Mavzu: Boshlang‘ich ta’limda folklor janrlarini o‘rgatish yo‘llari MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………...1-3 Asosiy qism: 1. Ertak matnini o‘qish darsida interfaol ta’lim ……………………….…3-17 2. Maqol o‘qitish darsini tashkil etish ………………………………......17-26 3. Topishmoq va tez aytishlarni o‘rganish yo‘llari ………………..……26-38 Xulosa va tavsiyаlar ……………………………………………….…....39-40 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………………..41 Ilovalar .................................................................................................42 Kirish Mavzuning dolzarbligi. “Tа’lim to‘g‘risidа”gi Qоnun vа Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi yosh аvlоdni tаrbiyalаshning аsоsiy yo‘nаlishlаrini bеlgilаb bеrdi. “Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi”dа tа’limni tubdаn islоh qilishning аsоsiy yo‘nаlishlаri ko‘rsаtib bеrildi. Undа “Uzluksiz tа’lim ijоdkоr, ijtimоiy fаоl, mа’nаviy bоy shахs shаkllаnishi vа yuqоri mаlаkаlаri rаqоbаtdоsh kаdrlаr ildаm tаyyorlаnishi uchun zаrur shаrt-shаrоitlаr yarаtаdi”-dеb ko‘rsаtilgаn. Shuningdеk, dаsturdа “Tа’lim bеrishning ilg‘оr pеdаgоgik tехnоlоgiyalаrini, zаmоnаviy o‘quv-uslubiy mаjmuаlаrni yarаtish vа o‘quv-tаrbiya jаrаyonini didаktik jihаtdаn tа’minlаsh” umumiy o‘rtа tа’limning аsоsiy vаzifаlаridаn biri sifаtidа bеlgilаngаn. Tа’lim sоhаsidа fаоliyat оlib bоrаyotgаn tаdqiqоtchi оlimlаrimiz zаmоnаviy pеdаgоgik tехnоlоgiyalаrni tаdbiq etish bоrаsidа bir qаtоr ijоbiy ishlаrni аmаlgа оshirаyotgаni hеch kimgа sir emаs. Bugungi kundа tа’lim jаrаyonidа yangi ахbоrоt tехnоlоgiyalаrning kirib kеlishi jаdаllаshmоqdа vа bu tа’lim jаrаyonini yanаdа sifаtli tаshkil etishgа tа’sir ko‘rsаtаyotgаni ko‘zgа tаshlаnmоqdа. Bоlаning оngi vа tаfаkkuri endi shаkllаnib kеlаyotgаn bоshlаng‘ich sinflаrdа o‘qituvchining mаhоrаti, uning zаmоnаviy tехnоlоgiyalаrni tа’lim jаrаyonigа mоhirоnа tаdbiq etа оlishi, tа’limning yangi-yangi yo‘l vа usullаrini izlаshi, ilg‘оr pеdаgоgik tаjribаlаrdаn ijоbiy fоydаlаnа оlishi judа muhimdir. Shuning uchun hаm zаmоnаviy pеdаgоgik tехnоlоgiyalаrni tа’lim jаrаyonigа jоriy etish, tа’lim sаmаrаdоrligini оshirish uchun tinimsiz izlаnish bugungi kunning ehtiyojigа аylаndi. O‘quvchilаrni mustаqil fikrlаshgа o‘rgаtishdа оngini o‘stirishdа, dunyoqаrаshini shаkllаntirishdа, nutqni bоyitishdа bilimgа ishtiyoq vа qiziqishini оshirishdа qisqаsi tа’lim sаmаrаdоrligini оshirishdа pеdаgоgik tехnоlоgiyalаr аsоsidа dаrslаrni tаshkil etish muhim rоl o‘ynаydi. Shuni tа’kidlаsh lоzimki, tа’lim tizimini kаdrlаr tаyyorlаshni yangilаsh vаzifаlаrini bаjаrish mаvjud o‘qitish usullаrini tа’lim tехnоlоgiyalаri аsоsidа qаytа tаshkil etish, sinfdа, dаrsdа, dаrsdаn tаshqаridа, o‘quv –tаrbiya ishlаrini bаjаrishdа, o‘qish dаrslаrini tаshkil etishdа pеdаgоgik jаrаyonning nаtijаsini kаfоlаtlаydigаn qilib dаrsni lоyihаlаsh