Jismoniy tarbiya darslarida qo’llaniladigan metodlar (1-4 sinf misolida) MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………3 I.BOB.JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA QO’LLANILADIGAN METODLAR…………………………………………………………………......5 1.1.Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda qo’llaniladigan metodlar…………….5 2.2.Jismoniy tarbiya darslarida ko‘rgazmali metodlardan foydalanish………….10 II.BOB. JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA QO’LLANILADIGAN INTER FAOL ME’TODLAR VA ULARNING AHAMIYATI………………19 2.1.Jismoniy tarbiya darslarida qo’llaniladigan me’todlar………………………19 2.2. Jismoniy tarbiya darslarini tashkil etishda ko’rgazmali qurollardan va ilg`or pedagogik texnologiyalardan foydalanish samaradorligi………………………..20 Xulosa……………..................................................................................................29 Foydalangan adabiyotlar ro`yxati…………………………………………. ..21 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2022-yil 26-yanvar kuni 2022-2026-yillarga moʻljallangan taraqqiyot strategiyasini belgilash hamda uni joriy yilda amalga oshirish masalalari amalga oshrish to’g’risida tenglish topshiriqlar berdi. Yangi Oʻzbekiston taraqqiyot strategiyasi mazmun-mohiyati, uni yaqin va oʻrta istiqbolda amalga oshirish mexanizmlari haqida soʻz yuritildi.[1] Shu munosabat bilan mazkur dasturulamal hujjatning maʼno-mohiyati va ahamiyati haqida fikr yuritish nihoyatda dolzarbdir. Mamlakatimizda o‘sib kelayotgan yosh avlodning jismoniy va ma’naviy salomatligini shakllantirishni, sog‘lom turmush tarziga intilish va sportga mehr-muhabbatni singdirishning g‘oyat muhim sharti hisoblanadi. Aholini ayniqsa yoshlarni jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan shug‘ullanishlari, turli sport musobaqalarida ishtirok etishlari orqali yoshlarda o‘z irodasi, kuchi va imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchini oshiradi. O‘sib kelayotgan yosh avlodni har tomonlama aqliy, axloqiy va jismoniy jihatdan rivojlantirishda jismoniy tarbiya va sport muhim ahamiyat kasb etadi va ularda mardlik, vatanparvarlik, sadoqat va halollik tuyg‘ularini shakllantirishda yordam beradi. Davlatimiz rahbari ijtimoiy, ma’naviy-ma’rifiy sohalardagi ishlarni yangi tizim asosida yo‘lga qo‘yish bo‘yicha 5 ta muhim tashabbusni ilgari surdi. Bunda ikkinchi tashabbus yoshlarni jismoniy chiniqtirish, sport sohasida qobiliyatini nomoyon qilishlari uchun zarur sharoitlar yaratishga yo‘naltirilgan. Shunday yaratib berilgan imkoniyatlardan foydalanib, o‘quvchi yoshlarimizni qiziqishiga qarab sportning turli xil yo‘nalshlariga jalb qilib, ulardan yangi chempionlarni tayorlashimiz zarur. Shu o‘rinda Davlatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev quyidagi fikrlarini misol qilib keltirmoqchiman “Dunyoda qobilyatsiz bola bo‘lmaydi, biz ana shu qobiliyatni ko‘ra olishimiz, taxlil qilib yuksaltirishimiz va shu qatorda o‘quvchilarning qobiliyatidan kelib chiqqan holda biror bir kasbga yoki hunarga yo‘naltira olishimiz bizning eng asosiy vazifamizdir”. Umumta`lim maktablari jismoniy tarbiya darslarini tashkil etish, o`quvchilarning jismoniy tarbiya va sportga oid nazariy-amaliy bilimlarini oshirish, endi o`sib kelayotgan yosh avlodda sog`lom turmush tarzini sharllantirish, jismoniy tarbiya darslarida ko’rgazmali qurollardan foydalanish hamda mashg’ulotlariga nisbatan ko`nikma va malakalarni shakllantirishga oid tavsiyalar ishlab chiqish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining maqsadi. Umumta'lim maktablarining jismoniy tarbiya darslarini tashkil etishda nazariy, amaliy va eksperimental-metodik asoslarni tadqiq etish va bu borada ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishining vazifalari. Mavzuga oid ilmiy-pedagogik adabiyotlarni o'rganish. Jismoniy tarbiya darslarida o’quvchilarni sport mashqlarga o’rgatishning yangicha shakl va metodlarini ishlab chiqish. I.BOB.JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA QO’LLANILADIGAN METODLAR 1.Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda qo’llaniladigan metodlar.So’z metodi – jismoniy tarbiya jarayonida o’qituvchining asosiy faoliyati so’z bilan amalga oshiriladi: so’z yordamida ko’nikma va malakalar beriladi, anglashni faollashtiradi, shuningdek, berilgan vazifalarning bajarilishida boshqarish natijalarni analiz qilish va baholash, hamda bolalar intizomi boshqariladi. So’z metodi shug’ullanuvchilarni jismoniy qobiliyatlarni tushunishda, baholashda va o’zicha boshqarishda kerakli vazifani hal etadi. Shu bilan bir qatorda so’z o’zining qo’llanilishiga ko’ra u yoki bu hikoya, suhbat, muhokama va hokazolar orqali amalga oshiriladi. So’z metodi: ko’rsatma berish; qo’shimcha tushuntirish; buyruqlar berish; og’zaki baholash;o’z-o’ziga gapirish va o’z-o’ziga buyruq berish; rag’batlantirish, so’z orqali jazolash; umumiy buyruq; tahlil qilish; so’z orqali o’zaro munosabat kabilarni o’z ichiga oladi.Ko’rsatma berish – texnikani o’rganish faoliyatini, vazifalarni yoki mashqlarni bajarish qoidalarini so’z orqali aniq va tushunarli qilib shug’ullanuvchilarga yetkazishdir. Qo’shimcha tushuntirish – ayrim harakatlarni bajarish usuli, uning sifatini yaxshilash maqsadida chuqurroq bilim berish maqsadida turli ko’rgazmalar orqali izohlash, tushuntirish kabilar kiradi. Ko’rsatma va buyruqlar – bu maxsus so’z shaklida o’quvchilar faoliyatini boshqarish. Ko’rsatma va buyruq orqali dastlabki ko’rsatish vazifalarni aniqlash maqsadida qo’llaniladi hamda samarador usullardan biri hisoblanadi. Og’zaki baholash – bu so’z orqali o’quvchilar faoliyatini rag’batlantirish yoki aksincha (“yaxshi”, “yomon” va h.k.) bo’lishi bilan izohlanadi. O’z-o’ziga gapirish va buyruq berish – o’z-o’ziga gapirib mashqni bajarish orqali har bir harakat usullarini hamda jismoniy qobiliyatlarni o’z faoliyatida bayon etadi. Masalan: o’yin taktikasini, yo’nalishini, uni bajarish usullarini fikran rejalashtiradi. Bu usulning asosi – bu so’zning harakat bilan bog’liqligi hisoblanib, bir vaqtning o’zida o’quvchida ham taktika, ham so’z bilan, ham unda zaruriy jismoniy qobiliyat kabi sifatlar uning ongida gavdalanadi. Ko’rgazmalilik metodiJismoniy tarbiyada ko’rgazmalilik metodi keng qo’llaniladigan metodlardan hisoblanib, uning bugungi kunda qator modernizatsiyalangan turlari mavjud, ya’ni bu metod – hamma sezgi organlariga ta’sir etib mavjud buyum bilan aloqa o’rnatiladi. Bunda ko’rish, harakat va boshqa sezgilardan foydalaniladi. Keng ma’nodagi ko’rgazmali metodni amalga oshirishda mashqlarning xarakteristikasi, bajarish sharoitlariga asoslangan metodlar majmuasidan foydalanib, bu metodlar quyidagi guruhlarga bo’linadi. Ular bevosita namoyish qilish orqali o’qituvchi tomonidan yoki bir o’quvchi yordamida metodik ko’rsatiladi. Mashqlarni bajarishda harakat ta’sirining qoidalari haqida dastlabki tasavvurlarni shakllantirish uchun namoyishning yordamchi vositalaridan, ya’ni bevosita ko’rgazmali metodidan keng foydalaniladi. Bunday bevosita namoyish metodlari quyidagilarga bo’linadi: Rasm, jadval, fotosurat, videofilm, taqdimot, multimedia, videoproektor