JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI VA METODIKASI MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………….………3 I.BOB.“JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI” FANINING XUSUSI YATI 1.1. Jismoniy madaniyat nazariyasi shaklanishining tarixi…………………...5 1.2. Jismoniy madaniyat nazariyasi va pedagogika o‘rtasidagi munosabatlar………………………………………………………………………16 II.BOB. JISMONIY TARBIYA O‘QITUVCHILARINING KASBIY-PEDAGOGIK FAOLIYATI 2.1. Maktabda jismoniy tarbiya fanidan ta’lim mazmunini loyihalash……...19 2.2. Jismoniy madaniyat bo‘yicha ta’lim va tarbiya…………………………24 XULOSA…………………………………………………………………..……..29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..…31 KIRISH Mavzuning dolzarbligi:Jismoniy madaniyat ta’limi jarayonining tashkil etilishi, amalga oshirilishining mazmunini, amaliy malaka va ko‘nikmalariga oid o‘quv materiallarini jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya, sport mutaxassislarining kasbiy tayyorgarligining ilmiy, nazariy, o‘quv uslubiy bilimlari haqidagi innovatsiyalarni mujassamlashtirgan. Jismoniy madaniyat va sport mutaxassislarini tayyorlaydigan oliy o‘quv yurtlarining talabalari, magistrantlari, o‘rta maxsus ta’lim muassasalarining o‘quvchi talaba yoshlari, ta’lim muassalarining jismoniy madaniyat o‘qituvchilari uchun mo‘ljallangan.O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan jismoniy tarbiya fakultetlari mavjud bo‘lgan universitetlar, pedagogika institutilari, pedagogika litseylari, olimpiya va paralimpiya sport turlariga tayyorlash markazlararining jismoniy tarbiya, jismoniy madaniyat, chaqiriqqacha harbiy ta’lim[1] ixtisosligi o‘quvchi talaba yoshlari, magistrantlari uchun qo‘llanma sifatida tavsiya qilingan. Shu bilan birga, qonunda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining, maxsus vakolatli davlat organining, Sog‘liqni saqlash, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim, Xalq ta’limi vazirliklarining, mahalliy davlat hokimiyati organlarining jismoniy tarbiya va sport sohasidagi vakolatlari, shuningdek, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining, korxonalar, muassasalar, tashkilotlarning hamda boshqa nodavlat notijorat tashkilotlarning jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishda ishtirok etishining huquqiy asosi belgilab berilgan. Yangi tahrirda qabul qilingan Qonun nafaqat davlatning sohani tartibga solish funksiyalarini belgilab bermoqda, shuningdek, fuqarolarning jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanishlari, sog‘lom hayot kechirishlariga imkon beruvchi me’yorlarni takomillashtirmoqda. O‘zbek milliy sport turlari va xalq o‘yinlarini yanada rivojlantirishga asos bo‘ladigan huquqiy normalarni belgilab bermoqda. Qonunda yana bir yangilik sifatida xorijiy mamlakatlar tajribasidan kelib chiqqan holda va sportchilarning faoliyatini muntazam monitoring qilishning yagona tizimini joriy etish maqsadida sportchining jismoniy tarbiya-sport tashkilotiga mansubligini va uning malakasini tasdiqlaydigan yangi «sport pasporti» tushunchasi kiritildi. Sport pasporti yagona namunadagi hujjat bo‘lib, unda sportchining familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan sanasi, sportchining jismoniy tarbiya-sport tashkilotiga mansubligi, sport unvonlari va sport razryadlari berilganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar, sport musobaqalarida erishilgan natijalar, davlat mukofotlari va sportchi to‘g‘risidagi boshqa ma’lumotlar ko‘rsatilgan bo‘ladi. Yangi tahrirdagi