Hozirgi oʻzbek tilida kirish soʻz va kiritmali qurilmalarning leksik va grammatik xususiyatlari. MUNDARIJA Kirish……………………………………………………………………….…….4 I BOB. KIRISH SO’ZLAR VA ULARNING USLUBIY XUSUSIYATLARI Kirish so’zlar va ularning qo’llanishi…………………………………….1. 2. Kirish so'z va kiritmalarning uslubiy xossalari……...................................... 1.3. Kirish soʻzlar va kiritmalarning leksik va grammatik xususiyatlari………… II BOB. KIRISH SO‘Z VA KIRITMALARNI PEDAGOGIK JIHATDAN OʻRGANISH 2. 1. Kirish soʻz va kiritmalarni gap bo‘laklari bilan o’rganish…...…………… 2.2.Kiritmalaraning gap bo‘laklari bilan aloqasi 2.3. Kirish so’zlar va kiritmalarni o’quvchilarga o’qitishda interaktiv usullardan foydalanish…………………………………………………………………………. III BOB. KIRISH SO’Z VA KIRITMALARNING AMALIYOTGA TATBIQI 3.1. Maktab darsliklarida kirish so’z va kiritmalarni o’rgatishning innovatsion usullari……………………………………………………………………………… 3.2. Kirish so’zlar va kiritmali qurilmalarni ona tili darslarida o’rgatish usullari va tahlili………………………………………………………………………………... Xulosa……………………………………………………………...……..….. … Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati…………………………………. ..………. Kirish Mavzuning dolzarbligi. Davrimizning hayotiy ehtiyojlari maktablarda ta’lim-tarbiya ishlari darajasini yuqori bosqichga ko’tarishni , har tomonlama puxta bilim olgan, fan va texnika asoslari bilan qurolangan kelajak avlodni tarbiyalab voyaga yetkazishni talab qiladi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev : “Bizning vazifamiz, to’plangan tajriba va ilg’or xalqaro amaliyotga suyangan holda, o’zimizning taraqqiyot va yangilanish modelimizni qat’iy amalga oshirishdan iborat. Shu borada yaqin va o’rta muddatga belgilangan marralarga erishish uchun qat’iyat bilan harakat qilishimiz zarur”[1], - de ta’kidlaganlari bejiz emas. Negaki , taraqqiyotga erishishda mamlakat ijtimoiy tizimining barcha sohalari faol bo’lmoqliklari shart. Umumta’lim maktablarining asosiy vazifasi o’quvchilarning fikrlash salohiyatini, aqliy rivojlanishini, mantiqiy tafakkurini o’stirish, ularni o’z-o’zini moddiy borliqni tilning ifoda vositalari yordamida anglashga hamda o’z fikri va his-tuyg’ularini ona tilining keng imkoniyatlari doirasida bayon eta olish, ma’lum fanlar yuzasidan turli bilim va malakalarni hosil qilish, to’la savodxonlikni ta’minlash, ularda zamonaviy dunyoqarashni shakllantirishdan iborat. Bu vazifani amalga oshirishda o’qituvchi hal qiluvchi rol o’ynaydi. Biroq o’quvchilarni ongli, yuksak saviyali , g’oyaviy siyosiy jihatdan yetuk qilib tarbiyalashda o’qituvchining bilimi yoki undagi to’plangan tajribaning o’zi yetarli emas. Jamiyat hayotida ro’y bergan tub o’zgarishlar barcha sohalar kabi ilm-u fanning tubdan o’zgarishi, yangicha rivoj topishiga sabab bo’ladi. O’zbekistonning o’z istiqloliga erishishi o’zbek tilshunosligining rivoji va uning taraqqiyoti yo’llarini belgilab berishda, o’rganishda yangi davr ochdi. Shu bois mamlakatimizning istiqlol yo’lidagi birinchi qadamlaridanoq buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish millat ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy zaminini mustahkamlash, zamon talablari bilan yo’naltirish asosida jahon andozalari va ko’nikmalari darajasiga chiqarish maqsadiga katta ahamiyat berib