va shu kabi ko’rgazma qurollarini namoyish etish.Buyum modellari va maketlarni namoyish etish.Kino va videorolikda namoyish etish.Tanlab olingan – sensor namoyish (apparatlar yordamida,masalan: mikrofon, radioapparatura).Oriyentirovka (mo’ljal) metodlari (osilgan to’plar, bayroqchalar, zal va maydonchalardagi belgilar va h.k.). Tez ma’lumot metodi (videorolik, videofilm).O’yin metodiO’yin azaldan pedagogik vazifani ado etib kelgan hamda tarbiyaning asosiy vositasi va metodlaridan biri bo’lib qolmoqda. Tarbiya sohasida o’yin metodi degan tushuncha o’yinning metodik xususiyatlarini, ya’ni tarbiyaning boshqa metodlaridan (shug’ullanuvchilar faoliyatini tashkil etish va unga rahbarlik qilish kabi xususiyatlari jihatdan) farq qiladigan tomonlarini ifoda etadi. Jismoniy tarbiyaning o’yin metodi uchun quyidagi belgilar xarakterlidir: Faoliyatni obrazli yoki shartli “syujet” (o’yin maqsadi, rejasi) asosida tashkil etish, bunda vaziyatning doimiy va ko’proq darajada bexosdan o’zgarishi bilan muayyan maqsadga erishish nazarda tutiladi.Maqsadga erishish xilma-xilligi va faoliyatning majmuaxarakterda bo’lishi (masalan, jismoniy qobiliyatlarga oid yugurish, sakrash, irg’itish).Shug’ullanuvchilarning bemalol mustaqil harakat qilishi, ularni tashabbus va chaqqonlik ko’rsatishlariga, topqir bo’lishlariga, harakat faoliyatlariga yuksak talablar qo’yish.Shug’ullanuvchilar harakatining bir-biriga bog’liqligi, yorqin emotsionallik holatini yuzaga keltirish orqali ularda jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishga yo’naltirish.Jismoniy yuklamalar me’yorini belgilash.Musobaqa metodiJismoniy tarbiya jarayonida musobaqa metodi mashg’ulot o’tkazish davomida (mazkur mashg’ulotga kiritilgan jismoniy qobiliyatlar uchun alohida mashq bilan birgalikda), mustaqil o’yin shaklida (mo’ljal, nazorat va sport musobaqalari) qo’llaniladi. Musobaqa metodi birmuncha ravshan xarakterlovchi xususiy birinchilik yoki yuqori natijaga erishish uchun kurashda kuchlarni sinashdir. Musobaqa jarayonida, shuningdek, ularni tashkil qilish va o’tkazish sharoitlarida (g’oliblarni aniqlash, yutuqlarga erishganlarni rag’batlantirish va h.k.) rahbarlik qilish omili muhim fiziologik va emotsional kayfiyat yaratadi, bu hol jismoniy qobiliyatlarini maksimal ishga solishga yordam beradi. Musobaqa vaqtida, asosan sport musobaqalarida raqiblarning o’zaro to’qnashuvlari o’yindagiga qaraganda ancha ko’proq namoyon bo’ladi. Tashabbuskorlik, qat’iylik, sabotlilik, dadillik, jasurlik, oliyjanoblik, o’rtoqlik kabi irodaviy hamda axloqiy xislatlarni tarbiyalashda musobaqa metodining ahamiyati g’oyat kattadir. Lekin shuni unutmaslik kerakki, birinchilik uchun raqobat qilish, kurashish salbiy xususiyatlarning (xudbinlik, o’ziga o’ta bino qo’yish, dag’allik va h.k.) tarkib topishiga ham imkon berishi mumkin. Shu sababli musobaqa metodiga mohirona pedagogik rahbarlik qilingan taqdirdagina u ma’naviy hamda jismoniy tarbiya sohasidagi o’z rolini oqlay oladi. Qat’iy tarkiblashtirilgan mashqlar metodiBu metodda shug’ullanuvchilar faoliyati qat’iy tarkiblashtirilgan holda tashkil etilib, quyidagilardan iborat bo’ladi: qat’iy belgilangan harakat rejasi (harakat tarkibi ularning o’zgarishi, takrorlanish va bir-biri bilan o’zaro bog’liqligi);jismoniy yuklanishni qat’iy normallashtirish, mashq jarayo-nida uning dinamikasini to’la boshqarish, shuningdek, dam olish oralig’ini qat’iy tartibga solish va ularni belgilangan tartibda jismoniy yuklanish bilan almashtirish;shug’ullanuvchilarning faoliyatini boshqarishni