"4-5 yoshli bolalarni talaffuz qilishka o'rgatish metodikasi " MUNDARIJA KIRISH I BOB: 4-5 YOSHLI BOLALARNING NUTQ RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI 1.1. Bolalarning nutq apparati va fonetik rivojlanishi 1.2. Talaffuz jarayonida uchraydigan muammolar va ularning sabablari 1.3. 4-5 yoshli bolalarning tovushlarni o‘zlashtirish qobiliyati II BOB: 4-5 YOSHLI BOLALARNI TO‘G‘RI TALAFFUZGA O‘RGATISH METODLARI 2.1. O‘yin usullari va interaktiv metodlar 2.2. Logopedik mashqlar va artikulyatsion gimnastika 2.3. Og‘zaki nutqni rivojlantirish uchun hikoya va dialoglardan foydalanish III BOB: 4-5 YOSHLI BOLALARDA TO‘G‘RI TALAFFUZNI SHAKLLANTIRISH BO‘YICHA AMALIY MASHG‘ULOTLAR 3.1. Mustahkamlash va rag‘batlantirish metodlari 3.2. Talab va me’yorlarga muvofiq individual yondashuv 3.3. Mashg‘ulotlarni baholash va monitoring qilish XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR KIRISH Bolalarning to‘g‘ri talaffuz qila olishi ularning nutqiy rivojlanishida eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, 4-5 yoshli bolalar uchun nutq shakllanishining faol davri hisoblanib, aynan shu yoshda talaffuz jarayoni eng tez rivojlanadi va to‘g‘ri shakllantirilishi lozim. Bola bu yoshga kelib, ona tilining asosiy tovushlarini to‘g‘ri talaffuz qila boshlaydi, lekin ayrim tovushlarni buzib aytishi, tovushlarni tushirib qoldirishi yoki ularning o‘rnini almashtirib qo‘yishi kabi xatoliklar ham uchrashi mumkin. Shuning uchun bolalarni aniq va ravon gapirishga o‘rgatish metodikasini o‘rganish bugungi kunda juda muhim masala hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning talaffuz qobiliyatini rivojlantirish pedagogika, psixologiya va logopediya fanlarining kesishgan nuqtasida o‘rganiladi. Chunki nutq faqat tovushlarni aniq talaffuz qilishdan iborat bo‘lmay, balki bolalarning fikrlash qobiliyati, eslab qolish darajasi, psixologik holati va ijtimoiy muhit bilan bog‘liq holda rivojlanadi. To‘g‘ri va chiroyli talaffuz esa bolalarning muloqot jarayonida o‘z fikrini erkin bayon etishiga, atrofdagilar bilan samarali aloqa o‘rnatishiga yordam beradi. Shu sababli, bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish nafaqat lingvistik, balki pedagogik va psixologik jihatdan ham muhim hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda jamiyatda muloqot madaniyatiga katta e’tibor qaratilmoqda. Til insonlar o‘rtasidagi eng asosiy aloqa vositasi bo‘lib, aynan maktabgacha yoshda shakllangan nutqiy ko‘nikmalar kelajakda bolalarning akademik va ijtimoiy muvaffaqiyatlariga bevosita ta’sir qiladi. Shuning uchun 4-5 yoshli bolalarning talaffuz jarayonini chuqur o‘rganish va uni to‘g‘ri shakllantirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Ko‘pgina bolalarda aynan ushbu yoshda talaffuz bilan bog‘liq muammolar kuzatiladi. Masalan, «r», «s», «sh», «ch», «j» kabi tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishda qiyinchiliklar bo‘lishi mumkin. Agar bu muammolar o‘z vaqtida hal etilmasa, bolaning nutqida buzilishlar davom etib, keyinchalik yozma nutq va muloqotda ham muammolar keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli, ushbu yoshdagi bolalarni to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatish bo‘yicha samarali metodlarni ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – 4-5 yoshli bolalarning talaffuzini rivojlantirish usullarini o‘rganish va samarali metodikalarni aniqlashdan iborat. Bu maqsadga erishish uchun maktabgacha yoshdagi bolalarda talaffuz bilan bog‘liq muammolarni aniqlash, ularning sabablarini o‘rganish va ularni bartaraf etish usullarini