vа tаshkil etish mаvzuning dоlzаrbligini bеlgilаydi. Yurtimizdа tа’lim sоhаsigа аlоhidа e’tibоr qаrаtilmоqdа. O‘zbеkistоn Rеspublikаsi milliy rivоjlаnishning istiqbоlli rеjаsini tuzib, uni аmаlgа оshirishning аmаliy аsоsini tа’lim-tаrbiya sоhаsi dеb bеlgilаb оldi. O‘zbеkistоn Rеspublikаsi Оliy Mаjlisining IX sеssiyasi (1997-yil, 29-аvgust) dа qаbul qilingаn hаmdа аyni dаvrdа аmаliyotgа kеng miqyosdа tаdbiq etilаyotgаn “Tа’lim to‘g‘risidаgi Qоnun” vа “Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi” buning dаlili bo‘lа оlаdi. “Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi”ni аmаliyotgа tаtbiq etishning uchinchi yakuniy bоsqichi dаvоm etmоqdа. Mаzkur jаrаyon, 2005 vа undаn kеyingi yillаrdа “... tа’lim muаssаsаlаrining rеsurs kаdrlаr vа ахbоrоt bа’zаlаrini yanаdа mustаhkаmlаsh, o‘quv tаrbiya jаrаyonini yangi o‘quv uslubiy mаjmuаlаr, ilg‘оr pеdаgоgik tехnоlоgiyalаr bilаn to‘liq tа’minlаsh rеjаlаshtirilgаn. Аyni pаytdа tа’lim-tаrbiya jаrаyonini zаmоnаviy pеdаgоgik tехnоlоgiyalаr bilan tа’minlаsh, bаjаrilаdigаn аsоsiy vаzifаlаrdаn biri sifаtidа bеlgilаnаdi. Bu bоrаdа bir qаtоr tаdqiqоtchi оlimlаr sаmаrаli fаоliyat оlib bоrgаnligini аlоhidа tа’kidlаsh mumkin. Mаsаlаn, Mаllа Оchilоv, B.Ziyomuhаmmаdоv, M. Tоjiyеv, T. G‘аffоrоvа, N. Sаidаhmеdоv vа bоshqаlаr zаmоnаviy pеdаgоgik tехnоlоgiyalаr hаqidа o‘z fikr-mulоhаzаlаrini kеng ko‘lаmdа bаyon etishgа hаrаkаt qilishgаn. Malaka ishining maqsadi: Folklor janrdagi asarlar mаtni ustidа ishlаshdа zаmоnаviy tехnоlоgiyalаrdаn fоydаlаnish yo‘llаri vа usullаrini ishlаb chiqish; Malaka ishining vazifalari: -folklor janrdagi matnlarni o‘qitishda mоdulli o‘qitish texnologiyasidan foydalanishga dоir аmаliy ishlаrni ko‘rsаtib berish; -dаrslikdаgi folklor janrdagi asar mаtnidа qo‘llаngаn tаsviriy-ifоdаviy vоsitаlаrni o‘rgаnish. Asosiy qism: 1. Ertak matnini o‘qish darsida interfaol ta’lim Boshlang’ich sinflarda oqish darslarida o’quvchilarning nutqini oshirish vositalaridan biri to’g’ri uyushtirilgan hikoyalardir. Maktab tajribasida to’liq qisqartirib tahlab va qayta ijodiy hikoya qilish turlari mavjud. Boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun ertak matnini qayta hikoyalash ancha oson, boshqa janrdagi asarlarni hikoyalash esa nisbatan qiyinroqdir. Xalq og'zaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib, qiziqib o'qilishining sabablaridan biri ertak tilining ta'sirchanligi, o'tkirligi, ma'nodorligi va xalq tiliga yaqinligidir. Ertaklarning ko'pchiligida real hayot tasviri sarguzasht elementlar bilan qo'shilib ketadi. Ertakning o'tkir, maroqli sujeti, voqea rivojidagi favqulodda ajoyib vaziyat bolalarni maftun qiladi, undagi mard, kuchli, topqir, dovyurak, chaqqon qahramonlar, ertakning g'oyaviy yo'nalishi, unda ezgulik kuchining yaxshilikning doimo g'alaba qilishi bolalarni o'ziga tortadi. Ertakda qabul