Demokratik jamiyatda o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatida erkinlik tushunchasi (Демократик жамиятда ўқитувчи ва ўқувчи муносабатида эркинлик тушунчаси) Reja: KirishDars davomida va darsdan tashqari vaqtda o‘qituvchining muloqotiO‘qituvchining o‘quvchi bilan bo‘lgan muloqotida ishontirish va ta’sir etish usullariO‘qituvchining boshqarish usullariIlmiy-pedagogik adabiyotlarda muloqotning turli turlariXulosaO‘zbekiston Respublikasi o‘zining mustaqil ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish yo‘lini tanlagan holda ta’lim sohasini ham izchil ravishda isloh qilib bormoqda. Xususan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning qabul qilinishi bu yo‘nalishdagi ishlarni yangi bosqichga olib chiqdi. Mazkur hujjat talablari asosida bilim olish va kasb-hunar egallashga bo‘lgan e’tibor sezilarli darajada kuchaydi. Shu sababli ta’lim-tarbiya tizimida zamonaviy ilmiy-uslubiy yondashuvlar joriy etila boshlandi. Ushbu yondashuvlar ta’lim jarayonining turli tashkiliy va metodik asoslarida ijobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Ayniqsa, ularning aksariyati pedagogik texnologiyalarni rivojlantirish va pedagogik mahoratni oshirish bilan uzviy bog‘liqdir. … Muloqot tushunchasi «so‘zlashuv», «suhbatlashuv» ma’nosini anglatadi. Bu shaxslararo suhbat, fikr almashuv va og‘zaki nutq shakli sifatida ikki yoki undan ortiq shaxslarning o‘zaro so‘zlashuvi va muloqotini bildiradi. Ta’lim jarayonida muloqot nafaqat ma’lumot uzatish vositasi, balki o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida ishonch, hamkorlik va hurmat muhitini shakllantirish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. … O‘zaro fikr almashish bilan ta’sir ko‘rsatish vositalari ta’lim jarayonida o‘quvchilarning fikrini shakllantirish, ularni rag‘batlantirish va tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. Bu usullar orqali o‘qituvchi o‘quvchilarga o‘z fikrlarini bildirishi, qarorlar qabul qilishi va jamiyatda faol qatnashishi uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni beradi. Ushbu vositalar orasida ishontirish, ta’sir qilish va o‘zaro fikr almashish alohida o‘rin tutadi. … Munosabatlarni boshqarish uslublari pedagogning o‘quvchilar bilan aloqalarini qanday tashkil etishiga ko‘ra bir necha turga bo‘linadi: 1. Avtoritar uslub… 2. Demokratik uslub… 3. Liberal uslub… Munosabat turlari Ilmiy-pedagogik adabiyotlarda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlar turli shakllarda tasniflanadi. Bu munosabatlarning har biri ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi: Hamkorlikdagi munosabat: …Bevosita munosabat: …Do‘stona munosabat: …Nosamimiy munosabat: …Oraliqdagi munosabat: …Bekorchi munosabat: …Qo‘rquv orqali munosabat: …Dialog va monolog: …Ushbu uslublar va munosabat turlari o‘qituvchining pedagogik yondashuvini tanlashida muhim ahamiyatga ega. Har bir holatda to‘g‘ri uslubni qo‘llash o‘quvchilarning bilim olish jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va ularning shaxsiy rivojlanishiga yordam beradi. … O‘qituvchining o‘z xulq-atvori, aqliy harakati va jiddiyligi o‘z navbatida o‘quvchining samarali o‘rganishi va u bilan muloqot qilishiga ta’sir qiladi. O‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida teskari aloqa yo‘llari orqali, har bir tomon o‘z fikrlarini, hissiyotlarini va tajribalarini o‘zaro baham ko‘radi. Teskari aloqa o‘qituvchiga o‘z faoliyatining natijasi haqida aniq ma’lumot olish imkonini beradi, bu esa o‘quv jarayonini yaxshilashga, o‘quvchilarga kerakli yordamni taqdim etishga va pedagogik strategiyalarni moslashtirishga yordam