OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MAVZU: Boshlang'ich sinflarda "Sifat" mavzusini o'rgatish metodikasi ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­mavzusidagi KURS ISHI MAVZU: Boshlang'ich sinflarda "Sifat" mavzusini o'rgatish metodikasi MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………..3 I BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA SIFAT TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI………………………………………………………….6 Boshlang‘ich sinf o‘quv dasturlarida sifat mavzusining o‘rni va ahamiyati…………………………………………………………………..6Sifatning leksik-semantik xususiyatlari va grammatik belgilari…………..9Sifatni o‘qitishda metodik yondashuvlarning ilmiy-nazariy asoslari……..13II BOB. BOSHLANG‘ICH SINFLARDA SIFAT MAVZUSINI O‘RGATISH METODIKASI…………………………………………………………………..19 Boshlang‘ich sinf darsliklarida sifat mavzusining yoritilishi va tahlili…….19Sifat mavzusini o‘qitishda qo‘llaniladigan metod va usullar (amaliy misollar asosida)……………………………………………………………………..22Sifat mavzusini o‘rgatishda interfaol metodlar va didaktik o‘yinlardan foydalanish…………………………………………………………………26XULOSA…………………………………………………………………………32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..34 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi Bugungi kunda ta’lim tizimida boshlangan islohotlarning asosiy maqsadi – o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, erkin mulohaza yuritish va hayotiy vaziyatlarda o‘z bilimini qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirishdan iboratdir. Boshlang‘ich ta’lim bu jarayonning poydevori sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki aynan boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar ona tili, so‘z boyligi, nutq madaniyati va grammatik bilimlarning ilk asoslarini egallaydilar. Shunday bilimlar orasida sifat turkumini o‘rganish alohida o‘rin tutadi. Sifat – narsa-buyumning belgi-xususiyatini ifodalovchi so‘z turkumi bo‘lib, o‘quvchilarda atrof-muhitni kuzatish, voqea-hodisalarni aniq tasvirlash, so‘z boyligini kengaytirish va estetik tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladi. Shu bois “Sifat” mavzusini o‘qitish metodikasini ilmiy asosda ishlab chiqish va uni dars jarayonida samarali qo‘llash boshlang‘ich ta’limda muhim dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi, avvalo, davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlarida sifat mavzusiga berilgan e’tibor bilan belgilanadi. Chunki sifatni o‘zlashtirish o‘quvchilar nutqini to‘g‘ri va ravon shakllantirish, tasviriy ifodani kuchaytirish hamda badiiy adabiyotlarni chuqurroq anglash imkonini beradi. Hozirgi kunda zamonaviy ta’lim jarayonida interfaol metodlar, axborot texnologiyalari, didaktik o‘yinlar va innovatsion yondashuvlardan foydalanish o‘quvchilarda sifatlarni tezroq va samarali o‘zlashtirish imkonini bermoqda. Shu sababli mavzuni o‘rganish va uni metodik jihatdan asoslab berish kurs ishining dolzarbligini ta’minlaydi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi Ona tili ta’limida sifat turkumini o‘qitish masalasi ko‘plab metodist olimlar, pedagog va psixologlar tomonidan tadqiq qilingan. Jumladan, O‘zbekiston olimlari tomonidan yaratilgan boshlang‘ich sinf ona tili darsliklarida sifat mavzusiga alohida bo‘lim ajratilgan bo‘lib, bu mavzu ustida darslik mualliflari va metodistlar izchil ishlashgan. Shuningdek, rus tilshunosligi va jahon pedagogikasida ham sifat