qilingan hikoya qilish shakli bir xil so'z va iboralarning qayta-qayta takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining ta'sirchanligi, ifoda vositalarining jonliligi, bolalar uchun juda qiziqarliligidir. Ertakda qatnashuvchilar ko'pincha rahmdil, saxiy, adolatli hamda ularning aksi bo'lgan yovuz, baxil, ochko'z kishilar timsoli boiadi. Ertakning pedagogik qiymati shundan iboratki, o'quvchilar unda to'g'rilik, halollik g'alaba qilganidan, kambag'al kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, ya'ni yaxshilik, ezgulik ro'yobga chiqqanidan va yomonlik, vovuzlik mahkumlikka uchraganidan qiivonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday bo'lishini istaydilar. Masalan, „Halollik" ertagida (3-sinf) asosiy fikr kambag'allarga yordam ko'rsatish, o'z mehnati bilan hayot kechirish bo'lib, bu hatto butun xalq istagi ekanligi g'oyasi ilgari surilgan bo‘lsa, „Hiylagarning jazosi" ertagida esa (4-sinf) soddadilning to'g'riligi hiylagarning makri ustidan g'olib kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi g'oyasi ilgari surilgan. Har ikki ertak ham to'g'riso'zlilikning g'alabasi bilan yakunlanadi. Bunday g'alaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham ifodalangan. Ertak bolalarda qahramonlarning hatti-harakatini muhokama qilib, baholash ko'nikmasini o'stirishi bilan birga yaxshilikning doimo g'alaba qozonishiga ishonch uyg'otadi. O'quvchilar ertakni tahlil qilish jarayonida „Kishilardagi qanday sifatlar sizga yoqdi? (yoki yoqmadi?)", „Nima uchun?", „... nima uchun jazolandi? (yoki rag'batlantirildi?)", „Nima uchun ertakdagi ba'zi qahramonlarga hatto tabiat kuchlari ham yordam beradi? (yoki ba'zilaridan yuz o'giradi?)" kabi savollarga javob topish jarayonida mushohada qiladilar, muhokama qilib, xulosaga keladilar. Boshlang'ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko'proq o'qitiladi. „Bo'rining tabib bo'lgani haqida ertak" (Anvar Obidjon), „Ko'zacha bilan tulki" kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida o'qitiladi va tahlil qilinadi. Ertak matni ustida ishlashda tanlab o'qish, savollarga javob berish, o'quvchilarning o'zlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarning odatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar xarakteriga taqqoslash tavsiya qilinmaydi. Maktab tajribasidan ma'lumki, kichik yoshdagi o'quvchilar ertakdagi hayvonlar gapirmasligini, tulki va turna bir-birinikiga mehmonga bormasligini yaxshi biladilar, ammo ertaklar dunyosini hayotiy hikoya kabi qabul qiladilar. Ertakni o'qib tahlil qilganda, barcha ishlar matnning mazmunini yaxshi idrok etishga, sujet rivojini, qatnashuvchi personajlarning hatti-harakati, o'zaro munosabatlarini to'g'ri tasawur etishga yo'naltiriladi. Bunda tanlab o'qish va qayta hikoyalashning ahamiyati katta. Masalan, „Odobli bo'lish osonmi?" (A. Obidjon) ertagining mazmunini o'zlashtirish uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin:. 