O‘qituvchining, pedagogik mahorati uning malakasi, pedagogik qobilyati, pedagogik kompetentsiyasining oshishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatuvchi usullardan biri bu doimiy kasbiy kompetentligini ta’lim malakalarini oshirib borishdir. Ushbu bitiruv malakaviy ishda bo‘lajak mutaxasislarda kasbiy kompetensiyalar, metodik kompetentlik, uning tarkibiy qismlari, metodik kompetentsiyaning vazifalari va boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida ushbu kompetentsiyani qanday shakllantirish mumkinliga haqida so‘z yuritilgan. Bitiruv malakaviy ishda boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlashda ularning kasbiy-pedagogik faoliyatini mazmunli va sifatli tashkil etish, o‘quvchilarning bilimini oshirishga yo‘naltirilgan zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanishga o‘rgatishning zaruriy jihatlari yoritilgan. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini intellektual va ma’naviy salohiyati yuksak yangi avlod kadrlarini tayyorlash, ta’lim tashkilotlari bitiruvchilari zamonaviy kasb egalari bo‘lishlari uchun ularda zarur ko‘nikma va bilimlarni shakllantirishning zaruriy jihatlari ochib berilgan. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilariga qo‘yiladigan talablar pedagogik, psixologik va sotsiologik xarakterga egaligi bilan ahamiyatli hisoblanadi. Mazkur bitiruv malakaviy ishda boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy muloqat kompitentligini rivojlantirishning pedagogik psixologik xususiyatlari ilmiy-pedagogik muammo sifatidagi ahamiyati tadqiq qilingan. Mavzuga oid sharq allomalarining, xorijiy va respublikamiz olimlarining ilmiy qarashlari umumlashtirilgan. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining muloqat kompitentligini rivojlantirish nazariy va pedagogik jihatlari ilmiy asoslangan. Ushbu bitiruv malakaviy ishda kasbiy kompetentlik, kasbiy o‘z-o‘zini anglash, kasbiy qadriyatlarni hurmat qilish va kasb-hunarga yo‘naltirish –bu o‘sib kelayotgan yosh avlodning kasbiy shakllanishi, tug‘ma layoqatini qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirish misolida namoyon bo‘ladigan umuminsoniy madaniyatning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan umumlashtiruvchi tushunchadir. 4 Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish bu – kasbiy masalalarni hal etishda amaliy tajriba va bilim asosida muvaffaqiyatli harakat qilishini ta’minlashdir. Bitiruv malakaviy ishda innovatsion ta’lim muhitida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy mahoratini uzluksiz oshirishning pedagogik imkoniyatlari va shart-sharoitlari tadqiq etilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 6 noyabrdagi “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6108-son Farmoni va mazkur Farmon ijrosini ta’minlash maqsadida 2020 yil 6 noyabrda qabul qilingan “Ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4884-son qarorda mamlakatimiz ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini takomillashtirish, jamiyatimizda o‘qituvchi va pedagog xodimlar, ilmiy va ijodkor ziyolilarga bo‘lgan hurmate’tiborni yanada oshirish, o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligi mahoratini rivojlantirish, tizimda xususiy sektor ishtirokini kengaytirish maqsadida O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini yanada rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari belgilab berildi. Bilimga asoslangan iqtisodiyot ta’lim va kasbiy kompetentligi tayyorgarlikning yangi modellarini talab qiladi. Bunda davriy malaka oshirishdan farqli ravishda ijtimoiy va iqtisodiy muvofiqlik imkoniyatiga ega bo‘lgan «hayot davomida o‘qish» tamoyili asosida uzluksiz malaka oshirish tizimini takomillashtirib borish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining malakasini oshirish tizimida metodik tayyorgarligini takomillashtirish, uzluksiz kasbiy kompetentligini rivojlantirishning ko‘p jihatdan nazariy yoritilishiga qaramay, jamiyat, fan va ta’limning yangi yo‘nalishlari o‘qituvchini innovatsion metodik tayyorgarligini takomillashtirish, uzluksiz kasbiy kompetentligini rivojlantirish zaruriyatini kuchaytiradi. Shundan kelib chiqib, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish, uzluksiz kasbiy kompetentligini