kategoriyasini o‘rganish bo‘yicha turli yondashuvlar ishlab chiqilgan. Metodik adabiyotlarda sifatni o‘rgatishning izchil bosqichlari, mashq va topshiriqlar tizimi, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlariga mos o‘quv materiallari haqida ilmiy asoslangan tavsiyalar mavjud. Biroq zamonaviy sharoitda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirish, ularni interfaol usullar orqali mashg‘ulotga jalb etish hamda ta’lim texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlarini kengroq yoritish zarur. Shu jihatdan olib qaraganda, mavzuning o‘rganilganligi bilan birga uni takomillashtirish ham dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Mazkur kurs ishining ob’yekti – boshlang‘ich sinf ona tili darslari jarayonida sifat turkumini o‘rgatish faoliyati hisoblanadi. Kurs ishining predmeti – boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga sifat mavzusini o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodlar, vositalar va ta’limiy jarayonni tashkil etish shakllaridir. Kurs ishining asosiy maqsadi – boshlang‘ich sinflarda sifat mavzusini o‘qitish metodikasini ilmiy-nazariy asosda yoritish, dars jarayonida qo‘llaniladigan samarali metodlarni aniqlash hamda ularni amaliyotga tadbiq etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Belgilangan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni bajarish ko‘zda tutiladi: boshlang‘ich ta’lim dasturlarida sifat mavzusining o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish;sifatning leksik-semantik xususiyatlari va grammatik belgilarini o‘rganish;sifatni o‘rgatishda qo‘llaniladigan metod va usullarni o‘rganib chiqish;dars jarayonida interfaol metodlar, axborot texnologiyalari va didaktik o‘yinlardan foydalanish yo‘llarini ko‘rsatish;sifat mavzusini samarali o‘qitishga oid metodik tavsiyalar ishlab chiqish.Boshlang‘ich sinf o‘quv dasturlarida sifat mavzusining o‘rni va ahamiyatiKurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish, ikki bob, har bir bobda uchta kichik mavzu, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad-vazifalari, ob’ekt va predmeti yoritiladi. Birinchi bobda sifat mavzusining nazariy asoslari, uning leksik-semantik xususiyatlari va grammatik belgilari tahlil qilinadi. Ikkinchi bobda esa sifatni o‘qitish metodikasi, darsliklarda mavzuning yoritilishi hamda interfaol metodlardan foydalanish yo‘llari amaliy misollar asosida ko‘rib chiqiladi. I BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA SIFAT TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI Boshlang‘ich ta’lim o‘quv dasturi o‘quvchilarning nutqiy va tafakkuriy rivojlanishiga asos bo‘ladigan muhim bosqich hisoblanadi. Ona tili fanida so‘z turkumlarini o‘rganish, xususan, sifat mavzusiga oid bilimlarni egallash o‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirishda alohida o‘rin tutadi. Chunki sifat turkumidagi so‘zlar atrof-muhitni aniqroq, ravshanroq va tasviriyroq ifodalash imkonini beradi. Masalan, oddiy gaplarda “daraxt”, “uy”, “bola” kabi so‘zlar narsa-buyumni bildirsa, ularning belgilarini ochib beradigan “yashil daraxt”, “katta uy”, “chaqqon bola” kabi birikmalar nutqni boyitadi. Demak, sifat mavzusining o‘rganilishi o‘quvchilar lug‘atini kengaytirish, tasviriy nutqni rivojlantirish hamda estetik didni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Boshlang‘ich ta’limning davlat ta’lim standartida sifat turkumini o‘rganishga