OʻQUVCHILARNI SAVOD OʻRGATISHGA TAYYORLOV (ALIFBEGACHA BOʻLGAN DAVR) DAVRIDA NUTQ OʻSTIRISH MUNDARIJA KIRISHAsosiy qism1.1 Savоd o‘rgatishda mashg‘ulоtlar tizimi. 1.2 Savod o‘rgatish davrida yozuvga tayyorlash. 2.1 Bоg‘lanishli nutq ustida ishlash usullari. 2.2 Savod o‘rgatish jarayonida nutqqa o‘rgatish. III. XULOSA IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI KIRISH Ona tilidan olib boriladigan ishlarning hammasi, shu jumladan, savod o‘rgatish ham, o‘quvchilar nutqi va tafakkurini o‘stirish bilan bog‘liq holda uyushtiriladi. Savod o‘rgatish davridagi ishlarning miqyosi kеng bo‘lib, ekskursiyalar, bolalarning kuzatishlari, prеdmеt darslar, rasm yuzasidan suhbat va boshqalar bilan bog‘lanadi. Bu davrda o‘quvchnlar nutqini o‘stirishning vazifalari: bolalar nutqidagi kamchiliklarni to‘g‘rilash; ularning tasavvurva tushuncha doirasini kеngaytirish bilan bog‘liq holda lug‘atini boyitish; o‘quvchilar nutqidagi ayrim so‘zlarning ma’nosiga aniqlik kiritish; gap va uch-turt gapli kichik «hikoyacha» (bog‘lanishli nutq)ni og‘zaki turli tuzish ko‘nikmasini o‘stirishdan iborat. Bolalar bu davrda, birinchidan, kiyim-kеchak, ish qurollari, mеvalar kabi prеdmеtlar bilan tanishish yordamida so‘zni ongli ishlatishga; ikkinchidan, turli tipdagi sodda yirik gap (Bolalar yuguryaptilar), sodda yoyiq gap (Lola magazinga bordi), uyushiq bo‘lakli gap (Anvar oyisiga yordamlashadi, ukasiga qaraydi), qo‘shma gap (O‘g‘il bolalar qushlarga in yasashyapti, qizlar don bеrishyapti) tuzadilar. Ular bu ko‘nikmalarni amaliy-mashqlar yordamida egallaydilar. Bolalarning shaxsiy tajribalari, kishilar hayoti va tabiati, kuzatishlari nutq o‘stirish uchun asosiy manba hisoblanadi. Prеdmеtlar, uy-ro‘zg‘or asboblari, o‘simliklar, hayvonlar qiziqarli suhbat uchun tеma bo‘lib xizmat qiladi. Suhbat jarayonida bolalarda hosil qilingan tasavvur asosida aniq tushunchalar shakllanadi. Birinchi sinf o‘quvchilari nutqni o‘stirishda bolalarning o‘yin va ermaklari, rasm ko‘rish va Bu nima? Bu kim? Bu qanday prеdmеt? Kim nima qilyapti? kabi savollar asosida suhbatdan ham foydalaniladi. Savod o‘rgatish davrida nutq o‘stirishga oid ish turlariga atrofdagi jonli prеdmеtlarning nomini, ularning bеlgilarini aytish, prеdmеtlarni ma’lum bеlgilari asosida gruppalash kabi mashqlar kiradi. Kurs ishining dolzarbligi: Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida nutq o‘stirishning dolzarbligi bir nechta jihatdan namoyon bo‘ladi: 1. O‘zbekistonning ta’lim tizimi: Davlatimizda savodxonlikni oshirish va nutq madaniyatini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Yozuv darslarida nutqni o‘stirish orqali o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga, muloqotga tayyorlash mumkin. 2. Kompetentliklarni rivojlantirish: Nutq o‘stirish darslari orqali o‘quvchilarda kommunikativ kompetentlik, mantiqiy fikrlash, ijodiy yondashuv kabi muhim ko‘nikmalar shakllanadi. 3. Ijtimoiy va madaniy jihatlar: Yozuv orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq va ravon ifodalashga o‘rganadilar. Bu ijtimoiy hayotda o‘zaro muloqot qilishda, o‘z fikrlarini etkazishda muhim rol o‘ynaydi. 