yengillash-tiruvchi tashqi sharoitlarni yaratish yoki ulardan foydalanish mashg’ulot joylarida guruhlarni tuzish va taqsimlash, o’quv vazifalarini bajarishga, yuklamani me’yorlashga, ularning ta’sirini nazorat qilishga imkon beruvchi yordamchi jihozlar, treklar va boshqa texnik qurilmalardan foydalanish.Harakatlarga o’rgatish jarayonida qo’llaniladigan mashq metodlari 2 xil bo’lib, ular quyidagilardan iboratdir: bo’lingan – konstruktiv mashq metodi (mashqlarni qismlarga bo’lib o’rgatish va keyinchalik butunlay bajarishga erishish); butunlay mashq metodi (vaqtincha ayrim bo’laklarini chiqarib tashlash).Jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishda bajariladigan har bir mashqlar majmuasi bo’linganda, konstruktiv mashq metodiga aylanadi. Masalan: suvda suzishni (kuch, chidamlilik) o’rgatishni, akrobatik mashqlarni (egiluvchanlik) qismlarga bo’lib o’rgatish kiradi. Hammamizga ma’lumki, mashqlar musobaqa sharoitida butunligicha bajariladi. Bunda shug’ullanuvchilarni tabaqali, individual shakllantirish lozim bo’ladi. Butunlay mashq metodi shug’ullanuvchilarga o’rgatish lozim bo’lgan mashqlar butunligicha o’rgatilib, lekin ayrim detallari vaqtincha chiqarib tashlanadi. Aks holda butunlay o’rganish jarayonida u yoki bu jismoniy qobiliyatning shakllanish tempi tushib ketishiga olib keladi. Har ikki metodlarning ijobiy va salbiy xususiyatlari mavjud bo’lib, ular quyidagilardan iborat: bo’lingan konstruktiv mashq metodining ijobiy xususiyati – o’rgatilishi lozim bo’lgan mashqlar oz vaqt ichida shug’ullanuvchilarga qismlarga ajratish asnosida o’rgatish darkor. Salbiy xususiyatlari – qismlab o’rgatilgan mashqlarni butunligicha bajarishga erishish uchun qo’shimcha vaqt sarf qilinadi, yoki bo’lmasa ayrim akrobatik mashqlarni butunlay bajarilishiga erishishda qismlar orasida pauza bo’lishi mumkin. Butunlay mashq metodining ijobiy xususiyati o’rgatishi lozim bo’lgan mashqlar oldingi metodga nisbatan ko’p vaqt talab qiladi. Qismlarga bo’lingan mashq metodidan harakat (yoki harakatlar yig’indisi) uncha buzilmay nisbatan mustaqil elementlarga bo’linishi mumkin bo’lgandagina foydalaniladi. Masalan: erkin usulida suzish texnikasini o’rganishda bo’lib tashlash va keyin elementlarni yaxlit qilib birlashtirish quyidagicha sodir bo’lishi mumkin: suv ustida suzish;basseyn qirg’og’ida oyoq harakatlarini o’rganish; suzish bilan oyoq harakatlarini qo’shib bajarish;sayoz joyda tik turib qo’l harakatlarini o’rganish; 5) shuning o’zini nafas olish bilan qo’shib bajarish; 6) barcha elementlarni birgalikda bajarish.Yaxlit mashq tuzilishi, oldin odatda ayrim detallarini chiqarib tashlash hisobiga soddalashadi, bu detallar keyin o’rganilayotgan mashqning asosiy mexanizmi bilan asta-sekin birlashadi va uni yaxlit bajarish fondi takomillashadi. Masalan: jismoniy qobiliyatlardan tezkorlik sifatini tarbiyalashda qator shug’ullanuvchilarga yugurib kelib “qaychi” usulida uzunlikka sakrash texnikasi orqali tezkorlikni tarbiyalash alohida ahamiyat kasb etib, quyidagi tartibda o’rgatiladi: qisqa joydan qadamlab sakrash;shuning o’zida, eng baland nuqtaga chiqqanda oyoqni qaychisimon qilib, harakat qilishga o’rgatish;sakrashga yordamlashadigan standart va nostandart jihozdan foydalanish. Ko’tarilish fazasida diqqatni qo’l va oyoqlarning birgalikda harakat qilishiga qaratilgan holda sakrash;o’rtacha tezlikda yugurib kelib to’la koordinatsiya bilan sakrash;yerga tushishga tayyorlanish harakatlariga e’tibor bergan holda sakrash (oyoqni “oshirib” tashlash va h.k.); 6) tez yugurib kelib sakrash.Harakatga