qonunning oldingi qonundan yana bir farqli jihati sifatida O‘zbekiston Respublikasining sport terma jamoalari asosiy va zaxira tarkiblarini shakllantirish uchun zarur sharoitlar yaratishga doir talablarni joriy qilish masalalari alohida bob bilan belgilab berilganini e’tirof etish mumkin. Kurs ishining maqsadi:Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining rivojlanish tarixini nazariy hamda amaliy jihatdan o‘rganish. Kurs ishining vazifasi: Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi fanining rivojlanish tarixi Kurs ishining tashkiliy tuzilmasi:Ushbu kurs ishi 2 ta bob, 4 ta paragrf,xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 1-BOB. “JISMONIY MADANIYAT NAZARIYASI” FANINING XUSUSIYATI. Jismoniy madaniyat nazariyasi shakllanishining tarixi. Turli tarixiy davrlarda mutafakkirlar, faylasuflar ­va o‘qituvchilar insonning jismoniy tarbiyasi g‘oyalariga e’tibor berishgan. Shunday qilib, Qadimgi Yunoniston faylasufi Platon (miloddan avvalgi 427-347 yillar) ko‘p qirrali tarbiya haqida gapirgan: gimnastika tana uchun, musiqa esa ruh uchun ta’minlanishi kerak. U tana va ruh tarbiyasini bir biriga mos bo‘lishini ta’kidlab o‘tgan. Aristotel (miloddan avvalgi 384-322 yillar) tarbiyani tanaga g‘amxo‘rlik qilishdan boshlashni, keyin esa ruhga g‘amxo‘rlik qilishni taklif qildi, shunda tana tarbiyasi ruhni tarbiyalashga hissa qo‘shadi. Faylasuf spartaliklarning qattiq va shafqatsiz jismoniy mashqlarni qo‘llash an’anasini keskin qoraladi, chunki gimnastika yovvoyi hayvonni emas, balki go‘zallikni shakllantirishga qaratilgan. [2] Farbiy Yevropa faylasuflari M. Monten (1533-1592 yillar), o‘sha davr ma’rifatparvarlari (D. Lokk 1632-1704 yillar), (J.J. Risso 1712-1778 yillar) va boshqalar jismoniy tarbiya haqida fikrlar bildiririb o‘tganlar. Ular uning ijobiy tomonlarini ta’kidladilar. Jismoniy tarbiya azob-uqubatlarga dosh berishga va mehnatga ko‘nikishga yordam beradi, quvonch keltiradi va shaxsning ma’naviy va jismoniy rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Fransuz faylasufi M. Monten (1533-1592 yillar) ta’lim haqida gapirar ekan­, ruhni mustahkamlash uchun sabrli bo‘lish muhimligini ta‘kidlaydi. Muskullar, chunki sabr bilan ishlash odati og‘riqqa sabr-toqat bilan chidash odati bilan bir xildir; Har xil azob-uqubatlar og'rig'iga dosh berish uchun jismoniy mashqlarning yoqimsizligiga odatlangan bo‘lishi kerak. Ingliz faylasufi va pedagogi D. Lokk jismoniy tarbiya tizimini axloqiy va aqliy tarbiya bilan uyg‘unlashtirib, xarakter, jasorat, irodani shakllantirdi. Birinchisi, barcha keyingi tarbiyaning asosi bo‘lib, “sog‘lom tanada sog'lom aql” ni ta’minlaydi. Jismoniy xususiyatlarni hisobga oladigan “tabiiy tarbiya” nazariyasini belgilab berdi.Jan Jak Russo oʻz asarlarida fransuz jamiyatining “uchinchi mulk” jamiyati (dehqonlar, hunarmandlar, ishlab chiqaruvchilar, shahar kambagʻallari, savdogarlar va bankirlar) manfaatlarini ifodalagan. Jan Jak Russo har kimning shaxsiy mehnatiga asoslangan tabiiy erkinlik va odamlarning tengligi g‘oyasini ishlab chiqdi. Bu g‘oyani ro‘yobga chiqarishga faqat o‘z va o‘zgalar mehnatini, mustaqilligini qadrlay bilish asosida tegishli ta’lim-tarbiya orqali erishish mumkin, deb hisoblagan.Jan Jak Russo “Emil yoki ta’lim haqida” asarida o‘zining pedagogik dasturini tizimli ravishda taqdim etdi. Ushbu dasturning markaziy nuqtasi tabiiy, bepul ta’lim nazariyasi bo‘lib, bu erda bolaning shaxsiyati markazda bo‘lib, bu yerda tabiiy ta’lim uni bolaning o‘zi va uning yosh xususiyatlariga