Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatikaning oʻrni va ahamiyati Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatikaning oʻrni va ahamiyati MUNDARIJA KIRISH.................................................................................................................3BOB BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA §GRAMMATIKANING OʻRNI VA AHAMIYATI 61.1 § Ona tilining maktabgacha ta'limda tutgan o’rni, mohiyati …………........61.2 § Maktabgacha ta’limda nutq o'stirish nazariyasi va metodikasining maqsadi vazifalari………………………………….................................... 91.3 § Bolalar nutqini o‘stirishga oid nazariy ishlar...............................................11 II. BOB NUTQ TUSHUNCHASI VA UNI RIVOJLANTIRISH VAZIFALARI17 Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish qonuniyatlari….........17§”Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi..................................................................292.2 § Nutqni tushunishni rivojlantirishning asosiy metodik usullari……………..32 III BOB TOVUSHLARNING TO‘G‘RI TALAFFUZI YUZASIDAN OLIB BORILADIGAN ISHLAR MAZMUNI403.1 § Bolalarni to‘g‘ri talaffuzga о‘rgatishning mazmuni va mohiyati..............403.2 § Bolalarni to‘g ‘ri talaffuzga о‘rgatish asosiy vazifalari...............................413.3 § Tovush hosil qilishda ishtirok etadigan turli organlarning ahamiyati.........43 XULOSA............................................................................................................47 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.........................................49 KIRISH. Hozirgi paytda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev yosh avlodni komil inson qilib tarbiyalashga alohida e’tibor bermoqda. Insonning eng muhim xususiyatlaridan biri so’zlash qobiliyatidir. Ravon nutq orqali ifodalangan fikr tushunarli va yoqimlidir. Nutq harakatlari murakkab a’zolar tizmi orqali amalga oshiriladiki, bunda bosh miya faoliyati asosiy rol o’ynaydi, nutq faqat inson uchun xos bo’lgan alohida va yuqori darajadagi aloqa shaklidir, nutqiy aloqa jarayonida kishilar fikr almashadilar va bir birlariga ta’sir etadilar. Nutqiy aloqa til orqali amalga oshiriladi; til-bu fonetik leksik va grammatik vositalar tizimidir odam nutqi tushunarli va ma’noli bo’lishi uchun nutq a’zolarining xarakatlari aniq va tog’ri bo’lishi kerak. Nutq talaffuzi mexanizmi harakatini tushunish uchun nutq apparatining tuzilishini yaxshi bilishi zarur. Nutq buzilishlari uzoq yillar davomida o’rganib kelayotgan sohadir. Nutq normasi deganda nutq faoliyati jarayonidagi til ishlatilishining umumiy qabul qilingan variantlari tushuniladi. Nutqning normal faoliyati holatiga uning psixofiziologik mexanizmlarning zaiflashuviga bog’liq holda til normalaridan chetlashuvi bilan belgilanadi. Kommunikativ nazariya nuqtai nazaridan qaraganda, nutq buzilishlari bu aloqa vositasining buzilishidir. Bunda individ bilan jamiyat orasidagi nuqtiy muomalada ko’zga tashlanadigan o’zaro munosabatlarning buzilgani ma’lum bo’ladi.[1] O`zbekiston Respublikasi Ta’lim to`g`risidagi qonunning 23 -moddasiga ko’ra rivojlanishda jismoniy yoki psixik kamchiliklarga ega bo`lgan anomal bolalar ta’lim olish huquqiga ega. Bizning mamlakatimizda anomal bolalarga yordamni tashkil etish – inson haqida g`amxo`rlik ko`rsatilishining yorqin namunalaridan biridir. O`zbekistonda anomal va nogiron bolalarga yordamni tashkil etish maxsus maktab internatlar, professional mehnat kollejlarida maxsus guruhlar; zaif ko`ruvchi va zaif eshituvchi,o`g`ir nutq nuqlari bor bolalalar uchun maktabgacha ta’lim muassasalari,maxsus maktab internatlar,o`rta umumiy ta’lim maktablari qoshida nutqiy sinflar; nutqiy