o’rgatishda asosiy metodlar bilan birga bir qator yordamchi metodik usullar (mo’ljal, tashqi sharoitni yengillashtiruvchi usullar va h.k.) dan foydalaniladi. Qoida bo’yicha agar murakkab harakat butunligicha o’rgatilayotgan bo’lsa, majmuali mashqlar keng qo’llanilib, ular asosiy harakatni o’zlashtirishga, ularni butunlay imitatsiya yoki soddalashtirilgan shaklda o’rgatish yo’lidan foydalaniladi. Harakat faoliyatlarini mukammallashtirish bosqichlarida ularning jismoniy sifatlarining o’ziga xos shakllarini bir paytda yaxshilash muhim ahamiyatga ega. Bunda asosiy rolni jismoniy qobiliyatlarning harakat tarkibini o’zgartirmasdan bajariluvchi harakatlar bilan xarakterlanuvchi metodlarning ahamiyati katta. 1.2.Jismoniy tarbiya darslarida ko‘rgazmali qurollarni namoyish qilish Ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi asosiy shartlardan biri yaxshi uyushtirilgan tibbiy nazoratdir. Ta’lim muassasalarida tibbiy nazoratning vazifalari-bolalar sog‘ligini mustaxkamlash uchun jismoniy tarbiyaning asosiy vosita va uslublaridan foydalanish, ular to‘g‘ri qo‘llanishini nazorat qilish, shuningdek jismoniy tarbiya ishlari uchun tegishli sharoitlarni yaratishga ko‘maklashishdan iborat. Jismoniy tarbiya jarayoni boshqa tarbiyalardan farqli o‘laroq shug‘ullanuvchilar organizmini sog‘lomlashtirish hamda jismoniy rivojlantirish uchun yo‘naltirilgan. Æismoniy tarbiya amaliyotida ta’limning ko‘plab turli uslublari va uslubiy shakllari qo‘llaniladi. Uslublarni quyidagi uch guruhga birlashtirish mumkin: a) og‘zaki; b) ko‘rgazmali; v) amaliy. Uslublar va uslubiy shakllar o‘zaro chambarchas aloqadadir. O‘qituvchi ularni turli ko‘rinishlarda qo‘llab, jismoniy tarbiyaning to‘la qonli jarayonini ta’minlaydi. Og‘zaki uslub shakllari: Tushuntirish uslubi Ta’lim muassasalarining barcha sinflarida qo‘llaniladi. U mashqning mohiyatini ochib beradi, talabalarda harakat haqida tasavvur hosil qiladi. Hikoya bolalarni mashqlarning yangi turlari bilan tanishtirishda; mazmun va shaklga ega bo‘lgan yangi o‘yinni o‘rganishda qo‘llaniladi.Suhbat savol-javob shaklida o‘tkaziladi. O‘qituvchi yo‘llovchi savollar yordamida materialni o‘zlashtirish darajasini aniqlaydi, shuningdek, talabalarda o‘z fikrlarini aytish istagini qo‘zg‘aydi. Buyruq va qaror. Talabalar jismoniy mashqlarni bajarayotganlarida va darsni o‘tish jarayonida o‘qituvchi rahbarlik qilish uchun buyruq va qarorlaridan foydalanadi. Ko‘rsatmalar Ta’lim muassasalarining barcha sinflarida mashqlarni bajarishda qo‘llaniladi. Ko‘rsatmalar butun guruhga yoki bir talabaãa tegishli bo‘lishi mumkin. Ko‘rgazmali uslub shakllari: Mashqni ko‘rsatish. Ta’lim uslublari ichida eng tushunarlisi ko‘rsatish uslubi hisoblanadi. Ko‘rgazmali uslublarda mashqlarni ko‘rsatish etakchi o‘rinni egallaydi. Umuman ko‘rgazmalilikni qo‘llanish, xususan ko‘rsatish kichik yoshdagi talabalarni o‘qitishda zarurdir. Ko‘rsatish juda samarali bo‘lish uchun bolalarni yaxshi uyushtirish va ular kuzatishlari uchun sharoit yaratilishi lozim. Mashqlar barcha talabalarga yaxshi ko‘rinadigan joydan turib namoyish etilishi kerak. Ko‘rsatish va tushuntirish turli variantlarda birga qo‘shib olib boriladi: 1) dastlab mashq namoyish etiladi, so‘ng tushuntiriladi; 2) dastlab mashq tushuntiriladi, so‘ng namoyish qilinadi; 3) namoyish tushuntirish bilan birga olib boriladi. Ko‘rgazmali qurollardan foydalanish. Hàrakatlar haqida to‘g‘ri tasavvur hosil qildirish uchun ko‘pincha ko‘rgazmali qurollardan foydalaniladi. Ko‘rgazmali qurollar suratlar, jadvallar, rasmlar, fotosuratlar