kelinmoqda. Bizning tanlagan malakaviy bitiruv ishimizning mazmuni ham yuqoridagi fikrlarga asoslanib ona tili ta’limida sintaksisni o’rgatish usullarini ishlab chiqishdan iborat. Har qanday muloqotning asosida to’g’ri tuzilgan nutq yotadi. Nutqni to’g’ri tuzish uchun esa o’quvchilardan ma’lum bilim, ko’nikma va malakalar talab etiladi. Nutq ishtirokchilarining to’g’ri nutq tuzish malakalarini quyi sinflardan shakllantira borish lozim, bu jarayonda sintaksisning o’rni katta,albatta. Chunki fikr ifodalovchi birlik bu gap hisoblanadi. Gap esa , albatta, gap bo’laklaridan tuziladi. Gap bo’laklarini to’g’ri ishlata bilish muammosi bugungi ona tili ta’limining diqqat qaratilishi lozim masalalaridan birini hisoblanadi. BMI ning maqsad va vazifalari. Malakaviy bitiruv ishidan ko’zlangan maqsad kirish so’z va kiritmalar Grammatik tushunchalarni o’rgatish. Shu jarayonda kirish so’z va kiritmalarga oid bilimlarni gap va uning bo’laklari tushunchasiniii, bosh va ikkinchi darajali bo’laklarni o’rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq qilishdan iborat. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun BMI oldiga quyidagi vazifalar qo’yildi: o’zbek tili kirish so’z va kiritmalarning shakliy tuzilishini o’rganib chiqish;o’zbek tilida kirish so’z va kiritmalarning mazmuniy tuzilishini tahlil qilish;o’zbek tilida kirish so’z va kiritmalarning o’rni va o’rganilishini tahlil qilish;oan tili darslarida kirish so’z va kiritma gap bo’laklari uning turlarini o’rgatish usullarini ishlab chiqish. Mavzuning o’rganilishi. Kirish so’z va kiritmalarning nazariy asoslari G’.A.Abdurahmonov, Sh.Sh.Shoabdurahmonov, A.A.Xojiyevlar tomonidan ishlab chiqilgan . Keyinchalik bu tadqiqotlar N.Mahmudov, A.Nurmonovlar tomonidan davom ettirildi. Kirish so’z va kiritmalarni nazariy planda batafsil o’rgangan olimlardan yana biri B.O’rinboyevdir. Shuningdek, M.Omilxonovaning “Maktabda sodda kirish so’z va kiritmalarni o’rgatish”, “Maktabda ona tili kirish so’z va kiritmalarni o’rgatish” nomli metodik qo’llanmalarida nazariy qonun-qoidalarni o’quvchilar ongiga singdirish, bilimlarni mustahkamlash, shu jarayonda gapning intonatsion xususiyatlari ustida ishlash, yoshlarning tafakkurini o’stirish masalalari atroflicha bayon etilgan. Mazkur qo’llanmalarda gapning ikkinchi darajali bo’laklarini o’rgatish metodikasi ham ancha keng ilmiy-nazariy tadqiq qilingan. Ammo bu kabi qo’llanmalarda akademik litseylarda kirish so’z va kiritma bo’laklarni o’rganishning o’ziga xos xususiyatlari borasida ma’lumotlar uchramaydi. Chunki akademik litsey ta’lim sohasidagi yangi hodisa bo’lib, bu boradagi ilmiy-pedagogik muammolar o’zining munosib yechimi , mukammal tadqiqotlari va ijrochisini kutib turibdi. Tadqiqot predmeti. Ona tili fanida kirish so’z va kiritmalarning qo’llanishi va Grammatik ahamiyati. Ilmiy yangiligi. Kirish so’z va kiritmalarni kompleks tarzda o’quvchilarga yangi pedagogic texnologiyalar asosida o’rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotda sinab xulosalar chiqarish muammosi ishning yangiligini belgilaydi. Tadqiqot metodlari. Ishda asosan tavsifiy, qisman qiyosiy, lingvopoetik, uslubiy, ba’zi hollarda statistik tahlil usullaridan foydalanildi. Tadqiqotning metodologik asoslari. Tadqiqotning metodologik asoslarini Respublikamiz Prezidentining til haqidagi qarashlari, grammatik yechimlar. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “ Ta’lim to’g’risida”gi qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, davlat ta’lim standartlari tashkil qiladi. Tadqiqotning tuzilishi. Tadqiqot uch bob, 8 bo’lim, har bir bo’lim uchun qisqa xulosa, adabiyotlar tahlili va 64 sahifadan iborat. I BOB. KIRISH SO’ZLAR VA ULARNING USLUBIY XUSUSIYATLARI 1.1. Kirish so’zlar va ularning qo’llanishi Kiritmalar so'zlovchining o'zi bayon etayotgan fikriga munosabati (ishonchi, gumoni, tasdig'i, inkori va h.k.), fikrning birovga nisbatlanishi (mansubligi, aloqadorligi), o'z fikri tarkibiy qismlarining ahamiyatliligi darajasi (birinchidan, ikkinchidan va h.k.), fikri va uning tarkibiy qismlariga doir bayon etadigan qo'shimcha axboroti yoki izohi kabi rang-barang ma'nolarni ifodalaydi. 1. Qani, kiring, ichkarida bemalol gaplashamiz. 2. Yolg'on gapirish, albatta, gunohdir. Lekin o'rinsiz haq so'zdan, nazarimda, sukut yoki bezarar yolg'on yaxshiroq.Masalan, Hakim kasali tuzalish bosqichidan o'tgan bemorning umidli savoliga, sizningcha, qanday javob berishi kerak?Shak-shubhasiz, o'lasiz debmi yoki, inshoolloh, tuzalib ketasiz debmi? ("Hakimning nutq odobi"dan) 3. Nahotki, daryolar oqar teskari, nahotki, odamlar kezar darbadar. 4. Xayriyat, vaqtida yetib keldik. 5. Aytishlaricha, bugun kelishlari kerak. 6. Demak, ertalab uchrashamiz. 7. Yaxshi hamki, yomg'ir yog'madi. 7. Afsuski, hali o'zlashtirilmagan yerlar juda ko'p. 8. Menimcha, oqil va sodiq er o'z rafiqasi uchun eng bebaho bezakdir. 9. Baxtga qarshi, Saida uning xohishini payqamadi.(A.Q.) 10. Dunyoda hech bir xalq to'g'ri kelolmas, Mening bilishimcha, sening elingga. (H.O.) 11.To'g'ri, u aravani quruq olib qochadigan maqtanchoqlardan emas. ("Mushtum") 12.Ehtimol, bu ishni o'zing bajararsan. (H.No'mon) 13. Chindan ham, mashina dehqonning og'irini yengil qiladigan zabardast kuchga aylandi. (Gazetadan) Bilib oling.Yuqoridagi gaplarda ajratib ko’rsatilgan qismlar kiritmalar deyiladi.Kiritmalar gapning, xususan, matnning umumiy mazmuniga aloqador bo’lsa-da, gapdagi biror bo’lak bilan hokim-tobelik aloqasiga kirmaydi, shuning uchun ular gapdagi boshqa bo’laklardan yozuvda vergul, tire, ba’zan qavslar bilan, talaffuzda esa to’xtamlar bilan ajratiladi. Kiritmalar barcha bo'laklar kabi sodda va murakkab bo'ladi. Sodda kiritmalar so'zlar va so'z-gaplar bilan, murakkab kiritmalar esa so'z birikmalari, kengaygan birikmalar va gaplar bilan ifodalanadi. Kiritma gaplar juda keng qo'llaniladigan soha dramatik nutqdir.Bu nutqda qahramon nutqi qay tarzda bayon etilishi remarkalarda (personaj nomi bilan uning nutqi oralig'idagi qavslarda) ko'rsatib borilad. Kirish elementlari gapning taklif mazmunini tushuntirish, aniqlashtirish, to‘ldirish uchun mo‘ljallangan.So`zlovchi bildirilgan fikr mazmuniga qarab unga kirish elementlarini qo`shish orqali unga pragmatik ma`no ham qo`shadi.