alohida e’tibor qaratilgan. Chunki sifatning o‘ziga xos grammatik xususiyatlari, belgi va belgilarining darajalari, ularning qo‘llanilish qoidalari o‘quvchilarning umumiy til bilimlari tizimini mustahkamlashga xizmat qiladi. Maktab o‘quv dasturlarida sifat mavzusi birinchi sinfdan boshlab turli mashq va topshiriqlar orqali o‘quvchilarga oddiy darajada tushuntiriladi, keyingi sinflarda esa mazkur mavzu chuqurlashtirilib boriladi. Bu izchillik tamoyili sifatlarni o‘quvchilarning bosqichma-bosqich o‘zlashtirishini ta’minlaydi. Sifat mavzusini o‘rgatishning ahamiyati, avvalo, bolalarning nutqiy rivojlanishida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Sifat o‘quvchilarning fikrini yanada aniq ifodalash imkonini beradi. Bola “olma” deb aytsa, bu umumiy tushuncha bo‘ladi, biroq “qizil olma”, “shirin olma” desa, u olmani boshqa narsalardan ajratib ko‘rsatadi. Bu esa mantiqiy tafakkurni rivojlantirish, tahlil qilish va solishtirish ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari yoshiga xos bo‘lgan bilishga qiziqish va kuzatuvchanlik sifat mavzusini o‘rganishda keng imkoniyatlar yaratadi. O‘quvchilar turli narsalarning rangini, shaklini, hajmini, ta’mini, sifatini qiziqish bilan taqqoslashga moyil bo‘ladilar. Shunday psixologik xususiyatlarni hisobga olib, dars jarayonida sifat mavzusiga oid mashqlarni hayotiy misollar asosida tashkil etish o‘quvchilarda nafaqat grammatik bilim, balki estetik zavq ham uyg‘otadi. Ona tili ta’limida sifat mavzusini o‘qitishning yana bir ahamiyatli jihati o‘quvchilarda ijodiy tafakkurni shakllantirishidir. O‘quvchilar sifatlarni qo‘llash orqali matnlarni bezatadilar, tasviriy ifodani kuchaytiradilar, badiiy nutq elementlarini o‘zlashtiradilar. Ayniqsa, she’riy parchalar, ertak va hikoyalarni o‘qishda sifatlarning ta’sirchanligi bolalarning estetik olamiga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois sifat mavzusi o‘quv dasturlarida tilning badiiy imkoniyatlarini o‘rgatishga ham xizmat qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quv dasturlarida sifat mavzusi boshqa mavzular bilan ham uzviy bog‘liq holda o‘rganiladi. Masalan, ot so‘z turkumini o‘rgatishda o‘quvchilar ot bilan sifatning bog‘lanishini o‘zlashtiradilar. Chunki sifat doimo ot bilan birga qo‘llanilib, otning belgilarini bildiradi. Shuningdek, fe’lni o‘rgatishda ham sifatga murojaat qilinadi, chunki fe’l orqali ifodalangan harakatning belgisi sifat yordamida aniqlashtiriladi. Bunday integratsiya o‘quvchilar bilimini mustahkamlaydi va ularning til haqidagi tushunchasini yaxlit shakllantiradi. O‘quv dasturlarida sifat mavzusiga oid mashqlar turlicha shaklda beriladi. Ayrim mashqlarda sifatlarni tanib olish, ularni otdan farqlashga o‘rgatilsa, boshqa mashqlarda sifatlar yordamida gap tuzish, matn yaratish yoki badiiy ifodani boyitish ko‘zda tutiladi. Shuningdek, sifat darajalari bo‘yicha mashqlar ham o‘quvchilar tafakkurini rivojlantiradi. Masalan, “yaxshi – yaxshiroq – eng yaxshi” kabi shakllar o‘quvchilarda taqqoslash ko‘nikmasini hosil qiladi. Bu esa mantiqiy fikrlashning rivojlanishiga olib keladi. Sifat mavzusini o‘qitishning metodik ahamiyati ham beqiyosdir. Avvalo, bu mavzu orqali o‘quvchilarda so‘zlarni to‘g‘ri qo‘llash, gaplarni mazmunli va ta’sirchan qilish malakasi shakllanadi. Ikkinchidan, sifatni o‘rgatish jarayonida o‘qituvchi interfaol metodlardan – savol-javob, taqqoslash, guruhiy ish, rolli o‘yinlar