Uzunlikka qaychi usulida sakrash texnikasini o‘rganish MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………….…...3 I.BOB.QAYCHI USULIDA SAKRASH TEXNIKASINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Uzunlikka sakrash va qaychi usulining umumiy tushunchasi…………………….6 1.2. Qaychi usulining texnik tuzilishi………………………………………………...10 1.3. Qaychi usulini o‘rganishda muhim nazariy aspektlar…………………………….14 II.BOB.QAYCHI USULIDA SAKRASH TEXNIKASINI AMALIY O‘RGANISH VA TAYYORGARLIK JARAYONI 2.1. Qaychi usulini o‘rganishning bosqichlari……………………………………..19 2.2. Amaliy mashg‘ulot va takomillashtirish usullari……………………………...23 2.3. Musobaqaga tayyorgarlik va natijalarni tahlil qilish…………………… ……29 XULOSA…………………………………………………………………………33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………..………….........35 KIRISH Jismoniy tarbiya va sport sohasida kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida Mazkur qaror jismoniy tarbiya va sport sohasida kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish tizimini takomillashtirishga qaratilgan. Ushbu qaror sportga oid malakali mutaxassislar tayyorlash va mavjud tizimni modernizatsiya qilishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonning sport infratuzilmasini yaxshilash va sportchilarning tayyorgarligini oshirishga qaratilgan. PQ-414-son 03.11.2022. Shavkat Miromovich Mirziyoyev Jismoniy tarbiya va sport inson salomatligi, jismoniy rivojlanishi va harakat koordinatsiyasini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. Atletika esa sportning eng qadimiy va asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, uning tarkibida uzunlikka sakrash mashqlari katta o‘rin tutadi. Uzunlikka sakrash sportchilarning tezlik, kuch, chaqqonlik, muvozanat va koordinatsiyasini rivojlantirish bilan birga, musobaqalarda yuqori natijalarga erishish uchun muhim bo‘lgan texnik mahoratni ham talab qiladi.Sakrash texnikasining bir necha usullari mavjud bo‘lib, ular orasida qaychi usuli sportchilar orasida keng qo‘llaniladigan va samarali usullardan biri hisoblanadi. Qaychi usulining o‘ziga xos jihati shundaki, sportchi havoda bo‘lish vaqtida oyoqlarini qaychi shaklida harakatlantirib, muvozanatni saqlab qolishga intiladi va maksimal natija qayd etishga harakat qiladi. Ushbu usul nafaqat yuqori sport natijalari uchun, balki tananing harakat koordinatsiyasini rivojlantirish uchun ham muhim hisoblanadi. Ushbu ishda qaychi usulida sakrash texnikasi har tomonlama tahlil qilinadi. Birinchi bobda uzunlikka sakrash va qaychi usulining nazariy asoslari, texnik tuzilishi va muhim jihatlari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Ikkinchi bobda esa amaliy mashg‘ulotlar va tayyorgarlik jarayoni, texnikani takomillashtirish usullari hamda musobaqaga tayyorgarlik bosqichlari yoritiladi.Tadqiqotning asosiy maqsadi qaychi usulini o‘rganish jarayonida uning samaradorligini oshirish, sportchilarning texnik mahoratini rivojlantirish va ularning natijalarini yaxshilashga yo‘naltirilgan ilmiy-nazariy va amaliy tavsiyalar berishdan iborat. Shu bilan birga, ish davomida qaychi usulining afzalliklari, uni o‘rganish jarayonida yuzaga keladigan muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham o‘rganiladi. Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda sport va jismoniy tarbiya inson salomatligini mustahkamlash, jismoniy faollikni oshirish va sport natijalarini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Atletikaning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan uzunlikka sakrash esa sportchilar uchun jismoniy tayyorgarlik darajasini oshirish va texnik mahoratni takomillashtirishning samarali vositasi hisoblanadi. Uzunlikka sakrash texnikasining turli usullari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Shuningdek, ushbu texnikani chuqur o‘rganish va amaliyotda to‘g‘ri tatbiq etish nafaqat professional sportchilar, balki o‘rta va oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talabalar uchun ham zarurdir. Chunki jismoniy tarbiya va sport sohasi rivojlanayotgan bir paytda zamonaviy texnikalarni o‘zlashtirish va ularni samarali qo‘llash har bir sportchi va murabbiy uchun ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda. Shu boisdan, qaychi