rivojlanishi sustlashgan bolalar uchun o`rta umumiy ta’lim maktablari qoshida tenglashtirish sinflari,maktab internatlar; harakat – tayanch a’zolari jarohatlangan bolalar muassasalari, maktab-internat; o`rta umumiy ta’lim maktablari qoshida logopedik puktlar ishlab turibdi. Bolalar nutqini rivojlantirishning metodik masalalarini ishonchli tarzda psixologolingvistik asoslash zamonaviy pedagogik tadqiqotlarga xos jihatlar hisoblanadi. Rus pedagogika fanining eng yaxshi an’analari ruhida bajarilgan ushbu tadqiqotlar katta faktik materiallarga ega bo`ladi, bola nutqining obyektiv qonuniyatlarini aniqlaydi. F.A. Soxin va O.S. Ushakovlarning tasnifidan foydalangan holda bolalar nutqini psixologik-pedagogik tadqiq qilishni bir nechta yo`nalishga ajratish mumkin: tuzilmaviy (til tizimining turli tuzilmaviy darajalarini: fonetik, leksik, grammatik darajalarini shakllanirish), funksional (kommunikativ faoliyatda tilni egallash ko`nikmalarini shakllantirish); kognitiv (til va nutq hodisalarini oddiy anglashni shakllantirish). “Bola nutqini rivojlantirish” hodisasining o`zini va uni boshqarish jarayonini tahlil qilish maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish sohasida ishlash uchun pedagoglar maxsus tayyorgarlikdan o`tishlari zarur, degan xulosani keltirib chiqaradi. Nutqqa oid zamonaviy tadqiqotlar tizimli yondashuvga ega, bu “u yaxlit bir tizim sifatida mavjud bo`lgan ko`plab tashqi va ichki munosabatlar” (B.F. Lomov) hodisasini o`rganishda namoyon bo`ladi. Nutq-til tizimi ko`plab aloqalarga kirishadi, jumladan, ma’noni so`zga aylantiradigan hamda inson ongi va his-hayajonlari bilan uzviy bog`liq bo`lgan semantik axborot apparati, psixofizik hodisa (ya’ni, miya vazifasi, jismoniy tovushlar chiqaruvchi hamda ularni qabul qiluvchi va tabaqalashiruvchi qurilma), muloqot va ijtimoiy aloqa vositasilari ularning asosiylari hisoblanadilar. Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatikaning o'rni va ahamiyati haqida gaplashish juda muhimdir. Grammatika, tilning qoidalari va tuzilishi bo'lib, tilni to'g'ri va aniq fikrlash uchun qo'llaniladi. Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatika quyidagi asosiy vazifalarni bajaradi: Kurs ishining dolzarbligi: Grammatika, tilni to'g'ri va aniq fikrlashda muhimdir. Bolalar uchun to'g'ri nutqni o'rganish va tarbiyalashda qoidalarni tushuntirish, kelgusi o'rganish jarayonida dolzarbligini ta'minlashning asosiy usulidir. Kurs ishining maqsad va vazifasi: Grammatikaning maqsadi, bolalarni tilni to'g'ri ishlatish va o'z fikrlarini to'g'ri ifodalashga yordam berishdir. Ular o'qituvchilarning o'rganish jarayonini muvaffaqiyatli olib borishiga yordam beradi. Kurs ishining nazariy asoslar: Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatikaning nazariy asoslarining o'rgatilishi juda muhimdir. Bu asoslar o'quvchilarga tilni tushunish, gapni yozish, qo'llab-quvvatlash va tarqatishda yordam beradi. Kurs ishining uslubiy asoslar: Grammatika, tilning to'g'ri va aniq fikrlash uslubiy asoslarini o'rganishga yordam beradi. Bu, bolalar uchun gaplarni to'g'ri tushuntirish, so'zlashish va yozish jarayonlarida muhimdir.Bolalar nutqini rivojlantirishda grammatikaning o'rni va ahamiyati, tilni o'rganish va fikrlashda juda muhimdir. Bu, ularga tilni to'g'ri va aniq ishlatishda yordam beradi va o'z fikrlarini to'g'ri ifodalashga imkoniyat yaratadi. Ishning tuzilishi: kurs ishim kirish, uchta bobdan iborat asosiy qism, Kurs ishimning yozilish Tortibi shulardan iborat va alohida xulosa qismi ham bor yana foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ham qo’shilgan. [1] Babayeva D. R. “Bolalar nutqini o’stirish nazariyasi va metodikasi”. Toshkent “Barkamol fayz media”. 2018