1. Sichqonchaning onasi bilan qilgan suhbatini o'qing. Sichqonchaning „Odobli bo'lish uchun nimalar qilish kerak?" degan savoliga onasi qanday javob qaytarganligini so'zlab bering. 2. Sichqonchaning mushuk bilan uchrashgan holati aks ettirilgan o'rinni topib o'qing. Nima uchun „Shum Baroq" ko'zidagi yovuzlik birdaniga so'nadi? 3. Echki nima uchun Sichqonchani „Kam bo'lma" deb duo qiladi? Shu o'rinni topib o'qing. Ertakni tahlil qilishning oxirgi bosqichida „Ertakning sizga juda yoqqan joyini topib o'qing", „Nima uchun aynan shu joyi yoqqanini ayting", „Hayotingizda ertakdagi voqealarga o'xshash voqealar bo'lganmi?" kabi savol-topshiriqlar yordamida o'quvchilarning ertak xulosasini tushunishlariga erishiladi. Boshlang'ich sinf o'quvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari, „Davlat", „Ilm afzal", „Hiylagarning jazosi"', „Hunarsiz kishi o'limga yaqin" kabi maishiy ertaklarni ham o'qiydilar. Bunday ertak¬larda xalq o'z hayotini hikoya qiladi, shu sababli o'quvchilar ertakni o'qigach, o'tmishdagi xalq hayotini, o'y-fikrlari va orzu-istaklarini bilib oladilar. Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar o'qituvchi rahbarligida ertakda qatnashuvchilaming xulq-atvori, ayrim hatti-harakatlarini baholaydilar, ularning bir-birlariga bo'lgan munosabatlarini aytadilar va shular asosida ayrim obrazlar haqida xulosalar chiqaradilar, ertak rejasini tuzadilar, ertakni rollarga bo'lib o'qiydilar. „Davlat" ertagi (4-sinf) oddiy turmushga tegishli hodisalarni tasvirlovchi ertakdir. Ertakni o'qishga tayyorlash uchun ota-bobolarimiz atrofimizdagi tabiatni, borliqni qanday tasawur etishlari haqida suhbat o'tkaziladi. Bunday suhbat ertakdagi badiiy obrazlarni, ularning o'zaro munosabatlarini, xulq-atvorlari, xarakterlarini to'g'ri tushunishga yor¬dam beradi. „Davlat" ertagi matni ustida ishlash jarayonida o'quvchilar „Dehqonning xonadoni qanday hayot kechirar ekan?", „Nima uchun Davlat dehqonning xonadonidan ketishni istamaydi?" kabi savollarga javob topish orqali ertak qahramonlarini baholaydilar, ahil va inoq bo'lib, halol mehnat qilish lozim degan xulosaga keladilar. Ertak ustida ishlashda bolalarni ertakni o'qishgagina etnas, balki uni aytib berishga o'rgatish ham muhimdir. Ertak aytish og'zaki nutqni o'stiradi, bolalar nutqini yangi so'z va iboralar bilan boyitadi. O'quvchilarni 1-sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga o'r¬gatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni o'qituvchi aytib berishi mumkin. O'quvchi ertak mazmunini o'zlashtirib olgandan so'ng, uning tili ustida ishlashga alohida ahamiyat qaratilishi zarur. Ertak mazmunini qayta hikoyalashda, qahramonlarga tavsif berishda o'quvchilarning o'z nutqida til vositalaridan o'rinli