Boshlang'ich sinflarda og'zaki va yozma inshoning turlari Boshlang'ich sinflarda og'zaki va yozma inshoning turlari M U N D A R I J A KIRISH……………………………………………………………………….....2 I-BOB. Boshlang'ich sinflarda og'zaki va yozma inshoning turlari 1.1. Metodik manbalarning tahlili..........................................................................5 1.2. 3-sinfda insho yozishga o'rganilishning hozirgi holati...................................9 1.3. O'quvchilarni tarbiyalashda inshoning o'rni.................................................11 II-BOB. 3-sinfda o'quvchilarni insho mavzusi va uni yoritishga o'rgatish 2.1. Reja tuzish....................................................................................................15 2.2. O'quvchilarni insho yozishga tayyorlash......................................................20 2.3. Insho tahlili...................................................................................................23 Xulosa.................................................................................................................26 Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati.................................................................28 KIRISH. Mavzuning dolzarligi: O‘zbekistonning istiqlolga yuz tutib, mustaqillik tufayli jahonga tanilishi, dunyo mamlakatlari bilan iqtisodiy – madaniy aloqalarni yo‘lga qo‘yishi, milliy qadriyatlarni tiklash, ilm-fan, madaniyat va san’at yuksaltirish sohasidagi ulug‘vor vazifalarni amalga oshirish uchun kurash davrimizning asosiy xususiyatlarini belgilab rivojlantirish va kamolat yo‘lini ko‘rsatib turibdi. Respublika hukumatini, xususan prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev kelajakni oldindan ko‘ra olishi iqtisodiy – siyosiy va madaniy yuksalishlar yo‘lini to‘g‘ri belgilab xalqga rahnamolik qilish, ”Sog‘lom avlod uchun shiyorini baland ko‘tarib, kelajagi buyuk davlatning bunyodkori, yosh avlodni har tomonlama barkamol insonlar qilib voyaga yetkazish sohasida yo‘l-yo‘riqlar va ko‘rsatmalari bugungi ta’lim tarbiya jarayonini uyushtirishning negizini tashkil etadi. Sog‘lom avlodni ilmiy shakllangan ma’naviy yuksak qilib tarbiyalash esa bevosita unga til o‘rgatish, o‘z ona tilisi imkoniyatlaridan unumliroq foydalanish ko‘nikmasini singdirish bilan chambarchas bog‘liqdir. Chunki til millat tushunchasining eng asosiy belgilaridan biridir. Ona tilisi bo‘lmagan millat xalqning o‘zi yo‘q. O‘zbek tili mustaqil O‘zbekistonning davla tili sifatida endi erkin nafas ola boshladi. Ona tilisiz mukammal ma’naviyat, sobit dunyoqarash va murakkab olam sirlarini teran anglash haqida gap bo‘lishi mumkin emas[1]. Mamlakatimizda sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalash, yoshlarning o‘z ijodiy va intellektual salohiyatini ro‘yobga chiqarish, mamlakatimizda yigit – qizlar XXI asr talablariga to‘liq javob beradigan har tomonlama rivojlangan shaxslar etib voyaga yetkazish uchun zarur shart-sharoitlarbo‘yicha keng ko‘lamli, aniq yo‘naltirilgan chora- tadbirlar amalga oshirilmoqda[2].. Mavzuning o‘rganilish darajasi: O‘zbek tilshunosligida insho, insho mavzusi, insho turlari haqida M.Rahimov, A.Zunnunov, A.Po‘latov, R.Ikromov kabi olimlarning asarlarida tadqiq etilgan. Ilmiy xulosalar chiqirilgan ammo, shu mavzuni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ongiga singdirish yo‘l-yo‘riqlari, usullari keng ko‘lamda yoritilgan. To‘g‘ri ushbu mavzu yuzasidan ko‘plab fikr-mulohazalar bildirilgan. Shu o‘rinda A.Zunnunov. K.Qosimovlarning tadqiqotlari, o‘quv qo‘llanmalarini ta’kidlab o‘tish mumkin. Biroq bugungi kunda yoshlarga mustahkam bilim berish, maktablarda o‘tkaziladigan yozma ish turlarini ongli tushunishlariga o‘rgatish usuli va yo‘llarini ishlab chiqish zaruriyati kun tartibiga turibdi. Shu sababli biz ”Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarni insho yozishga