[2] Bildirilgan fikrga quyidagicha pragmatik munosabatlar yuzaga kelishi mumkin: - berilgan ma'lumotga nisabatan o`zining shaxsiy fikrini ifodalashi mumkin; -suhbatdoshning diqqatini asosiy bayonot mazmunida keltirilgan ma'lumotlarga qaratadi; -axborotni uzatishda qabul qiluvchining idrokiga maksimal darajada moslashtiradi; -kirish elementidan foydalanganda ma'lumotlarning ta`sir qilish doirasini oshiradi; -tinglovchining fikrlash jarayonini tezlashtiradi. Kirish so`zlari ba`zi manbaalarda emotiv-baholovchi qo‘shimchalar, iboralar deb ham atalar ekan.Chunki ular bildirilgan fikrga o`zlarining emotsional holatidan kelib chiqib baho beradi, so‘zlovchining emotiv-baholovchi munosabatini aniq ifodalaydi.Emotiv-baholovchi elementlari so‘zlovchining bir qator pragmatik munosabatlarini amalga oshirishga yordam berishadi. Masalan: nimaga nisbatan ijobiy, salbiy munosabat bildirish, bildirilgan fikrga alohida ohangini yaratish kabilardir. Ushbu tadqiqotda asosiy gapning qismiga qo`shimcha kirish so`zlar kiritilganda turlicha nutqiy munosabatlar yuzaga kelishi mumkinligiga ishora qiladi.Bundan tashqari xabar qilinayotgan narsaga sub'ektiv baho berish orqali bayonot taassurotini kuchaytiradi; asosiy bayonotda aytilganlarni qisqaroq yoki aksincha kengaytirilgan shaklda ifodalaydi.Zamonaviy lingvistikada kirish elementlarini kommunikativ-pragmatik xususiyatlarini o`rganish, xususan, nutq aloqasi faoliyatida foydalanish usullarini o'rganish, ularning shaxslararo o'zaro munosabatlarda qo`llanilish jarayonlarini tahlil qilish lingvistik tadqiqotlarning yangicha yo'nalishidir. Inson faoliyatining mohiyati tushunchasiga asoslanib, tadqiqotchilar shaxs nutqi xulq-atvorining ijtimoiy, psixologik, pragmatik jihatlariga tobora ko'proq e'tibor berishmoqda.Ushbu tendentsiya birinchi navbatda "tilning harakatini" o'rganish muammosi bilan bog'liq bo'lib, uning doirasida zamonaviy lingvistik tadqiqotlar olib borilmoqda. Shaxs faktlar va hodisalar haqida xabar beradi yoki ularga munosabat bildiradi, kognitiv faoliyat jarayonida his-tuyg'ulari va istaklarini ma'lum bir tarzda og'zaki ifodalaydi, og'zaki ravishda tushunchalar, fikrlar va xulosalarni shakllantiradi, kommunikativ aloqalarga kirishadi, suhbatdoshni u yoki bu harakatga undaydi. Nutq ehtiyojlarining barcha xilmaxilligi va ularning kommunikativ to'liqligidagi namoyon bo'lishi birinchi navbatda sintaksis orqali, tilning sintaktik resurslari yordamida amalga oshiriladi. Ushbu til resurslaridan biri kirish elementlari tizimi bo'lib, "so'zlovchining bayonotga sub'ektiv, baholovchi munosabatining namoyon etishi" hisoblandi. Biroq, turli kirish va qo‘shimcha elementlar uzoq vaqt davomida tilshunos olimlarning diqqat-e’tiborida bo‘lganiga qaramay, ularni talqin qilish va tavsiflash usullari hamon farq qiladi. Bundan tashqari, tadqiqotchilar turli terminologiyadan, ushbu nutq elementlarining xilma-xil tavsiflaridan foydalanadilar. Shunday qilib, olimlarning asarlarida "Kirish so'zlar va iboralar" (A.N. Baranov , M.E. Boskova, V.I. Buxarin , D.I.Ganich , I.M.Kobozeva , V.M. Nikitin , A.I.Ostanin ), "Kirish-modal so'zlar"[3] (JI.V.) atamalarini uchratish mumkin. Shunday qilib, nutqning har bir funksiyali qismida bog'lovchi-ma'noli so'zlarning alohida toifasi bo'lib, nutqning muhim va bog'langan bo'laklari o'rtasida bo'g'in vazifasini bajaradi va shu bilan til tizimining rivojlanishi uzluksizligini ta'minlaydi va o'zaro bog'lanish tizimini amalga oshiradi. Kirish elementlar qatnashgan nutq boshqa nutqlardan bir necha xususiyatlari bilan farqlanadi. Kirish elementi qatnashgan nutq qismi