Butun dunyoda bo‘lgani kabi mamlakatimizda ham kimyo sanoati jadal rivojlanmoqda. Tabiiyki, kimyo sanoati jadal rivojlanmoqda. Bu ularning noyob xususiyatlarining xilma-xilligi bilan bog‘liq bo‘lib, ular xalq xo‘jaligining turli sohalarida, kundalik hayotda, tibbiyotda va zamonaviy texnologiyalarning jadal rivojlanib borayotgan yangi sohalarida (radio va mikroelektronika, ovozdan tezkor samolyotlar qurilishi, sun’iy yo‘ldoshlarni yaratish) organoelement monomerlar va polimerlardan keng foydalanish imkonini beradi. Shuning uchun hozirda faqatgina silikon organik monomerlar, oligomerlar va polimerlar boshqa organoelement birikmalarini hisobga olmaganda ham minglab nomlarda ishlab chiqariladi va sotiladi. Bunday ko‘p miqdordagi turli xil organoelement birikmalarining sintezi ham turlicha reaksiyalar asosida amalga oshiriladi. Kremniyorganik birikmalarning noorganik birikmlar bilan reaksiyalari va ularning hususiyatlariga bog‘liqlik qonuniyatlarini A.P.Kreshkov tomonidan birinchilardan bo‘lib o‘rganilgan. Bu ishlarda kremniyorganik birikmalarning noorganik moddalar bilan qoplanishida nafaqat to‘ldiruvchi sifatida aralashishini balki, kimyoviy reaksiyalar yordamida birikishini ko‘rsatib o‘tdilar. Natriydietilditiokarbamatning noorganik birikmalar bilan reaksiyalarining ba’zi qonuniyatlari keltirilgan. Bu ishda kremniyorganik birikmlarning boshqa moddalar bilan reaksiyaga kirishish qonuniyatlarini bu elementlarning D.I.Mendeleyev davriy sistemasidagi o‘rni bilan tushuntirishga harakat qilingan. Birinchi va ikkinchi guruhning asosiy guruhcha elementlari uchun silikatlar hosil qilish reaksiyalari hos bo‘lib, katta radius va kichik zaryad qiymatiga ega bo‘lishi hisobiga asosan kilorod atomi bilan birikishi orqali tushuntiriladi. Uchinchi va to‘rtinchi guruh elementlari ko‘p valentli bo‘lganligi va energiyasi o‘rtacha elentlar qatoriga kirganligi sababli, bu elementlarning tuzlari kremniyorganik birikmalar bilan reaksiyalarda tuzlar va aralash tipdagi birikmalar hosil qila oladi. Beshinchi va undan yuqori guruhdagi elementlar katta zaryadli kationlar hosil qilgani uchun kremniyorganik birikmalar bilan ko‘pincha efirlar hosil qiladi. Ma’lumki, oddiy holatda silikatlar yuzasi gidratlangan holatda, yuzadagi giroksil guruhlari tashqi atomlar bilan bo‘ladi. Bu silikatlar yuzasining kimyoviy hossalariga ta’sir qiluvchi asosiy faktor bo‘lib, uning gidratlanish darajasini ham belgilaydi. Hozirgi vaqtda dispers kremnezyomning suvli muhitdagi hossalari haqida yetarlicha ma’lumotlar bo‘lib, kremniy oksidiga suvning turli hil birikishi IQ-spektroskopiya usulida keng o‘rganilgan. Kremnezyomning IQ-spektrida gidroksil guruhiga tegishli bir qancha yutilish maksimumlari kuzatiladi. 3750 sm-1 sohada alohida shakldagi silanol guruhining, 3689 sm-1 sohada esa kremniy atomiga kordinatson bog‘ bilan birikkan suv molekulasining, 3550 sm-1 sohada esa kuchli vodorod bog‘lari yordamida birikkan suv molekulalarining, 3450 sm-1 sohada esa fizik adsorbsiyalangan suv molekulalarining valent tebranishlari kuzatiladi 38. So‘nggi o‘n yilliklarda yangi ilmiy-texnik ishlanmalar paydo bo‘lishi, mavjud texnologiyalarni rekonstruksiya qilish va texnik jihatdan qayta jihozlash, bir qator monomerlar va polimerlarni sintez qilish jarayonlarini tubdan o‘zgartirish bilan bog‘liq bo‘lgan jarayonlar ham amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, tarkibi kremniyorganik birikmalarga asoslangan silikonli texnologiyalar murakkab texnologik jarayonlardan tortib oddiy kundalik hayotga ham jadal kirib kelmoqda. Kremniyorganik birikmalarning turli-tuman sohalarda keng ishlatila boshlanish o‘tgan asrga to‘g‘ri keladi. Natijada bu birikmalarni tekshirish usullari ham rivojlanib bordi. Hozirda polimer va monomer holatidagi kremniyorganik birikmalarning tarkibi va tuzilishini aniqlash, hususiyatlarini o‘rganish uchun ko‘plab zamonaviy usullardan foydalaniladi. Kremniy dunyoda eng keng tarqalgan elementlardan biri. Tiriklikning asosi uglerod boʼlgani kabi, yer poʼstlogʼidagi minerallarning