ishlab chiqish zarur. Shuningdek, zamonaviy pedagogik va logopedik metodlardan foydalangan holda bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish yo‘llarini taklif etish ushbu ishning muhim jihatlaridan biridir. Kurs ishining vazifalari 4-5 yoshli bolalarning nutqiy rivojlanish xususiyatlarini o‘rganish va ularning talaffuz jarayoniga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash;Bolalarda nutq buzilishlarining asosiy turlarini tahlil qilish va ularning sabablarini o‘rganish;Bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish bo‘yicha samarali pedagogik metodlarni aniqlash;Logopedik mashqlar va o‘yin texnologiyalarining bolalar talaffuziga ta’sirini o‘rganish va ularni amaliyotga tatbiq etish;Bolalarning nutqiy faoliyatini baholash va samaradorligini oshirish uchun nazorat tizimini ishlab chiqish;Bolalar bilan ishlash jarayonida individual yondashuv va maxsus mashqlar tizimini yaratish orqali talaffuzni rivojlantirishga oid tavsiyalar berish.4-5 yoshli bolalarni to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatish ularning kelajakdagi nutqiy rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Nutq jarayoni nafaqat lingvistik, balki psixologik va ijtimoiy jihatdan ham muhim bo‘lib, aynan shu yoshda shakllanadigan talaffuz ko‘nikmalari bolaning keyingi ta’lim bosqichlarida va umuman hayotida muvaffaqiyat qozonishiga asos yaratadi. Shu sababli, bolalarni aniq va ravon talaffuzga o‘rgatish bo‘yicha samarali metodlarni ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etish muhim masala hisoblanadi. Ushbu kurs ishi orqali mazkur muammoga yechim topish va uni bartaraf etish yo‘llarini aniqlash ko‘zda tutiladi. I BOB: 4-5 YOSHLI BOLALARNING NUTQ RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI 1.1. Bolalarning nutq apparati va fonetik rivojlanishi Har bir mamlakatning taraqqiyoti, istiqboli, farovonligi, ma`naviy yuksalishi, jahonning eng rivojlangan davlatlar qatoridan o`rin olishi-bilimli, yuqori intellektual salohiyatli, qalbiga va ongiga ezgu fazilatlarni mujassamlashtirgan yoshlarga bog`liq hisoblanib, har jihatdan yetuk va barkamol, Vatan taqdiri uchun sidqi dildan xizmat qiladigan, fidoyi, iymonli avlodni voyaga yetkazish, o`qitishni mazmunli va sifat jihatdan yuqori pog`onalarga olib chiqish avvalo tarbiyachi va o`qituvchi-murabbiylar zimmasiga sharafli va ayni paytda mas`uliyatli vazifani yuklaydi. Barkamol shaxs tarbiyasini tashkil etish barcha davrlarda ham ijtimoiy jamiyatning muhim talabi va asosiy maqsadi bo`lib kelgan. Buning isboti sifatida Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning quyidagi fikrlarini keltirish mumkin:”Vatanimizning kelajagi, xalqimizning ertangi kuni, mamlakatimizning jahon hamjamiyatidagi obro`-e`tibori avvalambor, farzandlarimizning unib, o`sib, ulg`ayib, qanday inson bo`lib hayotga kirib borishga bog`liqdir.” 1997- yil 29- avgustda qabul qilingan “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” hamda “Ta`lim to`g`risida” gi Qonuni fikrimizning yorqin dalilidir. Bunga ko`ra yoshlarni o`z fikrini mustaqil bayon qilishga o`rgatish, o`zgalar fikrini to`g`ri anglash, fikr ifodalash imkoniyatlariga e`tibor berish, chet tilini o`rganish va o`rgatish masalasiga alohida urg`u berilgan. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-yanvardagi Oliy Majlisga Murojaatnomasida ham maktabgacha ta`lim sohasiga ham lohida e`tibor berildi. Unga ko`ra, 6 yoshli bolalarning maktabga tayyorlash tizimini joriy qilish hamda maktabgacha ta`limga bolalarning qamrovini 60%ga oshirish kerakligini aytib o`tildi. Bir yarim yoshdan uch yoshgacha bo`lgan bolalarda nutqni tushunish tez rivojlanadi, lug`at boyligi keskin ortadi va so`z tarkibi takomillashadi. Ular avval tovush birikmalarini, so`ngra esa oddiy iboralar, kichik she`rlarni oson takrorlay oladilar. Ushbu davrda nutq nafaqat kattalar bilan, balki tengdoshlar bilan ham muloqot vositasi sifatida shakllanadi. Aynan shu davrda bolada tovush talaffuzi va tinglash qobiliyati jadal rivojlanadi. Ushbu davrdagi asosiy vazifa tinglash qobiliyatini doimiy rivojlantirish, nutq apparati a`zolarini mustahkamlash va rivojlantirishdan iborat. Ushbu maqsadlarga erishish uchun muayyan tovushlar guruh tanlab olinadi va bolalar tovushga taqlid qilish asosida ularni mashq qildiradilar. Asosa bu eng oddiy tovushlar guruhlaridir: - unlilar-a, i, o. - lab-lab undoshlari-b, m, p. - til orqa undoshlari-k, g, x. - lab-tish undoshlari-v, f. - til oldi undoshlari-t, d, n. Ikki yildan keyin asta-sekin artikulyatsiya jihatdan nisbatan murakkab bo`lgan til oldi undoshlar ham beriladi-xushtaksimonlar-s,z; shuvillovchilar-sh, j, ch; sonorlilar-l, r. Ammo bu degani 3 yoshdan boshlab bolalarning to`g`ri talaffuziga erishish zarur, degani emas. Bolalar ushbu tovushlarni muntazam mashq qilish natijasida asta-sekin, 5-6 yoshlarga kelib to`g`ri talaffuz qila boshlaydilar. Tovushga taqlid qilishni bolaning turli faoliyatlariga qo`shish bolalarning nafaqat turli ko`rinishdagi tovushlarni to`g`ri talaffuz qilishlarini aniqlash va mustahkamlashga yordam beradi, balki tovushlar hamda so`zlarni aniq va tushunarli qilib talaffuz etishlariga erishishda ham ko`maklashadi. Aynan bir xil tovush taqlidlarini bir necha marta qo`shib talaffuz qilish nutqiy nafasning rivojlanishiga yordam beradi. To`g`ri talaffuzga o`rgatishning asosiy bosqichlari. To`g`ri talaffuzga erishish yo`li 3 bosqichni o`z ichiga oladi: 1-bosqich: Ayrim tovushlar talaffuzini rivojlantirish. 2-bosqich: Ayrim so`zlar talaffuzini shakllantirish. 3-bosqich: Namunaviy gaplar talaffuzini shakllantirish. 1-bosqich-ayrim tovushlar talaffuzini shakllantirish- bu qattiq va yumshoq, jarangli va jarangsiz undoshlar talaffuzi ustida ishlashni ko`zda tutadi. B-lab undoshi, portlovchi, jarangli undoshdir. So`zning oxirida, boshida va o`rtasida kelishi mumkin. boshida kelsa-B…, oxirida kelsa-…B, o`rtasida kelsa …b…, b-v kabi aytiladi. Masalan, aroba-arava, kabob-kavob. P –lab undoshi, portlovchi jarangsiz undosh tovush. P…, …p…,…p, b va f undosh tovushlari o`rnida talaffuz qilinadi, fabrika-pabrika, kelib-kelip. D-til oldi, portlovchi, jarangli undosh tovushdir. D…, …d…, …d, t undosh tovushi qilib talaffuz qilish mumkin. Masalan, o`tdi-o`tti, ketdi-ketti shaklida. S – til oldi, sirg`aluvchi, jarangsiz undosh tovush. So`zning boshida, oxirida, o`rtasida kelishi mumkin. U o`zining jarangli jufti – z tarzida talaffuz qilinish hollari kuzatiladi.Masalan, soatsoz. 2-bosqich-ayrim so`zlar talaffuzini shakllantirish-bu leksikani to`g`ri talaffuz qilish, urg`u berish, so`zda urg`u bo`g`inini ajratishdan iboratdir. Leksik jihatdan: “Ko`klam keldi” biri faslning nomini, 2-si harakatni anglatadi. “Kul” so`zining biri-harakatni anglatsa, ikkinchisi esa narsa ma`nosini anglatadi. “O`t ” so`zining ham bir ma`nosi-harakat ma`nosida, ikkinchi ma`nosi esa o`tmaysa ma`nosini anglatadi. Urg`u so`zning oxirgi bo`g`iniga tushib, so`zdagi bo`g`inning boshqalariga nisbatan kuchliroq talaffuz qilishni bildiradi: tikuvchi, ti-kuv-chi. Sandiq, san-diq shu boshqalar. 