usulida sakrash texnikasini mukammal o‘rganish va uni musobaqalarda muvaffaqiyatli qo‘llash bo‘yicha ilmiy-nazariy hamda amaliy izlanishlar olib borish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri sanaladi. Kurs ishining maqsadi: Uzunlikka qaychi usulida sakrash texnikasini chuqur o‘rganish, uning nazariy va amaliy asoslarini tahlil qilish hamda sportchilarning natijalarini oshirish uchun samarali usullarni aniqlashdan iborat. Qaychi usuli sakrash texnikalari ichida muhim o‘rin tutib, sportchidan yuqori darajadagi koordinatsiya, muvozanat va tezkorlikni talab qiladi. Shuning uchun ushbu usulni o‘rganish jarayonida sportchilarning jismoniy tayyorgarligini oshirish, texnikani mukammallashtirish va mashg‘ulot jarayonlarini samarali tashkil etish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega.Shuningdek, ushbu ishda qaychi usulida sakrashning asosiy bosqichlari, texnik xususiyatlari va sport natijalariga ta’siri tahlil qilinadi. Qaychi usulining samaradorligini oshirish uchun zarur bo‘lgan tayyorgarlik mashqlari, takomillashtirish usullari va xatolarni bartaraf etish yo‘llari o‘rganiladi. Sportchilarning o‘z texnikalarini yanada rivojlantirishlari va musobaqalarda yuqori natijalarga erishishlari uchun zarur bo‘lgan taktik va strategik yondashuvlar ham ishlab chiqiladi. Bundan tashqari, kurs ishida qaychi usulida sakrash texnikasini o‘rgatishda zamonaviy trening metodlaridan foydalanish, murabbiy va sportchilar uchun samarali mashg‘ulot dasturlarini ishlab chiqish ham asosiy maqsadlardan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqot natijalari jismoniy tarbiya va sport sohasida faoliyat yurituvchi mutaxassislar, murabbiylar hamda talabalar uchun foydali bo‘lishi kutilmoqda. Kurs ishining vazifasi: uzunlikka qaychi usulida sakrash texnikasini o‘rganish, uning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilish hamda sportchilarning natijalarini oshirishga qaratilgan samarali usullarni ishlab chiqishdan iborat. Buning uchun quyidagi vazifalar belgilangan: Qaychi usulida sakrash texnikasining asosiy nazariy tamoyillarini o‘rganish va ularning sport natijalariga ta’sirini tahlil qilish. Ushbu usulning muhim texnik jihatlarini, jumladan, yugurib kelish, sakrash, havoda harakatlanish va yerga tushish bosqichlarini batafsil o‘rganish. Sportchilarning texnik mahoratini oshirish uchun jismoniy tayyorgarlik mashqlarini ishlab chiqish va ularning samaradorligini baholash. Qaychi usulida sakrash texnikasini takomillashtirish maqsadida zamonaviy trening usullari va metodlarini tahlil qilish, ularni mashg‘ulot jarayonida samarali qo‘llash yo‘llarini aniqlash. Musobaqalarda yuqori natijalarga erishish uchun qaychi usulidan optimal foydalanish bo‘yicha strategiyalar ishlab chiqish. Ushbu texnikani o‘zlashtirish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqot natijalariga asoslanib, sportchilar, murabbiylar va jismoniy tarbiya mutaxassislari uchun ilmiy-amaliy xulosalar hamda tavsiyalar tayyorlash.Mazkur vazifalar qaychi usulida sakrash texnikasini chuqur o‘rganish va uni amaliyotga samarali joriy etish orqali sportchilarning natijalarini yaxshilash hamda jismoniy tayyorgarlik jarayonini takomillashtirishga xizmat qiladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilmasi: Ushbu kurs ishi 2 ta bob, 6 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I.BOB.QAYCHI USULIDA SAKRASH TEXNIKASINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Uzunlikka sakrash va qaychi usulining umumiy tushunchasi Uzunlikka sakrash sportning yengil atletika yo‘nalishiga mansub bo‘lib, u sportchilarning tezlik, kuch, koordinatsiya va muvozanatini sinovdan o‘tkazadigan mashg‘ulot turlaridan biri hisoblanadi. Bu harakat sportchining yugurib kelib, ma’lum belgilangan joydan sakrashi va maksimal masofaga tushishini o‘z ichiga oladi. Uzunlikka sakrashning turli usullari mavjud bo‘lib, ular ichida qaychi usuli eng keng tarqalgan texnikalardan biri sifatida ajralib turadi.Qaychi usulida sakrash texnikasi sportchining yugurib kelish tezligi va sakrash kuchini havoda maksimal darajada ushlab turishiga asoslanadi. Ushbu usulning o‘ziga xos jihati shundaki, sportchi havoda bo‘lgan vaqtida oyoqlarini qaychi harakati bilan