OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI “Nutqiy xatolar va ularni bartaraf qilish yo'llari” mavzusiga Kurs ishi Mundarija KIRISH………………………………………………………….…………………...8 I BOB. NUTQIY XATOLAR TUSHUNCHASI VA ULARNING KELIB CHIQISH SABABLARI Nutqiy xatolar tushunchasi……….…….…..…………………………………….111.2 Nutqiy xatolarning kelib chiqish sabablari……………………………………….12II BOB. NUTQIY XATOLAR TURLARI VA ULARNING TAVSIFI……………………………………………………………………………..13 2.1 Nutqiy xatolarning ushbu sabablari ularni bartaraf etish uchun maxsus lingvistik, pedagogik va psixologik chora-tadbirlar ishlab chiqish………………………………………………………………………………..132.2 Nutqiy xatolarni tuzatishning samarali yo‘llari………………………………………...…………..………………………….142.3 Nutqiy xatolarni kamaytirish va ularning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar……………………………………………………………………………..172.4 Nutqiy xatolarni bartaraf etishda innovatsion va interaktiv usullar…………..….20III BOB. NUTQIY XATOLARNI OLDINI OLISH USULLARI………………………………………………………………………….23 3.1 Nutqiy xatolarni oldini olishda lingvistik yondashuv……………………………233.2 Nutqiy xatolarni oldini olishda pedagogik va metodik choralar…………………253.3 Nutqiy xatolarni oldini olishda amaliy mashqlar va mustahkamlash usullari…....28IV BOB. NUTQIY XATOLARNI TUZATISHNING SAMARALI YO’LLARI…………………………………………………………………………..31 4.1 Nutqiy xatolarni to‘g‘rilash va bartaraf etishda o‘qitish va treninglar orqali ishlash………………………………………………………………………………...314.2 Nutq madaniyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan tadbirlar……………………...334.3 Nutq madaniyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan tadbirlar haqida qo‘shimcha ma’lumotlar…………………………………………………………………………..36XULOSA...………………………………………………………………………..…43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………………..45 Kirish Kurs ishining dolzarbligi: Nutq insonning eng asosiy muloqot vositasi bo‘lib, uning to‘g‘ri va ravon bo‘lishi jamiyatda muvaffaqiyatli muloqot qilish, bilim va tajribalarni uzatishda katta ahamiyat kasb etadi. Ammo bugungi kunda nutqiy xatolar ko‘plab insonlarda, ayniqsa, yosh avlod orasida keng tarqalgan muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu xatolar nafaqat muloqot sifatini pasaytiradi, balki insonning ta’lim olishi, kasbiy o‘sishi va ijtimoiy hayotida ham qiyinchiliklar tug‘diradi.Nutqiy xatolarni bartaraf etish va ularning oldini olish zamonaviy ta’lim tizimi, lingvistika va pedagogika sohalari uchun dolzarb masalalardan biridir. Ayniqsa, globalizatsiya va texnologik rivojlanish sharoitida turli tillarning o‘zaro ta’siri natijasida ona tilida to‘g‘ri va aniq so‘zlash muammosi yanada keskinlashmoqda. Shu sababli, ushbu mavzuni o‘rganish va takomillashtirishga qaratilgan ilmiy ishlar katta ahamiyatga ega. Mazkur kurs ishi nutqiy xatolarni aniqlash, ularning sabablarini tahlil qilish va samarali bartaraf etish usullarini ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lib, bu masalaga ilmiy-nazariy va amaliy yondashuvni shakllantirishga xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – nutqiy xatolarni tahlil qilish, ularning kelib chiqish sabablari va turlarini aniqlash hamda ularni bartaraf etishning samarali usullarini o‘rganishdan iborat.Shuningdek, quyidagi maqsadlar ham ko‘zda tutiladi: Nutqiy xatolarni fonetik, grammatik, leksik va stilistik jihatdan tahlil qilish. Nutqiy xatolarning asosiy sabablarini aniqlash va ularning oldini olish chora-tadbirlarini ishlab chiqish. Nutq madaniyatini rivojlantirish va to‘g‘ri nutq shakllantirish bo‘yicha samarali usullarni tavsiya etish. O‘quvchilar va talabalarda savodli va aniq fikr bildirish ko‘nikmalarini shakllantirishga ko‘maklashish. Mazkur kurs ishi lingvistika, pedagogika va psixologiya nuqtayi nazaridan nutqiy xatolar muammosini yoritib berishga hamda ularni tuzatish usullarini taklif qilishga qaratilgan. Kurs ishining vazifalariUshbu kurs ishida quyidagi vazifalar bajarilishi ko‘zda tutiladi: Nazariy asoslarni o‘rganish – nutqiy xatolar tushunchasini tahlil qilish, ularning lingvistik va pedagogik jihatlarini o‘rganish. Nutqiy xatolar turlarini aniqlash – fonetik, grammatik, leksik va stilistik xatolarni tasniflash va ularning xususiyatlarini tavsiflash. Nutqiy xatolarning kelib chiqish sabablarini o‘rganish – ta’lim, muhit, psixologik omillar va boshqa ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilish. Xatolarni bartaraf etish usullarini aniqlash – lingvistik, pedagogik va amaliy usullar asosida samarali strategiyalar ishlab chiqish. Nutq madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar berish – to‘g‘ri va ravon nutq shakllantirishga yordam beruvchi metodlarni tavsiya qilish. O‘quvchilar va talabalarning nutqini rivojlantirish bo‘yicha tadqiqot olib borish – ularning nutqida uchraydigan asosiy xatolarni aniqlash va ularni tuzatish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqish. Mazkur vazifalar kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyatini oshirishga hamda mavzuni har tomonlama chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. Kurs ishining obyektiUshbu kurs ishining obyekti – inson nutqida uchraydigan turli xil nutqiy xatolar va ularning paydo bo‘lish sabablaridir. Ayniqsa, o‘quvchilar, talabalar va keng jamoatchilik orasida kuzatiladigan fonetik, grammatik, leksik hamda stilistik xatolar tadqiqot obyekti sifatida olinadi. Shuningdek, nutqiy xatolarni bartaraf etish bo‘yicha ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan usullar, lingvistik va pedagogik metodlar ham ushbu ishning o‘rganish obyekti hisoblanadi. Kurs ishining predmeti: Ushbu kurs ishining predmeti – nutqiy xatolarni aniqlash, ularning turlari va kelib chiqish sabablarini o‘rganish hamda ularni bartaraf etishning samarali usullarini ishlab chiqish jarayonidir.Shuningdek, nutq madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan lingvistik va pedagogik yondashuvlar, ta’lim tizimidagi amaliy usullar va nutqni to‘g‘rilash strategiyalari ham kurs ishining tadqiqot predmeti sifatida qaraladi. Kurs ishining tuzilishi va tarkibi: Kurs ishi tarkiban kirish, asosiy qismda 4 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyiotlar ro’yxatidan iborat. Mavzuning mazmunini yoritishda 2 ta rasm, va ma’lumotlar o’rin olgan bo’lib kurs ishining umumiy hajmi 40 betdan iborat.