kabi usullardan foydalanishi mumkin. Bunday yondashuv o‘quvchilarni faol dars jarayoniga jalb etadi va mavzuni mustahkam o‘zlashtirishga yordam beradi. Uchinchidan, sifatlarni o‘qitishda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rag‘batlantirish uchun ijodiy topshiriqlardan foydalanish juda samaralidir. Masalan, o‘quvchilardan biror narsani sifatlar yordamida tasvirlab berish yoki matnga qo‘shimcha sifatlar kiritish topshirig‘i ularning ijodiy salohiyatini yuzaga chiqaradi. Sifat mavzusining o‘quv dasturlaridagi o‘rni faqat tilshunoslik nuqtai nazaridan emas, balki umumiy ta’limiy va tarbiyaviy nuqtai nazardan ham muhimdir. Chunki sifatlarni o‘rganish jarayonida o‘quvchilar atrofdagi narsalarni kuzatishga, ularning belgilarini farqlashga, go‘zallikni qadrlashga o‘rganadilar. Bu esa o‘quvchilarda estetik didni shakllantiradi, milliy qadriyatlarni anglashga yordam beradi. Masalan, “go‘zal vatan”, “saxovatli xalq”, “mehribon ona” kabi birikmalar o‘quvchilar qalbida ijobiy tuyg‘ularni uyg‘otadi. Demak, sifat mavzusi tarbiyaviy jihatdan ham ahamiyatlidir. Yana bir muhim jihat shundaki, sifat mavzusi o‘quvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda ham asosiy vositalardan biridir. Insho, matn tuzish, hikoya yozish kabi topshiriqlarda sifatlarni to‘g‘ri va o‘rinli qo‘llash o‘quvchilar yozma nutqini mazmunli va badiiy qiladi. Shu sababli dasturlarda sifat mavzusiga oid mashqlar o‘quvchilarning yozma nutq malakasini shakllantirishga xizmat qiladi. Ona tili fanini o‘qitish jarayonida sifat mavzusining samarali o‘rganilishi butun o‘quv jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Chunki sifatlar yordamida nutq boyiydi, so‘z boyligi kengayadi, tasviriylik kuchayadi va o‘quvchilar tafakkuri rivojlanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quv dasturlarida sifat mavzusiga alohida e’tibor berilishining asosiy sababi ham shunda. Bu mavzuni puxta o‘zlashtirgan o‘quvchilar keyingi sinflarda ona tilining boshqa murakkab mavzularini ham osonroq o‘zlashtira oladilar. Boshlang‘ich sinf o‘quv dasturlarida sifat mavzusining o‘rni juda muhim. U o‘quvchilarning lug‘atini boyitadi, nutqni ta’sirchan va ifodali qiladi, mantiqiy va ijodiy tafakkurni rivojlantiradi, tarbiyaviy va estetik ahamiyat kasb etadi. Shu bois mazkur mavzuni o‘qitish metodikasini takomillashtirish va uni zamonaviy ta’lim talablari asosida olib borish bugungi ta’lim jarayonining eng dolzarb masalalaridan biridir. 1.2. Sifatning leksik-semantik xususiyatlari va grammatik belgilari Sifat so‘z turkumi sifatida o‘ziga xos leksik-semantik hamda grammatik belgilar tizimiga ega bo‘lib, narsa-buyum va hodisalarning belgi-xususiyatlarini ifodalaydi. Tilshunoslikda sifatlarning semantik tabiatini o‘rganish uzoq tarixga ega bo‘lib, ularning mohiyatini izohlashda turli davrlarda turlicha yondashuvlar mavjud bo‘lgan. Umumiy nuqtai nazardan qaraganda, sifatlar til tizimida narsaning rangini, shaklini, hajmini, ta’mini, holatini, xususiyatini va turli belgilari orqali uni boshqa narsalardan farqlashga xizmat qiladi. Sifatning leksik-semantik xususiyatlari haqida gapirganda, avvalo, uning asosiy vazifasi narsaning belgisini ifodalash ekanligi ta’kidlanadi. Sifatlar ma’nosiga ko‘ra turli guruhlarga ajratiladi. Masalan, rang bildiruvchi sifatlar – oq, qora, qizil, ko‘k; shakl bildiruvchi sifatlar – yumaloq, uzun, to‘g‘ri; hajm bildiruvchi sifatlar – katta, kichik, baland; ta’m