rivojlantirish muammosini ilmiy jihatdan tahlil qilish natijasida quyidagi qarama-qarshiliklar mavjudligi aniqlandi: 5 - zamonaviy ta’limni innovatsion jarayonlarga yo‘naltirish va boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion o‘quv jarayonini amalga oshirishga doir nazariy va uslubiy tayyorgarligi o‘rtasida; - boshlang‘ich sinf o‘qituvchisini uzluksiz kasbiy kompetentligini rivojlantirish zarurati va mavjud holatda bu jarayonga ilmiy-metodik yondashuvlar yetarli darajada rivojlanmaganligi o‘rtasida; - o‘qitishning an’anaviy bilimga asoslangan yondashuvi va boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish, uzluksiz kasbiy kompetentligini rivojlantirishda kompetentlikka asoslangan, faol va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvlarni talab qiladigan ta’limdagi zamonaviy innovatsion tendensiyalar o‘rtasida; - o‘qituvchilarning innovatsion metodik tayyorgarligi sifatini oshirish zaruriyati va boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini uzluksiz kasbiy kompetentligini rivojlantirish uchun rivojlantiruvchi texnologiyalar va mexanizmni resursli qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi o‘rtasida. Yuqorida qayd etilgan obyektiv va subyektiv ziddiyatlar pedagogik hodisaning mohiyatini – boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini uzluksiz kasbiy kompetentligini rivojlantirish uchun pedagogik shartsharoitlarni aniqlashdan iborat bo‘lgan tadqiqot muammosini faollashtiradi. Mavzuga doir ilmiy adabiyotlar va mavjud holat tahlilidan ko‘rinadiki, quyidagilar o‘qituvchining metodik tayyorgarligini takomillashtirish, o‘zini o‘zi tahlil qilish va baholash, o‘zini o‘zi rivojlantirish, uzluksiz malaka oshirish zaruratini keltirib chiqaradi: - ta’lim sohasida xalqaro tajribalar va qiyosiy tahlil natijalari; - zamonaviy texnologiyalarning takomillashuvi; - jamiyat ehtiyoji hamda ta’limga bo‘lgan talabning o‘sishi; - jamiyat ehtiyoji va talablari asosida o‘qituvchi rolining o‘zgarishi; - DTS va o‘quv dasturlarining optimallashtirilishi. Muammoning o‘rganilish darajasi Jamiyatdagi globallashuvning keskin o‘sib borishi, jahon miqyosida ta’lim tizimidagi islohotlar mazkur jarayonning faol 6 ishtirokchisi va amaliyotga tatbiq etuvchi bo‘lgan o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligini takomillashtirish, kasbiy kompetentligini rivojlantirishni talab etadi. Buning uchun esa, dunyo ilm-fanida o‘qituvchi kompetensiyasini shakllantirish, o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligini takomillashtirish orqali ularni kasbiy kompetentligini rivojlantirish bo‘yicha pedagog va uslubchi olimlar tomonidan olg‘a surilgan ilmiy-nazariy qarashlarni o‘rganish lozim. Xorijiy davlatlarda o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatini takomillashtirishning ilmiy masalalari Marta Ruiz-Corbella, Cropley A., Benjamin Crowel, John Dirk Walecka4 , D.Schaeffer5 tomonidan tadqiq qilingan. MDH mamlakatlarida o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini rivojlantirishga bag‘ishlangan ilmiy izlanishlar G.V.Abramyan, K.Angelovski, R.S.Arefyev, O.R.Badaguyeva, V.V.Davidov, M.V.Seliverstova, V.D.Shadrikovlar tomonidan olib borilgan. Tadqiqot doirasida yurtimiz olimlari tomonidan o‘qituvchilarning kasbiy kompetentli ko‘nikmalari va metodik tayyorgarligini rivojlantirish bo‘yicha olib borilgan bir qancha ilmiy tadqiqot ishlarini ham tahlil qildik. Tadqiqot muammosiga oid olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarni kasbiy metodik tayyorgarligini takomillashtirish, kasbiy kompetentligini rivojlantirish masalalari bo‘yicha yurtimiz pedagog olimlaridan Z.Artikbayeva malaka oshirish jarayonida maktab matematika o‘qituvchilari kasbiy kompetentli ko‘nikmalarini takomillashtirishning pedagogik asoslari, rivojlantiruvchi ta’lim vositasida matematika o‘qituvchisining metodik tayyorgarligini takomillashtirish yo‘llari, N.A.Muslimov bo‘lajak kasb ta’limi o‘qituvchilarini kasbiy kompetentligini shakllantirish masalalari, G.E.Karlibayeva bo‘lajak fizika o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish, I.Y.Raxmonov geometriyani o‘qitish jarayonida talabalarning metodik tayyorgarligini rivojlantirish texnologiyasi, M.I.Toshpo‘latova bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish, T.T.Shaymardonov18 