3-bosqich- namunaviy gaplar talaffuzini shakllantirish- bu o`zgacha gap ohanglari ustida maxsus ishlashni ko`zda tutadi. Masalan, chumchuq-kichkina qushcha. Bizning bog`chamiz-sevimli makon. Onajonim-mehribonim. Agarda 3 yoshli bolalar-s, z, sh, ch, r, l kabi tovushlarni yetarli darajada yaxshi talaffuz qila olmasa, darhol ularni mashq qilishga kirishish kerak emas, chunki bu bolalarning ularni noto`g`ri talaffuz qilishga odatlanib qolishlariga olib kelishi mumkin. 5 yoshdan 7 yoshgacha bo`lgan davrda tovushlarni to`g`ri talaffuz qilishni shakllantirish bolalar tomonidan ko`pincha aralashtirib talaffuz qilinadigan tovushlarni tabaqalashtirish ishlari bilan bog`liq holda amalga oshirish mumkin. bunda asosan jarangli va jarangsiz tovushlarni, v-f, z-s, j-sh, b-p, d-t, g-k, shuningdek, l va r tovushlarining talaffuziga e`tibor berish darkor. Bolalarning to‘g‘ri talaffuz qila olishi ularning nutqiy rivojlanishida eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, 4-5 yoshli bolalar uchun nutq shakllanishining faol davri hisoblanib, aynan shu yoshda talaffuz jarayoni eng tez rivojlanadi va to‘g‘ri shakllantirilishi lozim. Bola bu yoshga kelib, ona tilining asosiy tovushlarini to‘g‘ri talaffuz qila boshlaydi, lekin ayrim tovushlarni buzib aytishi, tovushlarni tushirib qoldirishi yoki ularning o‘rnini almashtirib qo‘yishi kabi xatoliklar ham uchrashi mumkin. Shuning uchun bolalarni aniq va ravon gapirishga o‘rgatish metodikasini o‘rganish bugungi kunda juda muhim masala hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning talaffuz qobiliyatini rivojlantirish pedagogika, psixologiya va logopediya fanlarining kesishgan nuqtasida o‘rganiladi. Chunki nutq faqat tovushlarni aniq talaffuz qilishdan iborat bo‘lmay, balki bolalarning fikrlash qobiliyati, eslab qolish darajasi, psixologik holati va ijtimoiy muhit bilan bog‘liq holda rivojlanadi. To‘g‘ri va chiroyli talaffuz esa bolalarning muloqot jarayonida o‘z fikrini erkin bayon etishiga, atrofdagilar bilan samarali aloqa o‘rnatishiga yordam beradi. Shu sababli, bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish nafaqat lingvistik, balki pedagogik va psixologik jihatdan ham muhim hisoblanadi. Bolalarning nutq apparati va fonetik rivojlanishi muhim jarayonlardan biri bo‘lib, u tug‘ilishdan boshlab bosqichma-bosqich shakllanadi. Nutq apparati og‘iz bo‘shlig‘i, til, lablar, tanglay, tomoq va nafas olish tizimidan iborat bo‘lib, bu tuzilmalarning to‘g‘ri ishlashi bola nutqining aniq shakllanishiga imkon yaratadi. Tug‘ilgan chaqaloqlarda nutq organlari hali to‘liq rivojlanmagan bo‘ladi, shuning uchun dastlabki tovushlar refleksiv tarzda yuzaga keladi. Bolalar erta yoshdan boshlab tovushlarni farqlash, taqlid qilish va asta-sekin so‘zlarni talaffuz qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Nutq apparati rivojlanishida eng muhim bosqichlardan biri bolaning nutqiy eshitish qobiliyatining shakllanishidir. Eshitish organlari tovushlarni qabul qiladi va ularni farqlashni o‘rganadi. Agar bolaning eshitish qobiliyati yaxshi rivojlangan bo‘lsa, u tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga osonroq moslashadi. Shuningdek, til harakatlari, nafas olish texnikasi va og‘iz bo‘shlig‘ining moslashuvchanligi ham fonetik rivojlanishga katta ta’sir ko‘rsatadi. 