bildiruvchi sifatlar – shirin, nordon, achchiq; xarakter bildiruvchi sifatlar – yaxshi, yomon, chaqqon, shijoatli; hissiy-emotsional sifatlar – quvonchli, xafa, xursand kabi. Demak, sifatlarning leksik ma’nosi juda keng qamrovli bo‘lib, ular o‘quvchining tasavvur olamini boyitadi va nutqni mazmunli qiladi. Sifatlarning semantik xususiyatlari ularni boshqa so‘z turkumlaridan ajratib turadi. Masalan, otlar narsaning nomini bildirsa, sifatlar uning belgisini ifodalaydi. Fe’l esa harakatni bildiradi, biroq harakatning qanday sodir bo‘layotgani sifat yordamida aniqlanadi. Shu tariqa sifat so‘z turkumi tilning semantik tizimida alohida o‘rin tutadi. Sifatlarning muhim belgisi shundaki, ular daraja kategoriyasiga ega. Darajalanish xususiyati sifatning grammatik jihatdan eng muhim belgisidir. Oddiy darajadagi sifatlar belgining mavjudligini bildiradi, masalan, katta uy, oq qog‘oz, chiroyli gul. Taqqoslash darajasida sifat boshqa narsaning belgisidan ustun yoki kamligini ko‘rsatadi: kattaroq uy, chiroyliroq gul. Orttirma darajada belgining eng yuqori ko‘rinishi ifodalanadi: eng katta uy, nihoyatda chiroyli gul. Bu jihat sifatlarni boshqa so‘z turkumlaridan tubdan farqlaydi. Chunki darajalanish hodisasi asosan sifatlarda uchraydi. Sifatlarning grammatik belgilari ham o‘ziga xosdir. Avvalo, sifatlar turli grammatik shakllarda qo‘llanilmaydi, ya’ni ular son va kelishik kabi kategoriyalarga ega emas. Ularning asosiy grammatik belgisi – daraja shakllaridir. Sifatlar gapda ot bilan bog‘lanib, unga aniqlovchi vazifasida xizmat qiladi. Masalan, “yashil daraxt” birikmasida yashil sifat bo‘lib, daraxtning belgisini ifodalaydi va aniqlovchi vazifasini bajaradi. Sifatlar gap tarkibida aniqlovchidan tashqari boshqa vazifalarda ham kelishi mumkin. Ba’zan sifat gapda kesim bo‘lib keladi. Masalan, “O‘quvchilar quvnoq” gapida quvnoq sifat bo‘lsa-da, kesim vazifasida qo‘llanmoqda. Bu holat sifatning grammatik imkoniyatlarini kengaytiradi. Shuningdek, sifat gapda ega vazifasida ham ishlatilishi mumkin: “Yaxshi yomonni yengadi” jumlasida yaxshi so‘zi ega vazifasida kelmoqda. Demak, sifatlar grammatik jihatdan moslashuvchan bo‘lib, turli sintaktik vazifalarda ishlatilish imkoniyatiga ega. Sifatlarning o‘ziga xos belgilaridan yana biri ularning yasovchanligidir. Til tizimida turli so‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida yangi sifatlar hosil qilinadi. Masalan, “olov” so‘zidan “olovli”, “shirin” so‘zidan “shirinlik”, “temir” so‘zidan “temiriy” kabi sifatlar yasaladi. Bu esa sifatlarning leksik tarkibini boyitadi va nutqiy imkoniyatlarini kengaytiradi. Sifatlarning semantik xususiyatlari inson tafakkurida narsalarni farqlash, ularning belgilarini aniqlash, o‘xshatish va tasvirlash jarayonida bevosita namoyon bo‘ladi. Shu sababli sifatlar badiiy adabiyotlarda, she’riyatda va tasviriy matnlarda keng qo‘llanadi. Shoirlar va yozuvchilar sifatlarning turli ma’nodoshlarini qo‘llash orqali obrazlilikni kuchaytiradilar. Masalan, “ko‘m-ko‘k osmon”, “tiniq daryo”, “xushbo‘y gul” kabi ifodalar o‘quvchida estetik zavq uyg‘otadi. Sifatlarning grammatik belgilari til tizimida barqaror va izchil namoyon bo‘ladi. Ularning asosiy xususiyati ot bilan birikib kelishidir. Sifat doimo ot bilan bog‘lanadi va o‘zi mustaqil holda ishlatilsa ham ma’lum bir narsaga taalluqli belgini bildiradi. Bu jihat sifatlarning sintaktik vazifasini belgilab beradi. Shu bilan birga, sifatlar