1917-1991-yillarda O‘zbekistonda ta’lim tizimi va pedagogik fikrlar rivoji (1917-1991 йилларда Ўзбекистонда таълим тизими ва педагогик фикрлар ривожи) Reja: 1. O‘zbekistonda 1917-1924-yillarda maktab va ta’lim tizimi. 2. Turkistonda milliy davlat chegaralarini o‘tkazilganidan keyin xalq ta’limi va pedagogik fikr (1924-1941). 3. Ikkinchi jahon urushi va undan keyingi yillarda O‘zbekistonda xalq ta’limi va pedagogika. 4. XX asrning 70-80- yillarida O‘zbekistonda xalq ta’limi. 1917-yildagi inqilobdan so‘ng Markaziy Osiyo xalqlari taqdirida tub burilishlar ro‘y berdi. Jamiyatning turli jabhalarida – siyosat, iqtisod, ma’naviyat va xalq ta’limi sohalarida ilgari misli ko‘rilmagan darajada o‘zgarishlar boshlandi. Ayniqsa, bu davrda milliy ziyolilar sahnaga faol ravishda chiqib, xalq taraqqiyoti yo‘lida olamshumul ishlarni amalga oshira boshladilar. Jadidchilik harakatining yorqin vakillari — Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxonov, Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulla Avloniy, Cho‘lpon, Hamza Hakimzoda Niyoziy, G‘ozi Yunus, Xurshid kabi yetuk ziyolilar ma’rifatni xalq orasiga yoyishda, yangi fikrlar bilan yoshlarga yo‘l ko‘rsatishda, ayniqsa, madaniyat va ta’lim sohalarida ulkan xizmatlar ko‘rsatdilar. Ular yangi usul maktablarini joriy qilish, darsliklar yozish va pedagogik yondashuvlarni yangilash ishlariga bosh-qosh bo‘ldilar. … 1918-yilda Turkiston xalq universiteti (hozirgi Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti) tashkil qilindi. … 1935-yil 14-sentabrda O‘zbekiston xalq maorifi kommissarligining qaroriga binoan Oʻrta Osiyo davlat universitetining pedagogika fakulteta negizida Pedagogika instituti (hozirgi Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti) tashkil etildi. … Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqining Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi hamda Xalq Komissarlari Soveti tomonidan 1930-yil 14-avgust kuni muhim qaror qabul qilindi. Bu qaror butun ittifoq bo‘ylab umumiy boshlang‘ich ta’limni joriy etish hamda aholining savodsizligini qisqartirishni maqsad qilgan edi. U o‘z davrida ta’lim sohasida keskin burilish yasadi va keng ommani o‘qimishlilik sari yo‘naltirishga xizmat qildi. … Ma’lumki, xalqimiz tarix davomida turli sinov va musibatlarni boshidan kechirgan. Ulardan eng dahshatlilaridan biri bu — Ikkinchi jahon urushi yillaridir. 1941–1945-yillar oralig‘idagi bu qonli urush nafaqat jang maydonlarida, balki orqa frontda, oddiy odamlar hayotida ham chuqur iz qoldirgan. O‘zbek xalqi bu yillarda beqiyos jasorat va fidoyilik namunalarini ko‘rsatdi. … XX asrning 1970-yillariga kelib, O‘zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy hayotda yuzaga chiqqan kamchilik va tizimli muammolar ta’lim sohasiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Biroq mavjud qiyinchiliklarga qaramay, bu davrda ta’lim sohasida muhim yutuqlarga ham erishildi. Respublikamiz aholisi deyarli to‘liq savodxonlik darajasiga yetdi va O‘zbekiston savodli jamiyat sifatida tanildi. 1985-yilga kelib mamlakatdagi umumta’lim maktablari soni 7000dan ortiqni tashkil etdi. Bu raqam o‘z-o‘zidan katta taraqqiyot ko‘rsatkichi bo‘lsa-da, ularning moddiy-texnik bazasi va infratuzilmasi ko‘plab muammolarga duch kelgan edi. Mavjud o‘quvchilarning 60 foizi nobop, ya’ni ta’lim jarayoniga mos bo‘lmagan, eski va sharoitdan yiroq binolarda tahsil olayotgan edi. Ulardan 700 tasi hatto avariya holatida deb topilgan. … Mustaqillik qo‘lga kiritilgach, O‘zbekiston ta’lim tizimi tarixida mutlaqo yangi davr boshlandi — bu bosqich tub islohotlar, yangilanishlar va milliy taraqqiyot yo‘lini belgilovchi keng ko‘lamli chora-tadbirlar bilan ajralib turadi. Mazkur sohadagi eng muhim qadam sifatida 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan Kadrlar tayyorlash milliy dasturini alohida e’tirof etish mumkin. Bu dastur mustaqil davlat qurish jarayonida iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirish tamoyiliga tayangan “O‘zbek modeli”ning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lib xizmat qildi.