beradi. … Shu narsani alohida ta’kidlab o‘tish joizki, inson shaxsini shakllantirishda o‘quv va mеhnat faoliyati, xulq-atvor malakalari qanday yuksak ahamiyat kasb etgan bo‘lsa, muomala jarayoni ham xuddi shunday mas’uliyatli vazifani bajaradi. Insonning muomala qilish uslubi va aloqalaridagi ko‘nikmalari, uning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, boshqalar bilan samarali va to‘g‘ri munosabatlar o‘rnatishi uchun juda muhimdir. Muomala, faqatgina axborot almashinuvi yoki yuzaki aloqalar emas, balki shaxsning ijtimoiy va emosional rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi muomala, shuningdek, har qanday ijtimoiy muhitda o‘zaro hurmat, ishonch va mehr-oqibatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayon, shaxsni nafaqat bilim, balki muomala, o‘zini tutish, boshqalar bilan ishbilarmonlik va shaxsiy munosabatlarni qurish malakalari bilan ham shakllantiradi. … O‘qituvchi odobi tarbiyaviy ta’sir o‘tkazishda va pеdagogik mehnatning samaradorligida muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchi, o‘z odobi bilan o‘quvchilarga nafaqat bilim, balki tarbiya ham berishi kerak. O‘quvchilarning axloqiy tarbiyasida o‘qituvchining odobi katta ahamiyatga ega. Shuning uchun o‘qituvchi odobini rivojlantirish, uni o‘z faoliyatida qo‘llash, shaxsiy namuna bo‘lish o‘qituvchining kasbiy va shaxsiy rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. … Bo‘lajak o‘qituvchilarga umuminsoniy va milliy axloq, kasb axloqi va o‘qituvchi odobi bo‘yicha bilim, malaka va ko‘nikmalarni berish: Bu vazifa o‘qituvchining kasb axloqining asosiy tamoyillari va me’zonlarini o‘rgatishga qaratilgan bo‘lib, ularning shaxsiy va kasbiy rivojlanishida yordam beradi. O‘qituvchilarga axloqiy mas’uliyat, adolat, hurmat, samimiyat kabi qadriyatlarni o‘rgatish muhimdir. … O‘qituvchi odobining mazmuni, shakllari va xususiyatlarini aniqlashda, uning jamiyatdagi rolini belgilovchi axloq nazariyalari va ijtimoiy taraqqiyot qonuniyatlari muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchi odobi faqat biror kasbga oid odob emas, balki umumiy axloqiy qadriyatlar, me’yorlar va talablarning jamiyatda qanday namoyon bo‘lishini ifodalaydigan bir tizimdir. Bu tizim o‘zida xalqimizning tarixiy an'analari, urf-odatlari, ilmiy va madaniy tajribalarini aks ettiradi. O‘qituvchi odobi ijtimoiy taraqqiyotga, jamiyatning axloqiy talablariga mos ravishda shakllanadi va bu shakllanish jarayoni quyidagi qonuniyatlarga asoslanadi: O‘qituvchi odobining xarakteri: … Maqsad, mazmun va usullarning birligi: … Xususiy qonuniyatlar:O‘qituvchilik kasbi va bolalarni sevish: … O‘qituvchining bilim va ma’naviy madaniyati: … Shaxsiy axloqiy poklik: … Burch va mas’uliyat: … Pеdagogik takt va muomala odobi: … O‘qituvchi odobining manbalari:O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari: … Umuminsoniy axloq va kasb odobiga doir ilmiy asarlar: … Milliy-axloqiy qadriyatlar: … Axloqiy tarbiya va o‘qituvchi odobiga doir ta’limotlar: … … Xulosa Yangi pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘quv jarayoniga joriy etish, ta’lim tizimining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu texnologiyalarni o‘quv jarayoniga kengroq tatbiq qilish uchun bir qator vazifalar qo‘yilgan, jumladan, pedagogik texnologiyalarni o‘quv jarayoniga joriy etish, ilg‘or tajribalarni amaliyotga o‘tkazish va har bir fan bo‘yicha aniq rejalashtirilgan ishlarni amalga oshirish talab qilinadi. Darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari, dasturlar va ma’ruzalar matnlarini elektron shaklga o‘tkazish va ular bilan har bir talabani ta’minlash zarur. …