ravish bilan ham yaqin aloqada bo‘ladi, chunki ravishlar ham belgini bildiradi, lekin ular asosan harakatning belgisini ko‘rsatadi. Sifatlarning semantik va grammatik belgilarini tahlil qilganda, ularning ikki asosiy guruhga bo‘linishini ham ko‘rish mumkin. Birinchisi – sifatlarning sifatlovchi belgilari bo‘lib, ular narsa-buyumning rangini, shaklini, hajmini bildiradi. Ikkinchisi – sifatlarning nisbatlovchi belgilari bo‘lib, ular narsaning boshqa narsaga aloqadorligini bildiradi. Masalan, “oltin uzuk” birikmasida oltin so‘zi sifat vazifasida kelib, uzukning nimadan yasalganini ko‘rsatmoqda. Bu jihat sifatlarning semantik imkoniyatlarini yanada boyitadi. Sifatlarning grammatik belgilaridan yana biri ularning darajalanishdagi ko‘p qirraligidir. Oddiy darajadagi sifatlar belgini oddiy holatda bildiradi. Taqqoslash darajasi belgini boshqa narsaning belgisi bilan solishtirish imkonini beradi. Orttirma daraja esa belgining eng yuqori darajasini ifodalaydi. Ba’zan sifatlar kuchaytiruvchi so‘zlar yordamida ham ifodalanadi: nihoyatda chiroyli, juda baland, g‘oyat shirin kabi. Bu hodisa sifatning grammatik jihatdan boy imkoniyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi. Sifatlarning leksik-semantik xususiyatlari ularning narsalarning turli belgilarini ifodalash imkoniyatida namoyon bo‘ladi. Ularning grammatik belgilari esa daraja kategoriyasi, ot bilan bog‘lanib kelishi, gap tarkibida turli sintaktik vazifalarni bajarishi bilan belgilanadi. Shu bois sifat so‘z turkumi til tizimida ham, nutqiy amaliyotda ham alohida o‘rin tutadi. U nutqni boyitadi, ifodali qiladi, estetik ta’sirchanlikni kuchaytiradi va inson tafakkurini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Sifatning leksik-semantik xususiyatlari va grammatik belgilari masalasi tilshunoslikda keng o‘rganilgan bo‘lib, u til tizimining muhim qismi sifatida leksik qatlam va grammatik tuzilma orasida vositachi vazifani bajaradi. Sifat so‘z turkumi sifatida predmetlarning belgi va xususiyatini bildirishi bilan farqlanadi, ammo bu belgilar doimo bir xil bo‘lmaydi. Ularning ayrimlari tashqi ko‘rinishga, rangga, shaklga taalluqli bo‘lsa, boshqalari predmetning ichki xususiyati, ya’ni sifat darajasi, ma’naviy belgi, estetik ko‘rinish bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli sifatlar semantik jihatdan ham, grammatik belgilanishida ham o‘ziga xoslik kasb etadi. Sifatning leksik-semantik xususiyatlarini chuqurroq ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, ular birinchi navbatda predmetning qandayligini bildirishi bilan ajralib turadi. Predmetning rangini ifodalovchi sifatlar: oq, qora, ko‘k, qizil; shaklini bildiruvchi sifatlar: uzun, kalta, yumaloq, tekis; o‘lchamini ifodalovchi sifatlar: katta, kichik, ulkan, mayda; ta’mni bildiruvchi sifatlar: shirin, achchiq, nordon, sho‘r; ichki xususiyatni ko‘rsatuvchi sifatlar: aqlli, dono, mehribon, sabrli kabi misollarni keltirish mumkin. Ularning barchasi semantik jihatdan predmetning muayyan belgilarini ajratib ko‘rsatadi. Sifatlarning leksik-semantik jihatidan farqlanishida nisbiy va sifatdosh shakllar ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, toshdan yasalgan (toshli), yog‘ochdan yasalgan (yog‘ochli), yozgi, qishki kabi sifatlar nisbiy belgi bildirsa-da, ular tilimizda keng qo‘llanadi. Demak, sifatlarning bir qismi mutlaq belgi bildirsa (masalan, qizil, oq, uzun), ikkinchi qismi nisbiy belgi