4-5 yoshga kelib, bolalar ko‘pgina fonemalarni to‘g‘ri talaffuz qila boshlaydilar, lekin ayrim murakkab tovushlar, masalan, "r", "s", "sh", "ch" tovushlari ba’zan noto‘g‘ri aytilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar uchun logopedik mashqlar, artikulyatsion gimnastika va tovushlarni farqlashga oid o‘yinlar muhim rol o‘ynaydi. Nutqiy nafas olishni to‘g‘ri shakllantirish ham bolaning talaffuziga bevosita ta’sir qiladi. Bola to‘g‘ri nafas olishni o‘rgansa, u tovushlarni ravon va aniq talaffuz qilishga muvaffaq bo‘ladi. Fonetik rivojlanish jarayoni individual bo‘lib, har bir bola o‘ziga xos sur’atda nutqiy rivojlanishga ega bo‘ladi. Ba’zi bolalar erta yoshdayoq juda aniq gapira boshlaydi, boshqalari esa biroz kechroq nutqiy rivojlanishga erishadi. Shuning uchun pedagog va logopedlar bolalarning individual xususiyatlarini inobatga olgan holda nutq mashqlarini tanlashlari lozim. Agar bola 4-5 yoshga kelib, ba’zi tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilsa yoki nutqining ravonligi past bo‘lsa, mutaxassis yordami talab qilinishi mumkin. Tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatish jarayonida ota-onalar, tarbiyachilar va logopedlarning o‘rni katta. Ota-onalar bolalar bilan muloqot qilishda to‘g‘ri talaffuzga e’tibor berishlari va bolaning noto‘g‘ri aytgan so‘zlarini tuzatishlari muhimdir. Shuningdek, bolaning tovushlarni yaxshiroq anglashiga yordam beradigan ertaklar o‘qish, she’rlar yodlash va qo‘shiqlar kuylash ham foydali usullardan biri hisoblanadi. Bolalar nutqiy rivojlanishida taqlid qilish katta ahamiyatga ega bo‘lib, ular kattalarning talaffuz uslubidan ko‘p narsani o‘rganadilar. Nutq apparatining to‘g‘ri ishlashi va fonetik rivojlanish bolaning kelajakdagi muloqot qobiliyatini shakllantirish uchun muhim ahamiyatga ega. To‘g‘ri va chiroyli talaffuz bolalarga nafaqat maktabdagi o‘qish jarayonida, balki kelajakda ijtimoiy hayotda ham muvaffaqiyatli bo‘lishlariga yordam beradi. Shu sababli, erta yoshdan boshlab bolalarning nutqiy rivojlanishiga e’tibor qaratish va maxsus mashqlar orqali ularning talaffuz qobiliyatini shakllantirish zarur. Bu jarayon bolalar uchun tabiiy va qiziqarli bo‘lishi uchun o‘yin elementlaridan foydalanish ham tavsiya etiladi. Shunday qilib, bolalarning nutq apparati va fonetik rivojlanishi ularning umumiy nutqiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘z vaqtida va to‘g‘ri yondashuv orqali bolalar aniq va chiroyli talaffuz qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar, bu esa ularning kelajakdagi ijtimoiy hayotida, ta’lim olishida va shaxsiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. 1.2. Talaffuz jarayonida uchraydigan muammolar va ularning sabablari Bolalarning to‘g‘ri talaffuz qila olishi ularning nutqiy rivojlanishida eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, 4-5 yoshli bolalar uchun nutq shakllanishining faol davri hisoblanib, aynan shu yoshda talaffuz jarayoni eng tez rivojlanadi va to‘g‘ri shakllantirilishi lozim. Bola bu yoshga kelib, ona tilining asosiy tovushlarini to‘g‘ri talaffuz qila boshlaydi, lekin ayrim tovushlarni buzib aytishi, tovushlarni tushirib qoldirishi yoki ularning o‘rnini almashtirib qo‘yishi kabi xatoliklar ham uchrashi mumkin. Shuning uchun bolalarni aniq va ravon gapirishga o‘rgatish metodikasini o‘rganish bugungi kunda juda muhim masala hisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning talaffuz qobiliyatini rivojlantirish pedagogika, psixologiya va logopediya fanlarining kesishgan nuqtasida o‘rganiladi. Chunki nutq faqat tovushlarni aniq talaffuz qilishdan iborat bo‘lmay, balki bolalarning fikrlash qobiliyati, eslab qolish darajasi, psixologik holati va ijtimoiy muhit bilan bog‘liq holda rivojlanadi. To‘g‘ri va chiroyli talaffuz esa bolalarning muloqot jarayonida o‘z fikrini erkin bayon etishiga, atrofdagilar bilan samarali aloqa o‘rnatishiga yordam beradi. Shu sababli, bolalarni to‘g‘ri talaffuzga o‘rgatish nafaqat lingvistik, balki pedagogik