4. Psixologik jihatlar: Yozuv darslarida nutqni o‘stirish o‘quvchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. O‘z fikrlarini ifodalash orqali o‘zini anglash va o‘ziga bo‘lgan ishonchni rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu jihatlar savod o‘rgatish davri yozuv darslarida nutq o‘stirishning ahamiyatini ochib beradi. O‘quvchilarga nutqni rivojlantirishga qaratilgan dasturlar va faoliyatlar orqali ta’lim jarayonini yanada samarali qilish mumkin. Kurs ishining vazifasi: Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida nutq o‘stirish mavzusining vazifalari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1. Nutq malakalarini rivojlantirish: O‘quvchilarni yozuv va og‘zaki nutq orqali o‘z fikrlarini aniq va ravon ifodalashga o‘rgatish. 2. Kommunikativ kompetentlikni oshirish: O‘quvchilarning muloqot qilish qobiliyatlarini, fikr almashish va bahs yuritish ko‘nikmalarini rivojlantirish. 3. Ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish: Yozuv darslari orqali ijodiy yondashuvni qo‘llab-quvvatlash, o‘quvchilarda yangi g‘oyalar paydo bo‘lishiga yordam berish. 4. O‘z-o‘zini anglash va ishonchni oshirish: O‘quvchilarga o‘z fikrlarini ifoda etish imkonini berish orqali ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini kuchaytirish. 5. Savodxonlikni rivojlantirish: O‘qish va yozish orqali savodxonlik darajasini oshirish, yangi so‘zlar va iboralarni o‘rganishga yordam berish. 6. Ijtimoiy va madaniy qadriyatlarni tarbiyalash: Nutq madaniyatini o‘rganish orqali o‘quvchilarni ijtimoiy hayotga tayyorlash, madaniy qadriyatlarni anglash va ularga amal qilish. Ushbu vazifalar orqali nutq o‘stirish jarayoni yanada samarali bo‘lishi va o‘quvchilarning ta’lim jarayonida faol ishtirok etishiga yordam beradi. Kurs ishining maqsadi: Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida nutq o‘stirishning maqsadi o‘quvchilarning fikrlarini aniq va ravon ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantirishdir. Bu jarayonda kommunikativ kompetentlikni oshirish, ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish va savodxonlik darajasini kuchaytirish ham muhim ahamiyatga ega. “Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida nutq o‘stirish” mavzusi, o‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutq ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Bu jarayonda o‘quvchilarga mantiqiy fikrlash, o‘z fikrlarini aniq ifoda etish va yozma nutqni shakllantirishda yordam berish muhimdir. Yozuv darslari orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini yaratish, baholash va muhokama qilish ko‘nikmalarini oshiradilar, bu esa ularning umumiy bilim darajasini yaxshilashga xizmat qiladi. “Savod o‘rgatish davri yozuv darslarida nutq o‘stirish” mavzusi, o‘quvchilarning yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish jarayonini o‘z ichiga oladi. Bu jarayonda o‘quvchilarga mantiqiy fikrlash, aniq va ravon yozish ko‘nikmalarini o‘rgatish, shuningdek, o‘z fikrlarini ifodalash va muhokama qilish imkoniyatlari taqdim etiladi. Yozuv darslari orqali o‘quvchilarning kommunikativ qobiliyatlari oshadi, bu esa ularning bilim olish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. II. Asosiy qism 2.1. Savоd o‘rgatishda mashg‘ulоtlar tizimi Boshlang‘ich ta’limda savod o‘rgatish darslarining asosiy maqsadi o‘quvchilar nutqini rivojlantirish, til va tafakkur qobiliyatlarini shakllantirishdan iborat. Inson faoliyatining tarixan shakllangan mazmuni gap shaklida umumlashtirgan holda, uni bayon etish va o‘zlashtirishda nutqning ham ishtirok etishi birinchi navbatda turadi. Shunday ekan boshlang‘ich sinfda talaffuz mashqlarini ishlab chiqish va uni amaliyotga joriy etish, o‘quvchilar og‘zaki nutqini rivojlantirish yoki unga to‘sqinlik qiluvchi kuchlarni aniqlash, ushbu jarayonda, aniq maqsadni ko‘zlagan holda pedagogik ta’sir