ifodalaydi (masalan, paxtali, yog‘ochdan, temirdan). Bu holat semantik tasnifda asosiy mezonlardan biri hisoblanadi. Sifatlarning grammatik belgilari esa ularning gapdagi sintaktik vazifasi bilan chambarchas bog‘liq. Sifat asosan aniqlovchi vazifasida qo‘llanadi: yaxshi do‘st, oq qog‘oz, shirin meva. Shu bilan birga sifat gap bo‘lagi sifatida kesim vazifasini ham bajarishi mumkin: Bu kitob qiziqarli. U juda dono. Bu holatda sifatning predikativ qo‘llanishi namoyon bo‘ladi. Shuningdek, sifatlar otlashib, ot vazifasida ham ishlatilishi mumkin: yaxshi bilan yomonni farqlash, katta-kichik yig‘ildi. Bu xususiyat ularning grammatik jihatdan moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Sifatlarning grammatik belgilari ichida eng muhimlaridan biri — daraja kategoriyasidir. Oddiy daraja (sokin, chiroyli), qiyosiy daraja (chiroyliroq, yaxshiroq), orttirma daraja (eng chiroyli, juda yaxshi) sifatlarning grammatik imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Bu darajalanish semantik jihatdan ham, morfologik jihatdan ham sifatlarning o‘ziga xosligini ochib beradi. Ayniqsa, qiyosiy va orttirma daraja qo‘shimcha va yordamchi so‘zlar orqali hosil qilinishi o‘quvchilarga grammatikani tushuntirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sifatlarning yana bir grammatik belgisi — ularning turli so‘z yasovchi qo‘shimchalar yordamida yangi ma’noli sifatlarni hosil qilish imkoniyatidir. Masalan, -li, -siz qo‘shimchalari yordamida sifatlar yasash mumkin: kitobli, kitobsiz, qadrli, ma’nosiz. Shuningdek, -ona qo‘shimchasi ham sifat yasashda keng qo‘llaniladi: bolalarcha, qahramonona. Bular sifatlarning derivatsion imkoniyatlarini namoyon qiladi. Sifatlarning semantik va grammatik xususiyatlari boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga bosqichma-bosqich tushuntiriladi. Chunki ularning mazmunini tushunish nafaqat so‘z boyligini oshirish, balki tilning mantiqiy tuzilishini anglashga ham xizmat qiladi. Dastlabki bosqichlarda o‘quvchilar predmetning tashqi belgilarini bildiruvchi sifatlar bilan tanishtirilsa, keyingi bosqichlarda nisbiy, majoziy va murakkab sifatlarning o‘ziga xosligi ko‘rsatiladi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, sifatlar ko‘pincha boshqa so‘z turkumlari bilan mustahkam aloqada qo‘llanadi. Ular otlar bilan birikib, so‘z birikmasini tashkil etadi: yashil daraxt, baland tog‘. Fe’llar bilan esa hol vazifasida bog‘lanishi mumkin: tez yugurdi, sekin gapirdi. Bu sintaktik aloqalar sifatning grammatik belgilari doirasida muhim hisoblanadi. Sifatlarning leksik-semantik xususiyatlari va grammatik belgilarini o‘rganish nafaqat lingvistik tahlilda, balki ta’lim jarayonida ham beqiyos ahamiyatga ega. Chunki o‘quvchilar sifatlar yordamida atrof-muhitdagi buyum va hodisalarni yanada to‘liq tasvirlay oladi, ularning o‘z nutqini boyitish imkoniyati kengayadi. Bu jarayon tilning badiiy va mantiqiy imkoniyatlarini ochib berishga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, sifatlarning leksik-semantik xususiyatlari ularning belgi bildirishi bilan izohlanadi, grammatik belgilari esa so‘z turkumi sifatidagi imkoniyatlari — darajalanish, otlashish, qo‘shimchalar yordamida so‘z yasalishi, sintaktik vazifalarda qatnashishi bilan namoyon bo‘ladi. Shu bois, ularni nazariy jihatdan chuqur o‘rganish va amaliy nutq jarayonida qo‘llash o‘quvchilar til kompetensiyasini shakllantirishning asosiy sharti hisoblanadi.