va psixologik jihatdan ham muhim hisoblanadi. Bolalarning nutq apparati va fonetik rivojlanishi muhim jarayonlardan biri bo‘lib, u tug‘ilishdan boshlab bosqichma-bosqich shakllanadi. Nutq apparati og‘iz bo‘shlig‘i, til, lablar, tanglay, tomoq va nafas olish tizimidan iborat bo‘lib, bu tuzilmalarning to‘g‘ri ishlashi bola nutqining aniq shakllanishiga imkon yaratadi. Tug‘ilgan chaqaloqlarda nutq organlari hali to‘liq rivojlanmagan bo‘ladi, shuning uchun dastlabki tovushlar refleksiv tarzda yuzaga keladi. Bolalar erta yoshdan boshlab tovushlarni farqlash, taqlid qilish va asta-sekin so‘zlarni talaffuz qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar. Nutq apparati rivojlanishida eng muhim bosqichlardan biri bolaning nutqiy eshitish qobiliyatining shakllanishidir. Eshitish organlari tovushlarni qabul qiladi va ularni farqlashni o‘rganadi. Agar bolaning eshitish qobiliyati yaxshi rivojlangan bo‘lsa, u tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga osonroq moslashadi. Shuningdek, til harakatlari, nafas olish texnikasi va og‘iz bo‘shlig‘ining moslashuvchanligi ham fonetik rivojlanishga katta ta’sir ko‘rsatadi. 4-5 yoshga kelib, bolalar ko‘pgina fonemalarni to‘g‘ri talaffuz qila boshlaydilar, lekin ayrim murakkab tovushlar, masalan, "r", "s", "sh", "ch" tovushlari ba’zan noto‘g‘ri aytilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar uchun logopedik mashqlar, artikulyatsion gimnastika va tovushlarni farqlashga oid o‘yinlar muhim rol o‘ynaydi. Nutqiy nafas olishni to‘g‘ri shakllantirish ham bolaning talaffuziga bevosita ta’sir qiladi. Bola to‘g‘ri nafas olishni o‘rgansa, u tovushlarni ravon va aniq talaffuz qilishga muvaffaq bo‘ladi. Talaffuz jarayonida uchraydigan muammolar va ularning sabablari Bolalar nutqining shakllanish jarayonida ko‘plab talaffuz muammolari uchraydi. Eng keng tarqalgan muammolar qatoriga quyidagilar kiradi: Artikulyatsion buzilishlar – bolalar ayrim tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qiladi yoki ularni boshqa tovushlar bilan almashtirib qo‘yadi. Bu odatda nutq apparati mushaklarining rivojlanmaganligi yoki noto‘g‘ri ishlashi bilan bog‘liq bo‘ladi.Fonematik eshitish buzilishlari – bola tovushlarni farqlay olmaydi va shu sababli ularni noto‘g‘ri talaffuz qiladi. Bu muammo eshitish qobiliyatining zaifligi yoki fonematik idrok yetarlicha rivojlanmaganligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.Tovushlarni tushirib qoldirish – bola so‘z ichidagi ayrim tovushlarni butunlay aytmaydi. Masalan, "barg" so‘zini "bag" deb talaffuz qilishi mumkin.Tovushlarni almashtirish – ba’zi bolalar murakkab tovushlarni osonroq aytiladigan tovushlar bilan almashtiradi. Masalan, "r" tovushini "l" bilan almashtirish yoki "sh" o‘rniga "s" deyish.Nutqiy nafas olishning noto‘g‘ri rivojlanishi – agar bola nafas olishni noto‘g‘ri boshqarsa, u uzoq so‘zlarni aytganda tez charchashi yoki so‘zlarni notekis talaffuz qilishi mumkin.Ijtimoiy va psixologik omillar – bolaning oiladagi yoki tarbiyaviy muhitidagi omillar ham nutqiy rivojlanishga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, ota-onalar bola bilan yetarlicha muloqot qilmasa, u so‘z boyligi va talaffuzi jihatdan orqada qolishi mumkin.Shunday qilib, bolalarning nutq apparati va fonetik rivojlanishi ularning umumiy nutqiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘z vaqtida va to‘g‘ri yondashuv orqali bolalar aniq va chiroyli talaffuz qilish qobiliyatiga ega bo‘ladilar, bu esa ularning kelajakdagi ijtimoiy hayotida, ta’lim olishida va shaxsiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.