ko‘rsatish asosiy mezon hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf o`quvchilari uchun talaffuz mashqlarini ishlab chiqishda, talaffuz mashg‘ulotlari o‘quvchilarga faqatgina sayqallangan, ravon nutqni egallash yo‘llarini emas, balki undan foydalanish madaniyati va mahoratini ham o‘rgatib boradi. O‘quvchi nutqini rivojlantirish murakkab jarayon bo‘lib, unda barcha imkoniyatlar to‘laligicha ishga solinsa, og‘zaki va yozma ravishda to‘g‘ri, jozibador, ravon ifodalashga o‘rgatish osonlashadi. Natijada esa o‘quvchi nutqini rivojlantirishga keng yo‘l ochiladi. Boshlang‘ich sinfda talaffuz mashqlarini ishlab chiqish jarayonida o‘quvchi nutqiga qo‘yiladigan bir qancha talablar mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan iborat. O‘quvchilar nutqini rivojlantirish yuqori darajadagi tayyorgarlikni, foydalaniladigan innovatsion pedagogik texnologiyalarning xilma-xil va o‘quvchiga qiziqarli bo‘lishini talab etadi. Talaffuz mashqlarini o‘qitishda pedagogik texnologiyalarning turli xil bir-birini takrorlanmaydigan bo‘lishi o‘quvchilarning faolligini oshiradi, lug‘atini yangi –yangi so‘zlar bilan boyitadi, o‘quvchida bog‘lanishli nutq malakalarini yuqori darajada rivojlantiradi va shu darsga nisbatan qiziqishini yanada oshiradi. Yuqorida aytib o‘tilgan fikr-mulohazalardan shu narsa ayonki, boshlang‘ich sinflarda talaffuz mashqlarini ishlab chiqishda, savod o‘rgatish va o‘qish darslari katta ahamiyatga ega. Ma’lumki,boshlang‘ich sinflarda savod ўёкпфешқртштп вфқедфилш иўқйшсршalifbo davri bo‘lib, unda o‘quvchilar alifbodagi barcha unli va undosh tovushharflar bilan tanishtiriladi. O‘quvchilarning tovush-harflarni yaxshi tushunishlari, elementar o‘qishni muvaffaqiyatli egallashlari uchun bo‘g‘inga bo‘lish, so‘zlar tarkibidagi bo‘g‘in chegarasini aniqlash, bo‘g‘indan esa, tovushni ajratish, tovush va harf munosabatini aniqlash, kesma harflardan bo‘g‘in tuzish va o‘qish, bo‘g‘in-tovush, tovush-harf tahlili kabi mashqlardan foydalaniladi. So‘z tarkibidagi tovushlarni ajratish va uni to‘g‘ri va ravon talaffuz qilish mashqida o‘quvchilarga yangi tovush hamda uning yozuvdagi belgisini ya’ni, harf ko‘rinishlarini o‘rgatishda, mustahkamlash mashqlarida, albatta, analiz- sintez metodidan foydalaniladi. Bu usul savod o‘rganayotgan o‘quvchilarning o‘qish va yozish malakalarining ongli ravishda o‘zlashtirishga imkoniyat yaratadi. Analiz-sintez tovush metodi nutq haqida, nutqning gaplardan, gaplarning so‘zlardan, so‘zlarning bo‘g‘inlardan,bo‘g‘inlarning tovushlardan tuzilishini o‘rgatishda, so‘zdan o‘rganilayotgan tovushlarni ajratib olish, uni o‘rganilgan harflarga qo‘shib o‘qishga o‘rgatishda amal qiladi. Demak, boshlang‘ich ta’limning asosiy vazifalardan biri o‘quvchilar nutqini o‘stirishdir. Buning uchun savod o‘rgatish davrida o‘quvchilarning talaffuzi ustida ishlash katta ahamiyatga egadir, chunki maktabga ilk qadam qo‘ygan bolaning talaffuzida kamchiliklar bo‘ladi. Bunday holatda, bir tovush o‘rniga boshqasini talaffuz qilish, so‘zdagi ayrim tovushni talaffuz jarayonida tushirib qoldirish yoki bir tovushni orttirib talaffuz qilish kabi holatlari uchrab turadi. Savod o‘rgatish jarayonida o‘quvchi yuqoridagi xato va kamchiliklarga yo‘l qo‘yganda, shu zahoti o‘qituvchi o‘quvchining kamchiliklarini to‘g‘rilab borishi va qo‘shimcha talaffuz mashqlari asosida bunday o‘quvchilar bilan alohida shug‘ullanishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘quvchilarga tovush va harfni tanishtirish, ularda to‘g‘ri