kommunikativ-pragmatik tilshunoslik nuqtai nazaridan tahlil etiluvchi va so'zlovchining ma'lum kommunikativ-pragmatik munosabatlarini amalga oshiradigan gapning tarkibiy qismi sifatida belgilanadi. Kirish so`zlaridan foydalangan holda kommunikativ-pragmatik vaziyatni keltirib chiqaruvchi parametrlarga quyidagilar kiradi: -kommunikativ munosabatlarini amalga oshiradigan va keltirib chiqaradigan nutq sub'ekti(so`zlovchi ); -ma'lumotni qabul qiluvchi; -muloqotning nutq usulini va so'zlovchining holatiga ko`ra kirish so`zlarini tanlavchi kommunikantlar. Ekspressiv ma'noga ega bo'lgan, bayon mazmuniga ijobiy yoki salbiy munosabatni bildiruvchi kirish so`zlari emotsional-sifatlovchi deyiladi. Emotiv baholovchi kirish so`zlari so`zlovchining his-tuyg`u bilan bog`liq matn mazmuniga munosabatini aniq ifodalaydi. Emotiv-baholovchi kirish elementlari asosiy gapning semantik mazmuniga ko‘ra so‘zlovchining bir qator pragmatik munosabatlarini amalga oshirishga qodir, masalan: nimaga nisbatan ijobiy, salbiy ma’lumotlarni kiritish kabilardir. Ilmiy tadqiqotimiz predmeti ham materiali asosiy gapning qismlariga kirish so`zlari kiritilganda quyidagi nutqiy munosabatni aniqlashga imkon beradi: asosiy aytilgan fikrni chuqurroq idrok etish, uni aniqlashtirish; xabar qilinayotgan narsaga sub'ektiv baho berish orqali taassurotni kuchaytirish kabi holatlar yuzaga keladi. Shunday qilib, kommunikativ-pragmatik faoliyat sharoitida qo'llaniladigan kirish va qo'shimcha elementlar atrofdagi voqelik haqiqatlari to'g'risida sub'ektiv ma'lumotlarni o'z ichiga oladi va bu ma'lumotlar nutq xabarini jo'natuvchining pozitsiyasidan ma'lum biror maqsadni amalga oshirish uchun mo'ljallanadi. Va natijada esa kommunikativ munosabatlar to'plami tinglovchiga samarali ta'sir qiladi. Kirish elementlari tomonidan amalga oshirilgan kommunikativ-pragmatik munosabatlar quyidagi holatlarda namoyon bo`lishi mumkin ekan: • -suhbatdoshga o'z fikrini aytish huquqini va tinglash imkoniyatini berish; • -suhbatdoshning diqqatini butun nutqga yoki uning biron bir qismiga qaratish; • -xabarning ishonchliligini oshirish; • -muloqot qiluvchining emotsional holatini bildirish; • -nutqning alohida ifoda ohangi bilan yetkazish; • -suhbatdoshning diqqatini matndagi muayyan ma`noga qaratish; • -matndagi u yoki bu xususiyatning katta yoki kichik ahamiyatini ochib berish; • -muayyan vaziyatga nisbatan muallifning sharhini taqdim etish; • -hissiy bahoni berish kabilardir. Ilmiy matnning pragmatik ta`sirini oshirishda, u o`quvchilar va tinglovchilar tomonidan qanday qabul qilinishini hisobga olish kerak. Ilmiy matn yoki biror ma`lumot faqat uzoq muddatli kuzatishlar va ilmiy tajribalar natijasida olingan aniq ma'lumotlar va faktlarni o'z ichiga oladi, shuning uchun ularni aniq og'zaki ifodalash uchun maxsus terminologiya qo'llaniladi. Bu ilmiy faktlar, tushunchalar, jarayonlar va hodisalarning batafsil ta'riflari va tavsiflarini ixcham va iqtisodiy shaklda berish imkonini beradi. Kirish so'zlari g'oyalarni birlashtiruvchi vosita kabi ishlaydi, bu sizga va o'quvchingizga matnning bir qismidan ikkinchisiga silliq va tabiiy ravishda o'tishga yordam beradi. Misol uchun: Kollejda muvaffaqiyatga erishish ko'pincha talabalar uchun qiyin. Ko'pgina kollejlar talabalarga yordam berish uchun mo'ljallangan xizmatlarni taqdim etadi. Ular o'zaro o'qitish va shaxsiy maslahatlarni o'z ichiga oladi. Kollejlar o'quvchilarga muvaffaqiyat qozonishlariga yordam beradigan qo'shimcha xizmatlarni ko'rsatishlari kerak. Kirish so`zlari yordamida tuzilgan matn: Kollejda muvaffaqiyatga erishish ko'pincha talabalar uchun qiyin.