KIRISH Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi.Jahonda Galliy arsenidiasosida olingan yarimoʻtkazgichli quyosh elementlaridan yuqori iqlim sharoitida foydalanish samaraliroq ekanligi ilmiy tadqiqot ishlarida oʻz aksini topmoqda. Bilamizki, yuqori iqlim sharoitida kremniy asosidagi quyosh elementlarining samaradorlik koʻrsatkichgi ancha past boʻladi. Fizik xususiyatlarga koʻra, galliy arsenidi kremniyga qaraganda ancha moʻrt va kamroq issiqlik o'tkazuvchanlikkaega materialdir. Galliy arsenidi quyosh elementlarini ishlab chiqarish ancha qimmat boʻlganligi uchun ham undan ommaviy foydalanish imkoniyatlarini cheklaydi. Shuning uchun galliy arsenidi quyosh elementlridan foydalalanishni samarali usullarini oʻrganish dolzarb ahamiyatga ega. Dunyo miqyosidagi ilmiy markazlarda galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarning yuqori haroratli iqlim sharoitlarida fotoelektrik parametrlarini tadqiq etishga, yarimoʻtkazgichli materiallarni yoki ular asosidagi koʻp qatlamli tuzilmalarni funksional imkoniyatlarini kengaytirish yoki yangilarini ishlab chiqish muammolarini oʻrganishga katta e’tibor qaratmoqdalar.Yarimoʻtkazgichli texnologiyalar institiuti (Germaniya Shtutgart universiteti) va A.F. Ioffe nomidagi Fizika-texnika institutidagi tadqiqotlar galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlerini olish texnologiyalari va ularning qoʻllanishi, fotosezgirlik sohasini boshqarish boʻyicha ulkan muvoffaqiyatlarga ega boʻlmoqda va tadqiqotlarning kelgusi rivojida bunday izlanishlar katta ahamiyatga ega. Mamlakatimiz samarador quyosh elementiga ega boʻlib, eng yangi fotoelektrik texnologiyalar asosidagi elektrostansiyalar mamlakatning energetika sohasida qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi. Respublikamizda 2031 – yilga qadar jami energiyaning 20 % dan ortig‘ini qayta tiklanadigan energiya resurslari, jumladan, quyosh energiyasi yordamida ishlab chiqarishni rejalashtirmoqda. Bugungi kunda Oʻzbekistoning 5 ta hududida, jumladan, Samarqand, Surxondaryo, Qashqadaryo, Namangan va Navoiy viloyatlarida katta quvvatli quyosh fotoelektrik stansiyalari qurilishi rejalashtirilgan. Osiyo taraqqiyot banki bu boradagi ishlarni moliyalashtirishni rejalashtirgan boʻlib, Oʻzbekistonda tashkil etilgan Quyosh energiyasi xalqaro institutini ham moliyaviy qoʻllab quvvatlamoqda. “Harakatlar strategiyasidan — Taraqqiyot strategiyasi sari” tamoyiliga asosan ishlab chiqilgan quyidagi yettita ustuvor yo‘nalishdan iborat 2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan . Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil, 7 fevraldagi PQ-4947-son “Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha Harakatlar strategiyasi toʻgʻrisida”gi, 2017 yil, 13 fevraldagi PQ-2772-son “2017-2021 yillar elektron sanoatini rivojlantirishning ustivor yoʻnalishlari toʻgʻrisida” gi Qarorlarida, 2017 yil, 17 fevraldagi PQ-2789- sonli “Fanlar akademiyasi faoliyatini yanada takomillashtirish, ilmiy ishlarni tashkil etish, boshqarish va moliyalashtirish boʻyicha chora tadbirlar toʻgʻrisida” gi Qarorlarida hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiyada olib borilgan tadqiqotlar muayyan darajada mos keladi. Tadqiqot obyekti galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarning yuqori haroratli iqlim sharoitlarida fotoelektrik parametrlari hisoblanadi. Tadqiqotning predmeti Surxondaryo viloyatining yuqori temperaturali iqlim sharoitida galliy arsenidi asosidagi quyosh elementining parametrlarini oʻrganishning shakl, metod va vositalari hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi. Surxondaryo viloyati iqlimi sharoitida galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarning fotoelektrik parametrlarini