AQLIY RIVOJLANISHDA MUAMMOSI BO‘LGAN O‘QUVCHILARNI SAVODGA O‘RGATISHNING LINGIVISTIK ASOSLARI AQLIY RIVOJLANISHDA MUAMMOSI BO‘LGAN O‘QUVCHILARNI SAVODGA O‘RGATISHNING LINGIVISTIK ASOSLARI” KIRISH……………………………………………………………………… I-BOB. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni o‘rganishda ilmiy-nazariy asoslari I.2 Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning ilmiy adabiyotlarda yoritilishi I.3. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarga savod o‘rgatish ishlarining ilmiy lingvistik asoslari I-bob yuzasidan xulosa……………………………………………………. II-BOB. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning korreksion - lingivistik asoslarining o‘ziga xos xususiyatlari II.1. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savod o‘rgatish ishlariga qo‘yilgan talablar II.2. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning korreksion - lingivistik jarayonda tog‘ri foydalanish II-bob yuzasidan xulosa…………………………………………………… III-BOB. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslarini o‘rganish samaradorligi III.1. Tajriba-sinov ishlari taxlili va bosqichlari III.2. Tajriba sinov ishlarining natijalari III.3. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslarini takomillashtirish bo‘yicha metodik tavsiyalar III-bob yuzasidan xulosa…………………………………………………… UMUMIY XULOSA…………………………………………………… FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ROYXATI………………… ILOVALAR………………………………………………………….. KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Jahonda imkoniyati cheklangan bolalarni savodga o‘rgatish bo‘yicha bir qator tadqiqotlar olib borilgan. Bu tadqiqotlar natijasida savodga o‘rgatish bo‘yicha korreksion ish usullari, metodlari, yo‘llari va texnologiyalari ishlab chiqilmoqda. Shunga qarmasdan bu sohada yechimini kutayotgan muammolar talaygina. Savodga o‘rgatish bo‘yicha korreksion ishlar olib borishda aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarda kuzatiladi. Bugungi kunda butun dunyoda jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalar siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarda jamiyat hamda davlatni rivojlantirishning teng huquqli ishtirokchisi ekani e’tirof qilinmoqda. Alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni maxsus maktab ta’limi va kasb-hunar ta’limi bilan ta’minlash, ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlash, nogironligi bo‘lgan bolalarning huquqlarini himoya qilish hamda inklyuziv ta’limga jalb etish UNICEF tashkiloti tomonidan amalga oshirilmoqda. Bu esa maxsus maktab ta’lim aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarning UNICEF tomonidan ishlab chiqilgan xalqaro huquqiy hujjatlar[1] asosida zamonaviy ta’lim olishini kafolatlaydi. O‘zbekistonning davlat mustaqilligini qo‘lga kiritgandan keyin yuz berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar munosabati bilan yosh avlodga ta’lim-tarbiya berish sifatini oshirishga bo‘lgan tashkiliy, psixologo-pedagogik hamda metodik yondashuvni takamillashtirish masalalari aloxida dolzarblik kasb etadi. Jumladan aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilar va o‘simirlarni o‘qitish va tarbiyalash xamda ularni sog‘lamlashtirishga ham aloxida e’tibor berilmoqda. Jamiyatimizda ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy o‘zgarishlar yuz berayotgan bir vaqtda Vatan ravnaqini ko‘zlash maqsadida asosiy e’tibor yoshlarning aqliy, axloqiy, jismoniy barkamolligiga xar tomonlama yetuk sog‘lom avlodni o‘stirishga qaratilayotgani o‘z-o‘zidan tushunarlidir. “Ta’lim hamma uchun” davlat dasturi nogiron, jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalarga jamiyatning to‘laqonli a’zolariga aylanishlari uchun ularga alohida shart – sharoit yaratib berish masalalariga bag‘ishlangan. Uzliksiz ta’lim tizimida maxsus maktablar ham faoliyat ko‘rsatib kelmoqdalar. Ushbu turdagi maktablarda aqli zaif oligofren bolalar tal’im olmoqdalar. Ixtisoslashtirilgan maktab o‘quv rejasidagi ona tili darslari muhim ta’limiy, tarbiyaviy va korreksion ahamiyatga ega. Har bir darsda o‘qish va yozishga o‘rgatish bilan birga bolaning bilish faoliyatidagi kamchiliklar korreksiya qilib boriladi. Ixtisoslashtirilgan maktab boshlang‘ich sing o‘qituvchilari savod o‘rgatish darslarida o‘quvchilarni turli usullar bilan o‘qish va yozishga o‘rgatib bormoqdalar. Ushbu muammoga oid ilmiy tadqiqod ishlari kam miqdorda olib borilganligi sababli o‘qituvchilarning ish tajribalari oxirgi 10 yil ichida umumlashtirilmagan va maxsus metodik qo‘llanmalar yaratilmagan. Ayrim o‘qituvchilar ixtisoslashtirilgan maktabning 1 – sinfida savod o‘rgatish ishlarini o‘quvchilarning bilish faoliyatini o‘stirish ishlari bilan qo‘shib talab darajasida amalga oshirish masalalarini xal qilishda qiynalmoqdalar. Maxsus maktabda ta’lim – tarbiya jarayoniga qo‘yilgan talabalar yetarli darajada bajarilmoqda deb ayta omaymiz. Maktabni bitirib ketgan o‘quvchilarning ayrimlari o‘qish va yozishda qiynalmoqdalar, ularda o‘qish va yozish ko‘nikmalari malakaga aylantirilmoqda. O‘qituvchilar savod o‘rgatishga doir metodik qo‘llanmalar bilan yetarli darajada ta’minlanmagan. Yuqoridagi fikr – mulohazalar “Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslari” degan mavzuni tanlashimizga asos bo‘ldi. Tadqiqot obyekti Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslarini olib boriladigan ta’limiy ishlar jarayoni. Tadqiqot predmeti: Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslaridan foydalanishda mazmuni, shakli, metodlari. Tadqiqotning maqsadi Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslarini o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish. Tadqiqotning vazifalari Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslarining pedagogik-psixologik imkoniyatlarini tahlil etish; Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning korreksion - lingivistik jarayonlari bo‘yicha o‘qituvchilarining ish tajribalarini o‘rganish; Aqli zaif o‘quvchilarning savodga o‘rgatishning lingvistik asoslarining yutuq va kamchiliklarni o‘rganish maqsadida savod o‘rgatish darslarini kuzatish, tahlil etish. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning lingivistik asoslaritakomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.Ishning ilmiy yangiligi:aqli zaif o‘quvchilarida savodga o‘rgatish ko‘nikmasini shakllantirish diagnostikasi o‘qituvchi bilan o‘quvchining hamkorlik faoliyatini o‘zlashtirishga qaratilgan analitik, sintetik, avtomatlashgan lingvistik bosqichlarni o‘qitishga ta’sir ko‘rsatadigan rivojlantiruvchi omillar bilan uyg‘unligini bosqichma-bosqich ta’minlash asosida takomillashtirilgan; Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatish ko‘nikmasining lingvistik asoslarda shakllanganlik darajasi o‘qitish, tarbiyalash va reabilitatsiya qilish jarayonlari, vizual idrok, nutq-harakat, nutq-eshitish analizatorlarida harf kodlarini tovushga aylantirish hamda eshitish-nutq-motor-vosita tasviri ma’nosi-mazmunga adekvat moslashtirish asosida aniqlangan; Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning korreksion-lingivistik bo‘yicha harfma-harf va bo‘g‘inlab o‘qish, tovush va harflarni eslab qolish, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvlar, pedagogik va korreksion–rivojlantiruvchi interaktiv o‘yinlarni qo‘llash hamda voqea-hodisalarga o‘z munosabatini bildirish tarzida muloqotga kirish ko‘nikmasini bosqichma-bosqich murakkablashtirib borish asosida takomillashtirilgan. Tadqiqotning ilmiy farazi: Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o`quvchilarni savodga o’rgatishning lingivistik asoslari o`rganildi. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o`quvchilarni savodga o’rgatishning lingivistik asoslarining o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib uni samarali bo‘ladi agar: Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o`quvchilarni savodga o’rgatishning lingivistik asoslari o`ziga xos xususiyatlari hisobga olinsa va shaxsga yo‘naltirilganlik tamoyiliga rioya qilinsa;Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o`quvchilarni savodga o’rgatishning lingivistik asoslarini o`rganish tizimni takomillashtirishning samaradorligi ta’minlanadi.Tadqiqot metodlari Tadqiqotning maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda ilmiy tadqiqot ishini bajarish mobaynida Adabiyotlarni o‘rganish va tahlil etish;Ixtisoslashtirilgan maktabda savod o‘rgatish darslarini kuzatish, tahlil qilish;O‘qituvchi va o‘quvchilar bilan suhbatlar uyushtirish;Hujjatlarni o‘rganishO‘qituvchi va o‘quvchilar faoliyatini 1 – sinfda o‘qish va yozuv darslarida kuzatish, tahlil etish kabi va boshqa usullardan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy ahamiyati: tadqiqotni olib borish davrida mavjud adabiyotlar va olib borilgan tadqiqotlarga tayangan holda lingvistik tushunchalarining mohiyati ochib berildi; aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning korreksion-lingivistik jarayonda psixologik-pedagogik jihatlari yoritildi va asosiy bosqichlari belgilandi va mazmuni ishlab chiqildi. Shuningdek, savodga o‘rgatish, tarbiyalash va reabilitatsiya qilish jarayonlari, vizual idrok, lingvistik, nutq-harakat, nutq-eshitish analizatorlarida harf kodlarini tovushga aylantirish hamda eshitish-nutq-motor-vosita tasviri ma’nosi-mazmunga adekvat moslashtirish asosida tashhis qilish va bartaraf etish bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli korreksion-rivojlantiruvchi ta’lim mazmuni, shakllari va metodlarini takomillashtirishda ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati – ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari o‘quvchilarining bilish faoliyati va savodga o‘rgatish va nutqining xususiyatlarini hisobga olgan holda aqli zaif o‘quvchilarida savodga o‘rgatish ko‘nikmasining shakllanganlik darajasi hamda korreksion- lingvistik jarayonida shakllantirish metodikasi takomillashtirilgan; o‘quvchilarda savodga o‘rgatishda lingvistik ko‘nikmasini shakllantirish texnologiyasi didaktik ta’minoti shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvga asoslangan ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida o‘qituvchining rejasida ishlab chiqilgan va mazmuniga tadqiqotning amaliy natijalari singdirilgan. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiy ishi kirish, uchta bob, umumiy xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati tashkil etadi. I-BOB. Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni o‘rganishda ilmiy-nazariy asoslari I.2 Aqliy rivojlanishda muammosi bo‘lgan o‘quvchilarni savodga o‘rgatishning ilmiy adabiyotlarda yoritilishi [1] [http://www.un.org/esa/socdev/unyin/documents/children_disability_rights.pdf, 7-24 p. ]