik xo‘jaligi va shaxsiy xo‘jaliklarni yuritishga keng yo‘l ochib berildi. Hozir 8-12 yoshda- gi bolalar kurash, shohmot, sharqona yakkakurashlarda Osiyo va jahon chempioni unvoniga sazovor bo‘lmoqda. Bu esa sog‘lom turmush tarzi na- munalaridandir. Sog‘lom turmush tarzini o‘rganish va uni hayotga jriy etishda ba’zi bir salbiy xususiyatlar ham uchraydi. Bunda, asosan quyidagilarga alo- hida e’tibor berish kerak: G‘arazgo‘ylik, hasad (ko‘rolmaslik) va ig‘vo, chaqimchiliklar, boshqalarga nisbatan hurmatsizlik. Urushqoqlik, ma’naviy qashshoq v.b.q.Tuhmat, ko‘zbo‘yamachilik, aldamchilik. Spirtli ichimliklar, va giyohvandlik moddalarni iste’mol qilish, chekish. Qonunbuzarlik, jinoyatchilikka moyillik. Rus olimlari M.I.Sechenov, I.P.Pavlov va boshqa juda ko‘p shifo- korlar, tabobat olamining ilg‘or namoyondalari, pedagoglar tomonidan ilmiy asoslangan jismoniy tarbiya tizimi yuzaga keldi. Bunda ayniqsa, P.F. Lesgaftning xizmatlari g‘oyat kattadir. Jismoniy tarbiya nazariyasi, jismoniy tarbiya va sportni boshqarish, jismoniy madaniyat va sport tarixi, shuningdek, sport turlari bo‘yiga davlat tilida yangi darsliklar, o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar yaratilmoqda. Shunga qaramasdan sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va uni yoshlar hayotiga joriy etishda takomillashtirishda jismoniy tarbiya va sportning o‘rni haqida mukammal ishlangan qo‘llanmalar yo‘q. Yaratilgan ba’zi bir qo‘llanmalar ham faqat gigiyenik qoidalar, kundalik rejimlar, kasallikning oldini olish yoki uni davolash kabilarnigina o‘z ichiga olgan. Ma’lumki, jismoniy tarbiya va uning vositalari (umumrivojlantiruvchi mashqlar, o‘yinlar, sport turlari, piyoda yurish, sayohatlar va h.k) o‘ziga xos xususiyatlarga ega, ya’ni faol amaliy harakatlar (jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanish) natijasida inson tanasidagi barcha bo‘g‘inlar, mushak- larni harakatga keltiradi. U bilan doimiy shug‘ullanish esa jismonan chini- qishni ta’minlaydi. Bunda nafas olish tezlashadi va chuqurlashadi, qon ayla- nish tizimi gavdani qizdiradi va hujayra, to‘qimalarni yaxshi oziqlantiradi. Shuningdek, jismoniy mashqlar ovqatni hazm qilish va asablarni tinchitish, mustahkamlashga bevosita xizmat qiladi. Shu asosda salomatlikni yaxshi- lash, jismonan chiniqish va sport mahoratini tarbiyalash amalga oshiriladi. Bu harakatlarni amalga oshirishda shug‘ullanuvchilarning yoshi, jinsi, salo- matligini hisobga olish zarur. Demak, jismoniy mashqlar salomatlik, bar- damlik va chiniqish manbadir.