oʻrganish. Yuqoridagi maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi: Surxondaryo viloyati iqlimi sharoitida galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarini parametrlarini tadqiq etishni oʻrganish; Galliy arsenidi asosidagi quyosh elementi parametrlariga tashqi omillarning ta’sirini oʻrganish Galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarning yuqori haroratli iqlim sharoitlarida fotoelektrik parametrlarini tadqiq etish boʻyicha qurilmani yig’ish. Ilmiy yangiligi. Galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarning yuqori haroratli iqlim sharoitlarida fotoelektrik parametrlarini tadqiq etish boʻyicha qurilmani yig’ildi; Surxondaryo viloyati iqlimi sharoitida galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarini parametrlarini tadqiq etildi; Galliy arsenidi asosidagi quyosh elementi parametrlariga tashqi omillarning ta’sirini oʻrganib chiqildi. Surxondaryo viloyati iqlimi sharoitida galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlari foydalanish boʻyicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. Galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarning yuqori haroratli iqlim sharoitlarida fotoelektrik parametrlarini tadqiq etishni oʻrganish tadqiqotning asosiy masalasi sifati belgilangan. Shunga koʻra tadqiqot natijasi orqali quyidagicha faraz ilgari surilmoqda: Galliy arsenidi asosidagi quyosh elementlarning yuqori haroratli iqlim sharoitlarida ishlash imkoniyatlarini oʻrganishva ularni tahlil qilish, zamonaviy samarali usullarni taklif qilish. Tadqiqot mavzusi boʻyicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Xalqaro miqyosda so‘ngi 20 yil mobaynida bu borada keng ko‘lamli ishlar olib borildi, jumladan J.I. Alferov va uning shogirdlari galliy arsenidi birikmasi asosida, molekular nurli epitaksiya usulida kvant nuqtalarini olishdi va ular asosida injeksion lazerlar tayyorlash imkoniyatini koʻrsatib berdilar. A.N.Buylov, A.O.Okunev, V.G. Anisimov tomonidan Past dislokatsiyali yarim izolyatsion galliy arsenidini rentgen-topografik usulda oʻrganib chiqilgan. Ushakov V.V., Gippius A.A., Dravin V.A. Galliy arsenidi va gapdagi tantal markazlarining lyuminestsensiyasi tadqiq qilingan. Galliy fosfidi, galiy arsenid va g'ovakli kremniyning bir kristalli tuzilmalarida optik va elektr qoʻzg'alish intensivligidagi oʻzgarishlar bilan radiatsion rekombinatsiyasi R.R. Salimniyazov tomonidan oʻrganildi. Al x Ga1-x As/Galliy arsenidi/Ge/Si x Ge1-x /Si koʻp qatlamli geterostrukturalar asosida yuqori samarali quyosh batareyalarini ishlab chiqish boʻyicha A.Yu.Smolin shugu’llangan. Yarimoʻtkazgichli materiallar ishlab chiqarishda chiqindi materiallardan yuqori toza galliy olish boʻyicha S.A.Kozlov ish olib borgan. Tadqiqotda qoʻllanilgan metodikaning tavsifi:Dissertatsiyada eksperiment, tajriba sinov, statistika ma`lumotlarini tahlil qilish, kuzatish, modellashtirish, qiyoslash, tahlil kabi tadqiqot usullari(metodlari)dan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati.Yuqori iqlim sharoitlarida galliy arsenidi quyosh elementdan foydalanish imkoniyatlari nazariy tadqiqotlar asosida oʻrganib chiqildi. Surxondaryo viloyati iqlimi sharoitida Galliy arsenidi quyosh elementining samaradorlik koʻrsatkichlari eksperemental tadqiq etildi. Tadqiqotning amaliy ahamiyati yuqori iqlim sharoitlarida quyosh energiyasi foydalanish imkoniyatlarini oshirish uchun taklif va tavsiyalar ishlab chiqilganligi bilan izohlanadi. Ish tuzilmasining tavsifi. Magistrlik dissertatsiya ishi ikki tildagi (oʻqitish tili va ingiliz tilida) annotatsiya, titul varaq, mundarija, kirish, 3 ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati va ilovalardan iborat boʻlib, jami ____ betni tashkil qiladi