[4] Shuning uchun, aksariyat kollejlarda o'quvchilarga yordam berish uchun mo'ljallangan xizmatlar, masalan, tengdoshlar uchun dars berish va shaxsiy maslahat mavjud. Ammo, kollejlar o'quvchilarga muvaffaqiyat qozonish uchun ko'proq yordam berishlari kerak.Kirish so`zlarini boshqa so`zlardan qanday ajratish mumkinligi doimgidek dolzarb masala hisoblanadi.Kirish so'zlarining har birining vazifasi bor so'zlar hisoblanadi.Kirish so'zlar, albatta, vergul yoki (kamdan-kam hollarda) tire ajralib turadi. Ma'lumki, deb ingliz tilida, tinish qoidalari yanada moslashuvchan va muallifning ohangi bog'liq bo`ladi. Afsuski, ko'plab til o`rganivchilar uchun bu holat bu holat murakkab hisoblanadi. O`zlarining ona tilida qo`llaniladigan tinish belgilarian kelib chiqib, shu bilimlardan foydalanadilar. Ammo, kirish so`zlarida ishlatiladigan tinish belgilarni matndagi holatini yodlab, eslab qolish ko`proq tavsiya etiladi. Kirish so‘zlarining ko`pisi gapning boshida qo‘llangani uchun shunday nomlangan. Ular hech qanday semantik va grammatik vazifa bajarmaydilar. Ingliz tilidagi kirish iboralari suhbatga ma`nolilikni beradi, ammo agar ular bekor qilinsa, suhbatning ma'nosi hech qanday tarzda o'zgarmaydi. Gap orqali rna'iurn axborot ifodalanishi bilan birga, so'zlovchining shu axborotga munosabati ham ifodalanadi. So'zlovchining munosabati gapning kesim shakli (mayl shakli, bog'lamalar va nol shakl) orqali hamda maxsus modal so'zlar yordamida ifodalanadi. Masalan, albatta, shaksiz, shubhasiz, darhaqiqat, to'g'ri, ehtimol, balki, chamasi, taxminan va boshqalar. So'zlovchi gap orqali bayon qilayotgan axborotga qanday munosabatda ekanligiga qarab, yuqoridagi modal so'zlardan muvofig'ini qo'llaydi: tasdiq munosabatini ifodalamoqchi bo'lsa, darhaqiqat, haqiqatan ham, to 'g'ri so'zlaridan; ishonch munosabatini bildinnoqchi bo'lsa, albatta, shubhas;z, shaksiz kabi so'zlardan; gumon ma'nosini ifodalamoqchi bo'lsa, ehtimol, balki so'zlaridan; chama-taxmin ma'nosini ifodalamoqchi bo'lsa, chamasi, chamamda, taxminan so'zlaridan foydalanadi. ~ Eslab qoling. So'zlovchining 0'z; bayon etayotgan fikriga ~ ishonch, gumon, achinish kabi munosabatlarini ifodalovchi so'zlarga kirish so 'zlar deyiladi.Kirish so'zlar gapning boshqa bo'laklari bilan grammatik aloqaga kirishmaydi. Shuning uchun u boshqa gap bo'laklaridan farq qiluvchi alohida ohang bilan talaff'uz qilinadi va yozuvda vergul bilan ajratiladi. So'zlovchining o'zi bayon qilayotgan fikriga bo'lgan turli munosabatini bildiruvchi so'z yoki so'z birikmasi kirish zo'z yoki kirish birkma deyiladi. Masalan: Darvoqe, Anvarga ko'p mexnatim singan. Kirish so'z shodlik, gumon, ishonch, umid, taajub, fikrini kimga qarashli ekanligi, uning oldingi fikri bilan bog'liqligi, shubxa, eslatish kabi ma'nolarni ifodalaydi.