muvofiq amalga oshirish zaruratidan iborat. Jan-Jak Russo bunday tarbiya tabiat qo‘ynida va u bilan yaqin aloqada bo‘lishi kerak, deb hisoblagan.Jan Jak Russo tabiat, odamlar va atrofdagi dunyo ob’yektlarini bolalarga ta’sir qilishning asosiy omillari deb hisobladi. Uning uchun odamlar va narsalar tomonidan amalga oshiriladigan ta’limning asosiy vazifasi uning ta’sirini bolaning tabiiy rivojlanishi bilan muvofiqlashtirishdir. Bepul ta’lim har bir insonning erkinlikka bo‘lgan tabiiy huquqidan kelib chiqadi. U tabiatga ergashadi, unga yordam beradi. Russo kichik shaxs sifatida bolaning ichki dunyosining daxlsizligi, avtonomiyasini anglatadi. U ta’limdagi avtoritarizmni inkor etadi. Russoning tarbiyada jazolash va majburlash usullarini inkor etish shundan kelib chiqadi. Uning fikricha, bolaning tabiatiga rioya qilgan holda, tarbiyachi tomonidan belgilangan cheklovlardan voz kechish kerak. Bolaning erkinligi faqat narsalar bilan cheklanishi mumkin. Shu munosabat bilan Russo jazo usullarini noto‘g‘ri xatti-harakatlardan “tabiiy oqibatlar” usuli bilan almashtirishni taklif qiladi.Jan-Jak Russoning jismoniy tarbiya zarurligi haqidagi g‘oyalari, masalan, o‘quvchida quvonch tuyg‘usini uyg‘otish kabi maqsadlar o‘quv jarayonining asosiy motivi sifatida tasdiqlanganda hamon dolzarbdir. Shunday qilib, Jak Jak Russoning fikricha, bolalar uchun bu mashqlarning barchasi o‘yin, tabiat ulardan talab qiladigan oson va ixtiyoriy harakat, ularni yanada qiziqarli qilish uchun ularning o‘yin-kulgilarini diversifikatsiya qilish vositasi bo‘lishi kerakligini doimo yodda tutish kerak; Jismoniy mashqlarni ishga aylantiruvchi zarracha majburlash bo‘lmasligi kerak, har qanday o‘yin-kulgini ibratli mavzuga aylantirish mumkin.XVIII-asr oxiri va XIX-asr boshlarida Germaniyada rivojlangan ilg‘or pedagogik harakat vakillari - (Bazedov, Guts-Muts, Zalsman, Kampe va boshqalar) tomonidan qabul qilingan g‘oyalari. Ushbu treningning asosiy xususiyatlari (“xayriya” – “xayriya” degan ma’noni anglatadi) quyidagilardan iborat: bolalar psixologiyasiga mos keladigan usullardan foydalanish (masalan,ko‘rgazmali qurollar va o‘yin o‘qitish usullaridan faol foydalanish ­), hayotda zarur bo‘lgan amaliy bilimlarga (tabiiy fanlar, zamonaviy tillar), aqliy rivojlanish bilan birga jismoniy rivojlanish va mehnat ko‘nikmalarini rivojlantirishga urg‘u berish.Ta’lim bo‘yicha qarashlardagi farqlarga qaramay, xayriyachilar jismoniy mashqlarning shubhasiz pedagogik ahamiyatini so‘zsiz tan oldilar. Jismoniy mashqlarga bo‘lgan ehtiyoj ta’limning umumiy maqsadi - insonga o‘z shaxsiyatining yanada to‘liq, mukammal rivojlanishiga yordam berish bilan oqlandi. Filantroplar nuqtai nazaridan jismoniy tarbiya baxtli, barkamol va ijtimoiy foydali shaxs bo‘lish jarayonining muhim qismidir.Ko‘p asrlar davomida (xayriyachilardan oldin) ­qarama-qarshilik, tana va ruhning dualizmi mavjud edi: insonning jismoniy-shaxsiy tabiati uning ma’naviytabiatiga qarama-qarshi bo‘lgan asosli, pastroq narsa deb hisoblangan (zamonaviy davrning boshida).Dekartning tabiatni jismoniy va ma’naviymoddalarga bo‘linishi yordam berdi). [1] O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirining buyrug‘i “Oliy ta’limning davlat ta’lim standarti. asosiy qoidalar” O‘zbekiston Respublikasining davlat standartini tasdiqlash to‘g‘risida Toshkent sh., 2021-yil 19-oktabr, 35-2021-son. [2] Bolshakov V.P. Madaniyat insoniyat shakli sifatida: darslik / V.P. Bolshakov. - Velikiy Novgorod: Yaroslav Donishmand nomidagi NovDU, 2000. - 92 p.