foydalanish talab qilinadi. Til vositalaridan foydalanish uchun talab va vaziyat, ehtiyoj yaratish zarur. Ertak tilida shunday so'z va iboralar borki, ular bolaga o'zgacha ta'sir ko'rsatadi. Masalan, „Yo'lbars, Tulki va Bo'ri" ertagida „Tog' echkisi siz ulug'imizniki bo'lsin", „Quyon siz podshohimizning ertalabki nonushtangiz bo'lsin", „Kiyik kechqurungi taomingiz, qo'y kunduzgi xo'ragingiz bo'lsin" kabi gaplar tarkibidagi ajratib ko'rsatilgan so'zlarga o'quvchilar diqqati qaratilib, ertakni so'zlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish zarur. Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan g'oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo'li bilan bog'lanishli nutqni o'stirish, nutqning ta'sirchanligini oshirish lozim. Masalan, „Rostgo"y bola" (1-sinf) ertagida bola o'z rostgo'yligi bilan podshoga ma'qul bo'lganligi hikoya qilingan. Bu ertakning yangi pedagogik texnologiya asosida o‘tish namunasini quyida keltiramiz: Mavzu: O‘zbek xalq ertagi «Rostgo‘y bola» Maqsad: To‘g‘ri, tez va ifodali o‘qish malakalarini takomillashtirish. Matn ustida ishlash, tahlil qilish ko‘nikmasini mustahkamlash, o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirish. O‘quvchilar shaxsida to‘g‘riso‘zlik, rostgo‘ylik kabi ijobiy sifatlarni tarbiyalash. Darsning shiori: Biz nimaiki qilmaylik, Barchasi zarur, kerak. Bilim egallash uchun Tinimsiz o‘qish kerak. Darsning borishi: 1 - modul. Uyga vazifani tekshirish. "Maymun va duradgor" haqidagi ertak. Xattaxta oldiga lkki o‘quvchi chaqiriladi va ular galma galdan ertakni o‘qib, mazmunini so‘zlaydilar. Duradgor kim? U nima ish qiladi? degan savol beriladi va o‘quvchilarning javoblari to‘ldiriladi. 2 - modul. Quvnoq daqiqa. O‘qituvchi: Yaxshi o‘qish uchun, yaxshi nafas olish kerak. 1) Nafas olishga oid mashqlar: «Choyni sovit» «Gulni hidla» «Sharni shishir» «Changni hayda». 2) Ovoz mashqi; tovush mashqi: a, o, u, e, i, o‘. -Quyidagi she’rni eshitib bugun qanday mavzu bilan tanishishimizni bilib olarsiz. Yaxshilab e’tibor qiling: To‘g‘ri so‘z bola. H.H.Niyoziy. (Qisqartirilgani) Kelmog‘ida maktabidan bir o‘g‘il, To‘xta debon ikki kishi to‘sdi yo‘l. Dedi biri:" Tanga berurman sanga So‘zla bir og‘izgina yolg‘on manga" Berdi o‘g‘il fikr ila shirin javob: "so‘zlang ako, qomatingizga qarab. Bu so‘zingiz aslida yolg‘on erur Tangaga yolg‘onni kim olg‘on erur". Quyidagi skanerga qarab bugungi o‘rganadigan mavzumiz nomini va unga doir so‘zlarni toping. b r o s t g o‘ y b r o o b o l a ya o‘ o o l s yo l g‘ o n r l s a t a n g a k k a t r g k i sh i a k o g o o‘ m a k t a b yu o‘ s y s o‘ z i ng i z y t o g‘ i z g i n a a g l a r o s t g o‘ y o‘ y s a n g a k i m Bu jadvalda rostgo‘y (5 ta), bola (3 ta ), yolg‘on, tanga, kishi, ako, maktab, so‘zingiz, og‘izgina, sanga, kim so‘zlari borligini o‘quvchilar topadilar. 