harakatlantirib, muvozanatini saqlashga va erga tushish momentini optimal ravishda tashkil qilishga harakat qiladi. Bu esa sakrash masofasini uzaytirish va sportchining natijasini yaxshilashga yordam beradi. Qaychi usuli sportchilarning texnik tayyorgarligi, jismoniy kuchi va koordinatsiyasiga bog‘liq bo‘lib, uning samaradorligi uchun quyidagi omillar muhim hisoblanadi: Sportchi maksimal tezlikka erishishi va sakrash nuqtasiga optimal pozitsiyada yetib kelishi kerak. Yugurish davomida sportchi oyoqlarining tezligini saqlashi va sakrash nuqtasida aniq bosqichga yetib kelishi lozim.Sakrash jarayonida sportchi tanasining markaziy og‘irlik nuqtasini yuqoriga yo‘naltiradi va harakat davomida barqarorlikni saqlashga harakat qiladi. Bu bosqichda tayanish oyoq mushaklarining kuchi muhim rol o‘ynaydi.Qaychi usulida sportchi havoda bo‘lganida oyoqlarini bir-birining oldidan olib o‘tib, ularni qaychi shaklida harakatlantiradi. Bu esa sportchining havoda uzoqroq qolishiga va optimal holatda yerga tushishiga yordam beradi.Sakrash natijasini aniqlovchi eng muhim bosqichlardan biri. Sportchi muvozanatini yo‘qotmasdan va orqaga qulamsdan yumshoq tarzda yerga tushishi lozim[1].Qaychi usulining afzalliklari shundaki, u sportchilarga havoda barqarorlikni saqlashga va sakrash masofasini oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, bu usul sportchidan yaxshi jismoniy tayyorgarlik, harakatlarni muvofiqlashtirish qobiliyati va sakrash texnikasini mukammal o‘zlashtirishni talab qiladi. Ushbu texnikani o‘rganish va takomillashtirish uchun maxsus mashg‘ulot dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular sportchilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirishga va natijalarni yaxshilashga qaratilgan. Qaychi usulini samarali o‘zlashtirish uchun sportchilar nafaqat umumiy jismoniy tayyorgarlikka, balki maxsus texnik mashg‘ulotlarga ham katta e’tibor qaratishlari kerak. Bu mashg‘ulotlar tayanish kuchini oshirish, oyoq mushaklarini mustahkamlash, sakrash texnikasini takomillashtirish va havodagi harakatlarni to‘g‘ri bajarishga qaratilgan bo‘lishi lozim.Shuningdek, bu usulni o‘zlashtirishda texnik xatolardan qochish juda muhimdir. Masalan, noto‘g‘ri yugurish texnikasi, sakrash nuqtasida noto‘g‘ri tayanch qo‘yish yoki havodagi harakatni noto‘g‘ri bajarish sportchining natijasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, sportchilar va murabbiylar doimiy ravishda texnikani takomillashtirishga va individual xatolarni tuzatishga e’tibor qaratishlari zarur. Qaychi usulining tarixiy rivojlanishi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Dastlabki yillarda bu usul sportchilarning tajribasi va ehtiyojlariga ko‘ra shakllangan bo‘lsa, hozirgi kunda zamonaviy texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlar yordamida uni yanada mukammallashtirish imkoniyati mavjud. Sportchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda qaychi usuli bo‘yicha maxsus mashg‘ulot rejalarini ishlab chiqish va ularni bosqichma-bosqich amalga oshirish katta ahamiyatga ega. Bundan tashqari, sportchilar psixologik tayyorgarlikka ham alohida e’tibor qaratishlari lozim. Musobaqalarda yuqori natijalarga erishish uchun ruhiy barqarorlik va stressni boshqarish ko‘nikmalariga ega bo‘lish muhimdir. Shuningdek, sportchilar ovqatlanish tartibiga ham e’tibor berishlari lozim. To‘g‘ri ovqatlanish mushaklarning mustahkamlanishiga, jarohatlardan tezroq tiklanishga va umuman sport natijalarini yaxshilashga yordam beradi. Qaychi usuli bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar ham uning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Sportshunos olimlar va murabbiylar sakrash texnikasini chuqur o‘rganib, yangi mashg‘ulot uslublarini ishlab chiqmoqdalar. Zamonaviy texnologiyalar, jumladan, yuqori tezlikda ishlovchi kameralar va biomekanik tahlillar yordamida sportchilarning harakatlari batafsil o‘rganilib, ularga aniq tavsiyalar berilmoqda. Uzunlikka sakrash sportning yengil atletika yo‘nalishiga mansub bo‘lib, u sportchilarning tezlik, kuch, koordinatsiya va muvozanatini sinovdan o‘tkazadigan mashg‘ulot turlaridan biri hisoblanadi. Bu harakat sportchining yugurib kelib, ma’lum belgilangan joydan sakrashi va maksimal masofaga tushishini