bo‘lishi mumkin. Ularni darsda o‘qituvchi rahbarligida yoki, agar ular sinfda yoki zalda osib qo‘yilsa, darsdan tashqari vaqtda mustaqil ravishda ko‘rib chiqish mumkin. Amaliy uslub shakllari: Amaliy uslubda talabalar har bir harakatni amalda bajaradilar, ko‘rsatadilar, takrorlaydilar. Ta’limning asosiy vazifasi shug‘ullanuvchilarda mustahkam harakatlanish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.Bu vazifani hal etish uchun o‘rganiladigan harakatlarni ko‘p martalab takrorlash zarur. O‘rganiladigan harakatlarni rejali ravishda mashq qilish bolalarga jismoniy tayyorgarlikning eng yuqori natijalariga erishishlarda yordam beradi, ularni sog‘lom qiladi, bilimini oshiradi. Musobaqa takomillashtirish uslubi sifatida talabalarda bir qadar malaka hosil bo‘lganidan keyingina qo‘llaniladi. Musobaqada o‘quv materialini o‘tish davomida eng yaxshi jamoalar, guruhlar yoki ayrim talabalar aniqlanadi. SHug‘ullanuvchilarga individual yondoshish: Bolalar bilan ishlashda o‘qituvchilarning o‘z talabalari individual xususiyatlarini yaxshi bilishi katta ahamiyatga ega, chunki, har bir sinfda zukko va parishonxotir, faol va sust: jismoniy madaniyat va sportga qiziquvchi va qiziqmaydigan talabalar bo‘ladi. O‘qituvchi har bir talabaning sog‘ligini va jismoniy rivojlanganlik darajasini yaxshi bilish kerak. Har bir sinfda o‘z sinfdoshlaridan jismoniy tayyorgarligiga ko‘ra yaqqol ajralib turadigan talabalari bor. Ulardan ba’zilari mashqlarni bajara olmaydilar, boshqalari esa, aksincha, jismoniy mashqlarni bajarishda yuqori natijalar ko‘rsatadilar. SHuningdek yaxshi tayyorgarlikka ega bo‘lgan bolalar ham o‘zlariga individual yondoshishga ehtiyoj sezadilar. Bolalarga individual yondoshishda ularning sog‘ligini, yoshini, jinsini va jismoniy tayyorgarligi hamda jismoniy qobiliyatini albatta hisobga olish kerak. Ma’ruza. Jismoniy tarbiya sohasida ma’ruzalar sport turlari va jismoniy tarbiyaning nazariy asoslari hamda jismoniy tarbiya uslubiyoti fanlaridan olib boriladi. Xususan jismoniy tarbiya va sportning tarixi, jismoniy tarbiyaning nazariy asoslari va jismoniy tarbiya uslubiyoti hamda sport trenirovkasi jarayonining qonuniyatlari, jismoniy tarbiyada ta’lim va tarbiya, harakatlarga o‘rgatish, umumiy va maxsus tayyorgarlik jarayonlari tahlil etilai. Oliy ta’limda ma’ruzani quyidagi turlaridan foydalaniladi: akademik ma’ruza, ma’ruza-hikoya, ma’ruza-suhbat, ma’ruza-munozara, ommaviy ma’ruza va muammoli ma’ruza. Bu ma’ruzalar yozma shaklda ifoda etiladi. Buning uchun ma’ruzachida reja va bayonnoma bo‘lishi lozim. Ayniqsa, ma’ruzada ishlatiladigan izohlar, ko‘chirmalar, ma’lumotlar, misollar uchun yozma ravishda alohida kartochkalar tayyorlangan bo‘ladi. O‘qituvchi ma’ruza o‘qir ekan, talabalarga mavjud materiallarni etkazish bilan birga, ularga ba’zi vazifalarni berib, kutubxona, laboratoriya va arxivlarda ishlash uchun yo‘llanma berishi ham kerak. Talabalarga ma’ruza o‘qish va amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazishda Oliy ta’lim hayotidagi tajriba ham nazariy, ham amaliy jihatdan umumlashtirib borilmoqda. Seminarlar o‘zlashtirilayotgan yangi materiallarning bir qismi talabalar tomonidan qanday o‘zlashtirilishini tekshirib ko‘rish maqsadida o‘tkaziladigan dars shaklidir. Seminar mashg‘ulotlari ma’ruza uslubi orqali berilgan ma’lumotlarni umumlashtirish va mustahkamlash maqsadida barcha ijtimoiy fanlar uchun tadbiq etiladi. Seminar mashg‘ulotlari, odatda ma’sus mavzuga bag‘ishlangan bo‘lib, uning rejai ilgariroq e’lon qilinadi va seminar mavzuiga bog‘liq adabiyotlar