[5] Kirish so'z ko'pincha modal so'zlar bilan, kirish birikma esa so'z birikmasi orqali ifodalanadi. Masalan: 1. Umuman, ezgu ishning cheki yo'q. 2. Axmadning aytishicha, ertaga yugurish musobaqasi o'tkaziladi. Kirish so'z butun gapga, qo'shma gaplarda esa odatda uning bir qismiga aloqador bo'ladi. 1. Darxaqiqat, Pugachyov o'sha yetakchiga juda o'xshar ekan. 2. Nazir o'qishni bitirsa, albatta, men uni tabriklayman. Birinchi gapda kirish so'z butun bir gapga aloqador, ikkinchi gapda esa gapning so'ngi qismi(men uni tabriklayman)ga aloqador.Bunday sharoitlarda kirish so'z gapning o'zi aloqador bo'lgan bo'lagidan oldin yoki keyin keladi. 2. Kirish bo'lak ayrim gap bo'laklariga talluqli. A)gapning kesmiga. Masalan: Siz bu gaplardan bexabarsiz-da,albatta. B) gapning egasi. Masalan: Og'a,extimol, siz xam yoqmoqchidirsiz?- deb so'radi. V)gapning aniqlovchisiga. Masalan : Bu, shubxasiz, bizning yutug'imiz -deb gap boshladi Samandarov.(A.Q.) Kirish bo'lak bir gap tarkibidan ortiq bo'lishi mumkin. Bunday xolat kirish bo'lakning bir gapning bir kesmiga (yoki biron bo'lagiga) qarashli bo'lgan o'rinlarda bo'ladi. Masalan: 1. Demak, Vatan mamnun bo'lgan o'g'ildan mexribon yana xam mamnun, albatta! (M.B) 2. Aftidan, qari deysan, shekili.(X.K) 3. Xolbuki, razvedka, ayniqsa, bu razvedka extiyot shart.(U) Kirish so'z va kirish birikma: 1. So'zlovchining aytilayotgan fikriga bo'lgan munosabatini ifodalaydi: albatta, extimol,balki, shubxasiz, xaqiqat, darxaqiqat, baxtimizga, afsus, esiz va boshqalar. Bular turli ma'nolarni anglatdi: 1.Ishonch yoki tasdiqni (albatta, shubxasi, so'zsiz, xaqiqat kabilar)masalan: 1. Ko'prik, shubxasizshu yerga yaqin joyda. 2. Darxaqiqat, bu ishda sobiq bo'lishi kerak. 3. Gumonni(balki,extimol,aftidan,shekili)kabilar. Masalan: 1. Extimol,bu vazifani uddalaymiz. 2. Balki, jarlik tomon borishimiz kerak. 3. Shodlikni (baxtimizga, tolemizga kabi)masalan: Baxtimizga, bugun xavo uncha sovuq bo'lmadi. 4. Afsus va taajubni.(afsus, attang, esiz, esizgina, baxtga qarshi)kabi. Masalan : 1. Baxtga qarshi, kecha bulutli kun bo'ldi. 2. Attang biroz kechikibmiz. 2. Bayon qilingan fikrni kimgaa qarashli ekanligini ifodalaydi(menimcha, sizningcha aytishlaricha,...so'ziga qaraganda,... so'ziga ko'ra,... yozishicha kabi) masalan: Akmal akaning aytishicha, bu yil saraton juda issiq boshlanadi. 3. Bayon qilingan fikrning tartibini ifodalaydi (avvalo, oxiri, nixoyat, birinchidan,ikkinchidan) masalan:1. Birinchidan, bugun Mingbuloq tumanida xalima opaning yubley kechalari, ikkinchidan, ertaga viloyat yozuvchilarning konfrensiyasi ochiladi. 2.Nihoyat, cho'lga suv keldi. 3. Aytilgan fiktning oldingi fikr bilan aloqasini ifodalaydi. (demak, xullas, xulosa qilib, aytganda, shunday qilib, binobarin, ko'rinadiki, anglashiladiki kabilar). Masalan: 1. Binobarin, xayotda inson ensikorpedyasi. 2. Shunday qilib, tarxiy shartnomaga qo'l qo'yildi. 1.2.Kirish so'z va kiritmalarning uslubiy xossalari [1] Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent. O’zbekiston, NMIU,2016 [2] Asqarova M, Abdullayev I, Omilxonova M. Ona tili 8-9- sinflar uchun darslik. Toshkent , “O’qituvchi”, 1995,118-B [3] Abdurahmonov G’, Shoabduraxmonov Sh, Xojiev A. O’zbek tili grammatikasi, “Fan”,Toshkent,1975,259-B [4] Abdullayev A.B.Hozirgi o’zbek adabiy tilida o’zga gaplarning ifoda formalari. –T. :TDPI,1983.-87-B [5] Abdurahmonov G’.O’zbek tili grammatikasi.-T.: O’qituvchi,1996.- 248-B