o‘rgatish yo‘llari” mavzusini tadqiqot ishi qilib belgiladik. Buni 3 sinf ona tili darslarida amalga oshiriladigan yozma ishlar asosida hal etishga urindik. Kurs ishining maqsad va vazifalari: O‘zbek tilini o‘qitish yuzasidan yaratilgan dasturlar, darsliklardagi o‘qitish usullarimizdagi mavjud kamchiliklar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini insho yozish o‘rgatish yuzasidan yetarli bilim olishga imkon bermaydi. Shu bois boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari aksariyat xollarda o‘quvchilarni insho yozishga o‘rgatishda bir qator qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Kurs ishida quyidagi vazifalarni bajarishga urindik: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini insho yozishga o‘rgatish usullari bo‘yicha qilingan ishlarni tahlil etish-Boshlang‘ich sinf dasturida o‘quvchilarning insho yozishga o‘rganishlariga ajratilgan soatlar, darslikda mavzuga doir materiallarning hajmi, ularni o‘quvchilar saviyasiga mosligi, tanlangan mavzularning ta’lim – tarbiyaviy axloqiy ahamiyatini aniqlash; -O‘quvchilarni insho yozishga o‘rgatishda bo‘limlararo aloqaning ahamiyatini ko‘ratish. Kurs ishining metodi va ilmiy – nazariy asoslari. Yoshlarga til qonuniyatlarini tilning so‘z boyligi, ma’nolari jozibadorligni o‘rgatish, nazariy bilimlarni amalda qo‘llash malakasini hosil qilish hamishda dolzarb vazifalardan bo‘lib keladi va shunday bo‘lib qoladi. Til fanini o‘qitish metodikasi ham ilmiylikka suyangan xolda amaliy xulosalar chiqarishga ahamiyat beradi. Kurs ishining ilmiy – nazariy va amaliy ahamiyati Kurs ishining ilmiy – nazariy xususiyatlaridan o‘zbek tilini o‘qitish usullarini ishlab chiqishda, ma’lum mavzularni yoshlarga singdirish jarayonidagi pedagogik - ruhshunoslik qonuniyatlarni hisobga olishda, amaliy natijalar asosida ilmiy – nazariy qoidalar yaratishda foydalanish. Mumkin. Kurs ishining manbalari: Respublikamizda nashr etilgan ona tili o‘qitish metodikasiga doir adabiyotlar, 2007-2018 yillarda chop qilingan darsliklar, metodik qo‘llanmalar, o‘quv dasturlari, K.Qosimova, A.Zunnunovm M.Asqarova, A.G‘ulomov kabi tilshunos va metodistlarning materiallardan ijodiy foydalaniladi. Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirsh, uch bob, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. I bob. Boshlang‘ich sinflarda og‘zaki va yozma inshoning turlari. 1.1. Metodik manbalarning tahlili Insho o‘quvchining ma’lum bir mavzuni mustaqil ravishda ochib bera olish va o‘z fikrlarini yozma shaklda to‘g‘ri ravon savodli bayon qila olish ko‘nikma va malakalarini namoyish etuvchi ijdoiy matn- kichik bir asardir. Insho arabcha so‘z bo‘lib, ”yaratish” “bino qilish”, ”qurish” ma’nosini beradi. Hozirgi tilimizda bu so‘zning ma’nosi ancha toratib, asosan o‘quvchi va talabalar tomonidan yoziladigan ”ijodiy yozma ish” ma’nosida qo‘llaniladi. Ma’lumki inshoning barcha turi ijodiy xarakterga ega, albatta ammo ijodiy tajriba xarakterdagi insholarda hayotiy voqeralar haqidagi shaxsiy mulohazalar o‘z ifodasini topishi bilan birga, o‘quvchilarning original ish-asar yaratishga intilishlari ham asta-sekin o‘sib boradi. Shuning uchun bu xil yozma ishlarga nisbatan ”ijodiy insho” turining qo‘llanilishi bejiz emas. Insho muallifning ma’lum bir mavzu asosida o‘z fikrlarini yozma shaklda bayon qiluvchi kichik bir asardir. Inshoda muallifning so‘z qo‘llash mahorati, fikriy tafakkuriy ko‘nikmasi, bilim va dunyoqarashi savodi namoyon bo‘ladi. Insho mazmun mohiyatiga ko‘ra uch turga bo‘linadi: Adabiy mavzudagi insholar [1] .“Erkin va Farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz” O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev- Toshkent: “O‘zbekiston” 2016-yil 56-bet [2] Barkamol avlod orzusi. Davlat dasturi to’g’risidagi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. Xalq so’zi gazetasi. 2010 y. 28-dekabr 19-son