asosini kremniy tashkil qiladi. Tiriklik uchun uglerodning ahamiyati qanchalik yuqori boʼlsa, minerallarning hosil boʼlishida kremniy asosiy element hisoblanadi. Kremniy faqat birikmalar holatida tarqalgan boʼlib, asosiy qismi alyumosilikatlar va kvarts qumi holatidadir. Аlyumosilikatlar bu alyumosilikat kislotaning tuzlari hisoblanadi. Silikatlar, yarimsilikatlar, alyumosilikatlarning aralashmasi yoki suyuqlanmalaridan tashkil topgan materiallarga silikatlar deb, ularning ishlab chiqaruvchi sanoat tarmogʼida silikatlar sanoati deb ataladi. Silikatli materiallar kimyoviy tarkibi, olinish sharoiti xossalari va ishlatilish sohalariga qarab uch guruhga: keramika, bogʼlovchi materiallar va shishaga boʼlinadi. Barcha silikatlarning tarkibi oksidlar aralashmasi sifatida keltiriladi. Ularning asosini esa SiO2 tashkil qiladi. Bundan tashqari MgO, Al2O3, Fe2O3, FeO, CaO, Na2O, K2O eng keng tarqalgandir. Hozirda silikatlarning 800 dan ortiq turi aniqlangan. Bu minerallar litosferaning 90 % dan ortiq qismini tashkil qiladi. Ular toshlarni hosil qilgan asosiy minerallar boʼlib, dala shpatlari, kvarts va slyudalar eng koʼp tarqalgandir. Kvarts minerallari barcha minerallarning taxminan 12 % ni tashkil qiladi. Kvartsning oʼnlab turdagi minerallari keng tarqalgan boʼlib, ular orasida qimmatbaho toshlardan tortib oddiy toshlargacha uchraydi. Sanoat miqiyosida foydalaniladigan minerali esa kvarts qumi hisoblanadi. Uning katta qismi asosan qurilish materiali sifatida qoʼllaniladi. Kremniyning birikmalari asosan toza kremniyni ajratib olish jarayonidan boshlanadi, chunki, kvartsdagi kremniy – kislorod bogʼi juda mustahkamdir. Shuningdek, soʼnggi yillarda quyosh energiyasiga boʼlgan talabning ortishi ham, kremniy asosidagi panellarni ishlab chiqarish hajmining kengayishiga olib kelmoqda. Dunyo miqiyosida kremniy olish uchun qoʼllaniladigan asosiy xomashyo minerallariga kvarts, kvartsit va kvarts qumlari hisoblanadi. Metallurgiya va energetik tizimlar uchun qoʼllaniladigan texnik kremniy va ferrotsilitsiy ishlab chiqarish jarayoni Respublikamizda ham amalga oshirilmoqda. Kremniy sanoati uchun yaroqli boʼlgan konlarning geologik tekshirishlari natijasida 115 ta kvarts tomirlarida R1 va R2 kategoriyadagi konlarning mavjudligi aniqlangan. Bu konlarning zahiralarini oʼrganish jarayonida esa 21,2 mln tonnadan ortiq xomashyo bashorat qilingan. Ulardan eeng qulay va ishlab chiqarishda istiqbolli konlardan Qoratepa kvarts konining zahirasi 7,6 mln. tonna deb baholangan boʼlib, uning hududida tarkibida 99% dan ortiq SiO2 saqlagan minerallar ham mavjud. Lekin, kvarts va kvartsit minerallaridan tashqari kvartsli qumlarning ham kremniy ishlab chiqarishda oʼz oʼrni mavjud. Chunki, birinchidan kvarts qumlari kengroq tarqalgan boʼlib 96 ta ishlab chiqarish darajasidagi kvarts qum konlari mavjud; ikkinchidan qumlarni qazib olish jarayoni oddiyroq usullarda amalga oshiriladi; uchinchidan kvarts qumlari ishlab chiqarish hududlariga qulayroq va transport logistikasi uchun tashib kelish osonroq hududlarda joylashgan. Kvarts qumlarining tarkibida ham kremniy oksidining miqdori 90% dan ortiq boʼlgan hududlar ham yetarlicha topiladi. Oʼzbekiston Respublikasidagi eng katta kvarts qum konlari Qizilqum hududida joylashgan. Qumlarni boyitishni elash va yuvish kabi oddiy jarayonlar yordamida ham amalga oshirish mumkin. Respublikamizda ilm-fan rivojiga, jumladan, texnik kremniy va kremniyli qotishmalarni olish texnologiyasini va ularni ishlab chiqarishni rivojlantirishga alohida eʼtibor berilmoqda. Bu borada mamlakatimizda oxirgi yillarda keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilib, Navoiy shahrida texnik kremniy, Аngren va Bekobod shaharlarida kremniyli qotishmalarni ishlab chiqarish amalga oshirildi va yuqori sifatli import oʼrnini bosuvchi materiallar olishga erishildi. Oʼzbekistonda 20 dan ortiq kvarts xomashyosi konlari mavjud. Ulardan ayrimlarining tarkibi 1.1-jadvalda keltirilgan. Nomlari keltirilgan kvarts konlari xomashyolari tarkibida 98,7% gacha kremniy oksid tutadi.