3 - modul. Skanerdagi so‘zlarni qatnashtirib gaplar tuzing: Bir og‘izgina yolg‘on, rostgo‘y bola, yolg‘onchi kishi sanga tanga berurman, dedi va b. Kimlar shu so‘zlar vositasida ertak tuzib beradi.Bolalar o‘zlaricha tuzgan ertaklarini so‘zlab beradilar. Bugungi o‘tadigan ertagimiz nomini topdingizmi? Bolalar aytadilar (Bo‘lmasa o‘qituvchi ertak nomini aytadi: "Rostgo‘y bola"). Kelinglar endi ertakni eshitib ko‘ramiz. Unda ba’zi notanish so‘zlarga duch kelasizlar. Ularning mazmunini sizlarga tushuntiraman: (xattaxtaga oldindan yozib qo‘yilgan bo‘lishi ham mumkin) Podshoh - yurtni boshqaruvchi kishi. Vazir - podshohning yordamchisi. Tadbir - o‘ylab qilingan ish. Xomush - xafa. 4-moduI. Ertakni o‘qituvchi tomonidan o‘qish, ma’lum bir qismini o‘quvchilar davom ettirishi mumkin. - Siz yolg‘on gapirgan bolalarni hayotda uchratganmisiz? (O‘quvchilar javoblari eshitiladi). Rost gapirishning ahamiyatini bilasizmi? O‘qituvchi rost gapirishning ahamiyati haqida o‘quvchilarning yoshiga mos tushuncha beradi va xalq maqollaridan aytadi (Masalan, "Boshingga qilich kelsa-da, rost gapir"... qolganini o‘quvchilar davom ettiradilar). 5 -modul. Mustaqil o‘qish. Usul: o‘qituvchi o‘quvchilar bilan birga ovoz chiqarib o‘qiy boshlaydi (o‘quvchilar faqat ko‘z bilan o‘qiydidar), o‘qituvchi jim bo‘lib, o‘qishni ichida davom ettiradi, o‘quvchilar esa ovoz chiqarib o‘qiydilar, keyin yana o‘qituvchi ovoz chiqarib o‘qiydi, o‘quvchilar ko‘z bilan o‘qiydilar va shunday o‘qish ertak oxirigacha davom etadi O‘qish oldidan topshiriq: xattaxtada yozilgan so‘zlarni ertakda berilganday izchillikda, so‘zlar qo‘shib yozing: • Qadimda. • podshoh bo‘lgan. • Xomush bo‘lib yurgan. • Vazirning maslahati. • gul urug‘i, • farzand qilib olmoqchi. • vaqt o‘tibdi. • shahar aylanibdi. • gullarni ko‘rib o‘taveribdi. • ko‘zi tushibdi. • gullar qani? • qaynattirgan. 6 - modul. Matnni tahlil qilish uchun savollar. - Ertak qahramonlari kimlar? - Quyidagi so‘zlar kim haqida yozilgan: xomush. farzandi yo‘q, gul urug‘i tarqattiribdi. (podshoh). -Yaxshi farzand topish yo‘lini ertak qahramonlaridan kim maslahat beribdi? (vazir) - Qanday yo‘l bilan rostgo‘y, aqlli bola tanlandi? - Keyin nima bo‘ldi? - podshoh gul urug‘ini nima qilgan ekan? - Quyidagi hikmatli so‘zlardan qaysi biri ertak mazmunini to‘ldiradi? 1.Boshingga qilich kelsada rost gapir. 2.Yolg‘onning umri qisqa. 3.Boshingga nima kelsa tilingdan kelur. 4.To‘g‘rilik baxt keltirar. (To‘g‘ri gapirgani uchun bola podshohga farzand bo‘ldi.). Markazlarda ishlash. Sinf jamoasi 5-7 kishidan tahlilchilar, o‘quvchilar, tilshunoslar, tadqiqotchilar (boshqalar ham bo‘lishi mumkin) kabi guruhlarga bo‘linib markazlarda ishlaydilar. O‘qish markazi: «kitoblar olami». I guruh - o‘quvchilar. Topshiriq: Ertakdagi ko‘rsatilgan qismni o‘qib, uni tiklash (Ertak kserokopiya qilinib, 7 qismga bo‘linadi. Har bir qismi kamalakning bir rangiga mos keladigan rangdagi qog‘ozlarga yopishtiriladi. O‘quvchilar bo‘lingan matnni tiklab, to‘liq javobni va kamalak rangini hosil qiladilar). 