pedagog kadrlar malakasini oshirish va kasbiy kompetentligi faoliyati monitoringini tashkil etish mazmuni, ko‘rsatkichlari, infratuzilmasi, dasturiy va metodik ta’minoti, axborot resurslarini shakllantirish tizimi, D.O.Ximmataliyev pedagogik va texnik bilimlar integratsiyasi asosida kasbiy 7 kompetentligi faoliyatga tayyorgarlikni diagnostika qilish yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining metodik tayyorgarligini takomillashtirish va kasbiy rivojlantirishning ilmiypedagogik muammo sifatidagi ahamiyatini tadqiq qilish, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini kasbiy kompetentligini rivojlantirish tamoyillari, nazariy va pedagogik jihatlarini ilmiy asoslashdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari: boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish vazifalari quyidagilardan iborat: - bo‘lajak o‘qituvchilarning yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatini shakllantirish; - ta’lim muassasalari bitiruvchilari o‘rtasida zamonaviy mutaxassis bo‘lish uchun zarur ko‘nikma va bilimlarni shakllantirish; - boshlang‘ich sinf o‘qituvchilariga qo‘yiladigan talablarning pedagogik, psixologik va sotsiologik xususiyatini hisobga olish. Bitiruv malakaviy ishining metodlari. Yuqoridagi maqsadga erishish va tegishli vazifalarni bajarish uchun pedagogik kuzatuv (qisqa muddatli), pedagogik monitoring, umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida faoliyat olib borayotgan boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari va boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining malakasini oshirish kurs tinglovchilari bilan suhbat usullaridan foydalanildi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning pedagogik shart-sharoitlari mazmuni o‘zaro integrativ xususiyatga ega shaxsning hissiy-irodaviy (o‘z-o‘zini nazorat qilish), intellektual (bilimdonlik) va ijodiy fikrlash qobiliyati bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligi aniqlashtirilgan; faoliyatli yondashuvga ustuvorlik berish asosida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning ijodiy yo‘nalganlik, kreativ ta'sirchanlik va tashabbuskorlik, refleksivlik, mantiqiy fikrlay olish, boy tasavvur, ijodiy fikrlashning namoyon bo‘lishi, hissiyotga boylik kabi sifatlar tizimi aniqlashtirilgan; 8 kasbiy kompetentlikni shakllantirishning faoliyat negizida har bir mutaxassisning shaxsiy qobiliyati, tabiiy va ijtimoiy quvvati yaxlit holda namoyon bo‘lishini inobatga olish, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kasbiy kompetentlikni shakllantirishning faoliyatni takomillashtirish bilish jarayoniga yo‘naltirilgan kasbiy kompetentlikni shakllantirishning bilan chambarchas bog‘liqligiga ustuvorlik berish asosida uning maqsadlimotivli, mazmunli, tezkor-faoliyatli hamda refleksiv-baholash kabi tarkibiy asoslari aniqlashtirilgan; kasbiy pedagogik faoliyatni aniq maqsadga yo‘naltirilgan va maqsadli, metodologik, mazmunli, tashkiliy-pedagogik, natijaviy-refleksiv kabi tarkibiy komponentlar bilan o‘zaro ichki integratsiyasini ta'minlash asosida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kreativ faoliyatni takomillashtirishning blok-modulli texnologiyasi ishlab chiqilgan. Bitiruv malakaviy ishining ob'ekti va predmeti. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlarini o‘rganish zamonaviy ta'lim psixologiyasining dolzarb va istiqbolli vazifasidir. Boshlang‘ich maktablarda ta'lim sifatini oshirish. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining malakasini oshirish va o‘z-o‘zini takomillashtirish. Bular: Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy kompetentsiyasini rivojlantirishning psixologik-pedagogik shartlari. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy kompetentsiyasini rivojlantirish usullari va texnologiyalari. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyasini rivojlantirishda o‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘z-o‘zini rivojlantirishning o‘rni. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy kompetentsiyasini rivojlantirish muammolari va ularni hal qilish yo‘llari. Bitiruv ishining tuzilishi va hajmi. Bitiruv ishi kirish, uch asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.