talaffuzni shakllantirish orqali, ongli ravishda ifodali o‘qish, tildagi lug‘at boyligini oshirish, bog‘lanishli nutqini o‘stirish, abstrakt tafakkurini bosqichma bosqich shakllantirish, eshitish, qabul qilish sezgisini o‘stirishda ham savod o‘rgatish va o‘qish darslaridagi yangi pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanish o‘quvchining o‘tilayotgan darsga nisbatan bilim va ko‘nikmalarini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang‘ich sinflarda tovushlar va harflar, unli va undosh tovushlarning xususiyatlari bilan tanishtirish murakkab jarayon bo‘lgani uchun, savod o‘rgatishda tovush tushunchasiga ta’rif berilmaydiю Shunga qaramay o‘quvchilarda tovush haqida to‘g‘ri ilmiy tasavvur amaliy mashqlar yordamida hosil qilinadi. Savod o‘rgatish davrida so‘zning tovush tarkibi ustida ishlanadi. “Tovush o‘zi nima?” degan savol tug‘iladi. Tovush kishining murakkab artikulyatsion faoliyat natijasi hisoblangan muayyan akustik ( eshitish ) va perseptiv (idrok etish) xususiyatlari bilan ajralib turadigan eng kichik nutq birligi. Nutq tovushlari artikulyatsion jihatdan talaffuz a’zolarining murakkab natijasida paydo bo‘ladi. Nutq tovushlarini hosil qiluvchi vosita (tebrantiruvchi kuch) o‘pkadan nafas yo‘li orqali chiqib avval bo‘g‘izga va undan og‘iz bo‘shlig‘iga va ba’zan burun bo‘shlig‘iga o‘tadigan havo oqimidir. Dastlab o‘quvchilarni tovush bilan tanishtirishda ularga yaqin va tushunarli bo‘lgan so‘zni tanlab, shu so‘z tarkibidagi tovushlarni ajratish maqsadga muvofiqdir. Bu kabi misollar maktab darsliklarida ham keltirib o‘tilgan. Shuni ta’kidlash joizki, savod o‘rgatishda bir turdagi mashg‘ulotlar uzoq davom etsa, o‘quvchilar tez charchaydi? zerikadi va darsga nisbatan qiziqishi susayadi. Shuning uchun mashg‘ulotlarning turi va usullarini o‘zgartirib turish maqsadga muvofiqdir. Dastlabki mashq turlari ta’sirchanlik va mo‘jizakorlik jihatidan yangi pedagogik texnologiyalar asosida ishlab chiqilgan bo‘lish kerak. Chunki o‘quvchilar yozish va o‘qishdek aqliy faoliyatga birdaniga kirisha olmaydilar. Savod o‘rgatishning asosiy tamoyili adabiy til me’yorlariga rioya qilgan holda, qisqa va lo‘nda, ta’sirchan va tabiiy, muloyim va ravon bo‘lishi o‘quvchilar diqqatini jamlashda katta ahamiyatga ega. O‘qituvchi savod o‘rgatish darslarida ba’zan sinf doskasiga bo‘g‘in, so‘z va gaplarni avvaldan dona- dona qilib yozib qo‘yilsa, guruhga ovoz chiqarib o‘qish qulay bo‘ladi. Doimo kitobdan o‘qitaverish o‘quvchini tez toliqtirishi va zerikishini e’tiborga olib, ish turini tez-tez o‘zgartirib turish lozim. Chex pedagogi Komenskiy ta’limning asosiy qoidasi “Sinfga surat olib kirishing bilan soqov ham tilga kiradi” iborasini qo‘llashi bejizga emas. Ayniqsa, ta’lim jarayonida mavhum tafakkuri yaxshi rivojlanmagan boshlang‘ich maktab yoshidagi o‘quvchilarning barcha sezgi organlari ishtirok etishi kerak: ko‘rish,eshitish, hatto ta’m bilish sezgisi ham, chunki ular aniq narsa, ko‘zi bilan ko‘rib turgan narsa va hodisaga qarab fikrlaydi. Bu esa “Alifbo” darsligida ham hisobga olingan. Unda mazmunli va ko‘rgazmali o‘quv qurollari, gap, bo‘g‘in so‘zga oid nusxalar bundan tashqari multimediyali o‘quv dasturlar, lingafondan foydalanish, ya’ni, eshituv a’zolari orqali to‘g‘ri talaffuzni shakllantirish, nutq tovushlarini, tilining talaffuz me’yyorlarini audio-vedio orqali o‘quvchilar ongiga singdirish, kommunikativ savodxonlikni ta’minlash maqsadida kompyuter o‘quv dasturlaridan foydalanish ijobiy natijalarga olib keladi.