2 guruh - tahlilchilar. Topshiriq: ijodiy daftarda ishlash (matnga savollar qo‘yish) Yozuv markazi: «ijodiy ish». Har bir o‘quvchining daftarida qahramonlar hislatlariga tegishli so‘zlar yozilgan: farzandi yo‘q, xomush, ko‘p bolalarni ko‘rdi, gulsiz tuvak ushlab o‘tirgan bolakay. Topshiriq: Qahramonlarga taalluqli xislatlarni o‘qib, kimga tegishliligini ayting. Ertak qahramonlaridan kimga tegishli gap yo‘qligini aniqlang (vazirga tegishli gap yo‘q). O‘zingiz tanlang. Ilmiy-tadqqiqot markazi. Topshiriq: Ertakdagi qahramonlarga doir sifatlarni yozish va ularga taalluqli sifatlarni qahramon nomi bilan birga yozing. Natijada quyidagi jadval hosil bo‘ladi: Xomush podshoh. Aqlli vazir. Rostgo‘y bola. Yolg‘onchi bolalar. Gulsiz tuvak. Prezedentatsiya: Har bir markazdan bir bola chiqib, o‘z ishlarining yakuni haqida so‘zlaydilar. O‘qituvchi: Qarang xattaxtamizda Hosil bo‘ldi kamalak. Quvonchimiz cheksizdir Chunki baxtlimiz beshak! Uyga vazifa. Har bir guruhga tegishli vazifalar alohida-alohida aytiladi.(bular ijodiy daftarda ishlash, diafilmlar tuzish, matndan bosh g‘oyalarni ajratib yozish, ertakdan olgan taassurotlari asosida rasm chizish va h.) Darsni xulosalash. Bu darsdan qanday yangilik o‘rgandingiz? Sizga nima yoqdi? Nima sizga yoqmadi, siz qanday bo‘lishini xohlar edingiz? Demak dars yakunida ertak g'oyasiga mos shunday xulosaga kelinadi: „Boshingga qilich kelsa ham to'g'ri gapir". O'quvchilar ushbu maqol mazmunini tushunib olishsa, o'zlari ham yuqoridagi kabi ertak tuzib, hikoya qilib berishlari mumkin. So'z ma'nolari ustida ishlashda boshlang'ich sinf o'quvchilariga mos bo'lgan usullardan yana biri rasmdan foydalanishdir. Masalan, 2-sinfda „Ko'ngilchan o'tinchi" ertagida qayin, eman, shumtol, zarang, zirk, tog'terak, qarag'ay, qayrag'och, chinor kabi daraxt nomlari keltirilgan. Ularni bola ko'z oldiga keltira olmaydi. Ertakni o'qishdan oldin shu daraxt rasmlarini ko'rsatib, uning o'ziga xos xususiyatlarini izohlash va nomlarini aytish lozim. Shundan so'ng didaktik o'yin o'tkaziladi. Bunda daraxt rasmlari bolalarga bo'lib beriladi. Har bir o'quvchi o'ziga berilgan rasmdagi daraxtning nomini aytishi va ertakdagi shu daraxtning so'zini o'z so'zlari bilan aytib berishi kerak bo'ladi. Shu ertakni o'qib, mazmuni bilan tanishtirilgach, o'quvchilardan shaylanib, ro'parasida, sharbat, xayrli ish, xivchin, muhayyo so'zlarining ma'nosi so'raladi. Javoblar to'ldiriladi, umumlashtiriladi. Ertak matni bilan ishlash jarayonida unda qo'llangan badiiy vositalar. jonlantirish, metafora, mubolag'alar ustida ishlash ham muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqoridagi barcha fikrlarni hisobga olganda, erta