o‘z ichiga oladi. Uzunlikka sakrashning turli usullari mavjud bo‘lib, ular ichida qaychi usuli eng keng tarqalgan texnikalardan biri sifatida ajralib turadi.Qaychi usulida sakrash texnikasi sportchining yugurib kelish tezligi va sakrash kuchini havoda maksimal darajada ushlab turishiga asoslanadi. Ushbu usulning o‘ziga xos jihati shundaki, sportchi havoda bo‘lgan vaqtida oyoqlarini qaychi harakati bilan harakatlantirib, muvozanatini saqlashga va erga tushish momentini optimal ravishda tashkil qilishga harakat qiladi. Bu esa sakrash masofasini uzaytirish va sportchining natijasini yaxshilashga yordam beradi. Qaychi usulining afzalliklari shundaki, u sportchilarga havoda barqarorlikni saqlashga va sakrash masofasini oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, bu usul sportchidan yaxshi jismoniy tayyorgarlik, harakatlarni muvofiqlashtirish qobiliyati va sakrash texnikasini mukammal o‘zlashtirishni talab qiladi. Ushbu texnikani o‘rganish va takomillashtirish uchun maxsus mashg‘ulot dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular sportchilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirishga va natijalarni yaxshilashga qaratilgan.Qaychi usulini samarali o‘zlashtirish uchun sportchilar nafaqat umumiy jismoniy tayyorgarlikka, balki maxsus texnik mashg‘ulotlarga ham katta e’tibor qaratishlari kerak. Bu mashg‘ulotlar tayanish kuchini oshirish, oyoq mushaklarini mustahkamlash, sakrash texnikasini takomillashtirish va havodagi harakatlarni to‘g‘ri bajarishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Shuningdek, bu usulni o‘zlashtirishda texnik xatolardan qochish juda muhimdir. Masalan, noto‘g‘ri yugurish texnikasi, sakrash nuqtasida noto‘g‘ri tayanch qo‘yish yoki havodagi harakatni noto‘g‘ri bajarish sportchining natijasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, sportchilar va murabbiylar doimiy ravishda texnikani takomillashtirishga va individual xatolarni tuzatishga e’tibor qaratishlari zarur.Qaychi usulining tarixiy rivojlanishi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Dastlabki yillarda bu usul sportchilarning tajribasi va ehtiyojlariga ko‘ra shakllangan bo‘lsa, hozirgi kunda zamonaviy texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlar yordamida uni yanada mukammallashtirish imkoniyati mavjud. Sportchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda qaychi usuli bo‘yicha maxsus mashg‘ulot rejalarini ishlab chiqish va ularni bosqichma-bosqich amalga oshirish katta ahamiyatga ega. Bundan tashqari, sportchilar psixologik tayyorgarlikka ham alohida e’tibor qaratishlari lozim. Musobaqalarda yuqori natijalarga erishish uchun ruhiy barqarorlik va stressni boshqarish ko‘nikmalariga ega bo‘lish muhimdir. Shuningdek, sportchilar ovqatlanish tartibiga ham e’tibor berishlari lozim. To‘g‘ri ovqatlanish mushaklarning mustahkamlanishiga, jarohatlardan tezroq tiklanishga va umuman sport natijalarini yaxshilashga yordam beradi.Qaychi usuli bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar ham uning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Sportshunos olimlar va murabbiylar sakrash texnikasini chuqur o‘rganib, yangi mashg‘ulot uslublarini ishlab chiqmoqdalar. Zamonaviy texnologiyalar, jumladan, yuqori tezlikda ishlovchi kameralar va biomekanik tahlillar yordamida sportchilarning harakatlari batafsil o‘rganilib, ularga aniq tavsiyalar berilmoqda. Xulosa qilib aytganda, qaychi usulida sakrash uzunlikka sakrash texnikalari orasida samaradorligi bilan ajralib turadi va sportchilarga yuqori natijalarga erishish imkoniyatini beradi. Uning muvaffaqiyatli bajarilishi sportchining texnikasi, jismoniy holati va muntazam mashg‘ulotlariga bog‘liq bo‘lib, bu jarayonda har bir bosqichni puxta o‘zlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu texnikani chuqur o‘rganish va sportchilarga to‘g‘ri yondashish orqali nafaqat individual natijalarni oshirish, balki butun jismoniy tarbiya va sport sohasini rivojlantirishga ham hissa qo‘shish mumkin. [1] Mirziyoyev, Sh. M. (2020). O‘zbekiston Respublikasining jismoniy tarbiya va sport sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining nutqi. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti matbuot xizmati.