Nutq – inson tafakkuri, bilimi va hissiyotlarini boshqalarga yetkazishda asosiy vositalardan biridir. U ijtimoiy hodisa bo’lib, insonlar o’rtasidagi muloqotni ta’minlaydi. Nutqning to’g’ri va ravon bo’lishi bolalarning aqliy va ruhiy rivojlanishida, atrof-muhit bilan munosabat o’rnatishida katta ahamiyatga ega. Ammo ba’zi hollarda turli sabablarga ko’ra bolalarda nutqning rivojlanishi normal holatdan chetga chiqishi, ya’ni turli nutq nuqsonlari vujudga kelishi mumkin.Nutq nuqsonlari – bu og’zaki yoki yozma nutqning to’g’ri shakllanishida yuzaga keladigan buzilishlardir. Bu buzilishlar tovushlar talaffuzida, grammatik tuzilmalarning shakllanishida, so’z boyligining yetishmovchiligida yoki nutqning umumiy rivojlanish darajasida namoyon bo’ladi. Nutq nuqsonlari quyidagi omillar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin: - Markaziy nerv tizimidagi buzilishlar; - Eshitish qobiliyatining cheklanganligi yoki yo’qligi; - Aqliy rivojlanishdagi orqada qolish; - Psixologik travmalar; - Genetik omillar; - Ijtimoiy muhit va tarbiyaning salbiy ta’siri. Nutq nuqsonlarining asosiy turlari quyidagilardan iborat: 1. Fonetik nuqsonlar – tovushlarning noto’g’ri talaffuzi bilan bog’liq nuqsonlar. Masalan, “r” harfini “y” deb aytish (rotatsizm), “s” ni “sh” deb aytish (sigmatizm) kabilar. 2. Fonematik nuqsonlar – tovushlarni eshitish va ajratishdagi qiyinchiliklar natijasida yuzaga keladigan nuqsonlar. Bola tovushlar orasidagi farqni to’g’ri anglay olmaydi. 3. Leksik-grammatik nuqsonlar – so’z boyligining kamligi, grammatik tuzilmalarning noto’g’ri qo’llanishi, gap tuzishda xatolarga yo’l qo’yilishi bilan xarakterlanadi. 4. Ovoz buzilishlari – ovozning balandligi, tembri yoki barqarorligi bilan bog’liq muammolar. Masalan, disfoniya (ovozning zaif yoki yo’qolib qolishi), afoniya (ovozning butunlay yo’qolishi). 5. Leksik-nutqiy rivojlanishdagi kechikish (ZRR) – bolaning yoshi uchun tabiiy bo’lgan nutqiy ko’nikmalarning shakllanmasligi yoki kechikib rivojlanishi. 6. Alaliya – nutq markazlari faoliyatining jiddiy buzilishi natijasida bolaning og’zaki nutqining butunlay shakllanmasligi. 7. Dizartriya – markaziy asab tizimining shikastlanishi natijasida tovushlarning noaniq, loyqa talaffuz qilinishi. 8. Stammering (logonevroz) – gapirganda to’xtab qolishlar, so’zlarni takrorlash yoki cho’zib aytish holatlari bilan xarakterlanadi.