ko‘rsatiladi. Talabalar seminar mashg‘ulotlariga tayyorlanayotganlarida ko‘rsatilgan adabiyotlarni olib o‘qiydilar, zarur xronologik materiallardagi qoida-qonunlarni atroflicha ishlab chiqib, uni bir umumiy bayonnoma holiga keltiradilar. Talabalarga seminar uchun tayyorgarlik ko‘rganlarida ma’ruza yozish tavsiya etiladi. Bu ma’ruzada talaba mavzu bo‘yicha o‘zining shaxsiy mulohazalarini ham aytishi kerak. Amaliy va tajriba mashg‘ulotlari ma’ruza kursida olingan bilimlarni amalda tadbiq qilish maqsadida o‘tkaziladigan dars shakllaridan biridir. Bu ikki mashg‘ulot o‘zining xususiyatiga ko‘ra bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Amaliy va tajriba darslarida talabalar ikki guruhga bo‘linadilar. Har bir kichik guruhga alohida o‘qituvchi rahbarlik qiladi. Jismoniy tarbiya jarayonida amaliy mashg‘ulotlar sport turiga muvofiq bo‘lgan mashqlar texnikasi va taktikasini egallashga, jismoniy fazilatlarni rivojlantirishga, musobaqalar o‘tkazish malaka va ko‘nikmalarini egalashga, umumiy jismoniy tayyorgarlik ko‘rishga yordam berishi kerak. Maslahatlar oliy va o‘rta maktabda o‘qitishning keng qo‘llaniladigan bir shakli bo‘lib, ko‘pincha ma’lum kurs materiallari o‘tib bo‘lingach, undan olinadigan reyting sinov va attesstatsiyalardan oldin yoki o‘zlashtirmovchi talabalar bilan yokka holda yoki guruh bo‘lib o‘tkaziladi. Maslahatlarda odatda bir yoki bir necha guruh talabalari o‘zlashtirgan bilimlar yuzasidan o‘qituvchi yakuniy suhbat o‘tkazadi va talabalarning tushunmagan savollariga javob beradi. Kollekviumlar o‘qitish jarayonida keng qo‘llaniladigan dars shakllaridan biri bo‘lib, ayniqsa, tabiiy fanlarni to‘laroq o‘zlashtirishda juda qulaylik tug‘diradi. Kollekviumda fanning bir bo‘limi o‘tib bo‘lgach, shu bo‘limni talabalar qanday o‘zlashtirganliklari sinab ko‘riladi. Unda o‘qituvchi talabalarga vazifalar beradi.Talabalar savollarga birin-ketin javob beradilar.Javoblar o‘qituvchi tomonidan yakunlanib, umumlashtiriladi va faol ishtirok qilgan talabalar rag‘batlantiriladi. Reyting nazorati, maslahat, yozma ishlar nazorati ham o‘qitish jarayonining ajralmas tarkibiy qismlaridir.Ularning har biri o‘ziga xos tomonlari bilan ajralib turadi. Talabalarga ma’ruza o‘qishda, amaliy tajriba mashg‘ulotlarini o‘tkazishda, seminarlar tashkil etishda, fanlar bo‘yicha “tayanch ibora” yozma ishlari yozishda, kurs va bitiruv malakaviy ishlariga rahbarlik qilishda Oliy ta’lim Kadrlar tayyorlash Davlat standartilari ham nazariy, ham amaliy jihatdan to‘la amal qilingan holda ish ko‘riladi. Jismoniy tarbiyada me’riy hujjatlar: O‘quv rejasi davlat xujjati bo‘lib, o‘quv ishlari tartibi, mazmuni, shakllarini aniq belgilab berishda, shuningdek, talabalarning bilimini nazorat qilish hamda baholashda alohida ahamiyatga egadir. O‘quv rejasida ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlar, attesstatsiya sessiyalari, bitiruv malakaviy ishlari, ta’til singarilarni olib borish va o‘tkazishning muddatlari aniq ko‘rsatiladi. O‘quv rejasiga muvofiq boshlang‘ich kurslarda ko‘proq umumiy fanlar o‘qitiladi, yuqori kurslarda esa mutaxassislik bo‘yicha ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkaziladi. O‘quv rejalari hamma o‘quv yurtlari uchun bir hilda emas, chunki ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, o‘quv muddatini belgilashda hisobga olinadi. SHunga muvofiq o‘qiladigan fanlar, attesstatsiyalar, kurs ishlari miqdori semestrlar bo‘yicha aniq belgilab chiqiladi. Har bir fakul’tet uchun o‘quv rejalari tuziladi. Bakalavr va Magistr o‘quv rejasida o‘qiladigan fanlar bo‘yicha ma’ruzalar, amaliy mashg‘ulotlar, maxsus kurslar, maxsus seminarlar, kurs va bitiruv malakaviy ishlari, pedagogik va ishlab chiqarish tajribalari, attesstatsiya va reyting sinovlar muntazam ravishda aniqlab beriladi, o‘quv rejasi tuzib bo‘lingach, muhokama etiladi va tasdiqlanadi. Tasdiqlangan o‘quv reja uzoq yillargacha amalda qo‘llanib boriladi. Lekin o‘qish jarayonida ba’zi o‘zgartirishlar kiritish mumkin va bu o‘zgartirishlar kafedra va fakul’tetning tavsiyasi bilan universitet ilmiy kengashida tasdiqlangandan so‘ng kuchga kiradi. O‘quv rejasidagi har bir fan o‘zining o‘quv dasturiga ega bo‘ladi. Dasturlarni olimlar va tajriba o‘tkazuvchi o‘qituvchilar tuzishi mumkin. Dasturlar ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlarni olib boruvchi olim-pedagoglar tomonidan tayyorlangani ma’qul. CHunki o‘quv rejasining mohiyatini faqat auditoriya bilan muloqotda bo‘lgan mutaxassisgina to‘la ochib bera olishi mumkin. Dastur qisqagina so‘z bilan boshlanib, so‘ngra bir necha boblaryoki bo‘limlarga ajraladi. Har bir bob yoki bo‘limda alohida o‘tiladigan mavzular va kichik mavzular berilib, oxirida zaruriy va qo‘shimcha adabiyotlar ro‘yxati keltiriladi. Dasturda fanlar bob, qism va bo‘limlarga ajratilib, har bir mavzu bo‘limlarga bo‘linadi, har bir bob, bo‘lim yoki qismdan so‘ng foydalanishi lozim bo‘lgan adabiyotlar alfavit tartibida keltiriladi. Bu o‘qituvchining ma’ruzalarga va amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rishini osonlashtiradi. SHuning uchun o‘qituvchilar dasturdagi adabiyotlarning bir qisminigina talabalarga mustaqil ishlash uchun tavsiya etishlari lozim. Jismoniy tarbiya dasturlari: Jismoniy tarbiya bo‘yicha o‘quv ishlarini olib borish jismoniy tarbiya dasturi asosida tashkil etiladi. Dastur bajarilishi shart bo‘lgan davlat hujjatidir. U o‘qituvchi yoki Ta’lim muassasalari ðahbarlar tomonidan Ta’lim muassasalari moddiy texnika bazasi imkoniyatlariga muvofiq o‘zgartirilishi mumkin. Jismoniy madaniyat bo‘yicha dasturlar hozirgi zamon ilmiy ma’lumotlar va o‘qituvchilarning amaliy tajribalari asosida ishlab chiqilib, Ta’lim muassasalari talabalarining jismoniy tarbiyasida nazariya va amaliyotning birligini aks ettiradi. Dastur mazmuni jismoniy tarbiyaning sog‘lomlashtiruvchi, tarbiyaviy va ilmiy masalalarini hal etadigan turli xil jismoniy mashq turlarining birligidan iborat. Sog‘lomlashtirish va tarbiyaviy masalalar xar qanday dars va mashg‘ulotlar uchun umumiy hisoblanadi. Nazariy ma’lumotlar bo‘limiga talabalarni harakat tartibi, gigienik qoidalar, jismoniy mashg‘ulotlar vaqtida qomatni to‘g‘ri tutish va to‘g‘ri nafas olish bilan tanishtirish kiradi. SHuningdek, bu bo‘lim chiniqish, darsdan tashqari vaqtlarda faol dam olish, Ta’lim muassasalarida va uyda jismoniy madaniyat bilan shug‘ullanish qoidalarini ham o‘z ichiga oladi. Hàrakatli o‘yinlar bo‘limida umuman rivojlantiruvchi mashqlar, yugurish, joyida va joyidan turib balandlikka, yugurib kelib uzunlikka sakrashlar, uzoqqa va mo‘ljalga uloqtirish malakalari beriladi. SHuningdek harakatli o‘yinlardan taqlidiy, estafeta, musobaqa va guruh o‘yinlari xamda ashula va she’r jo‘rligida o‘ynaladigan o‘yinlar qoidalari va talablari bayon etiladi. Engil atletika va kross tayyorgarligi bo‘limiga yurish, yugurish, joydan turib va yugurib kelib uzunlikka sakrash, yugurib kelib balandlikka sakrash, uzoqqa va mo‘ljalga uloqtirish hamda qisqa va uzoq masofaga yugurishlar va almashlab yurishlar kiradi. [1] Yangi Oʻzbekiston Taraqqiyot strategiyasi Shavkat Mirziyoyev 2022-yil