Кар болаларда тасаввур ва унинг хусусиятлари Режа: Кар болалар тасаввурининг ўзига хослиги ва келиб чиқиш сабаблариКар ўқувчиларнинг ижодий тасаввури шаклларининг тавсифи ва улврни ривожлантиришда имо-ишоранинг урни.Кар ўқувчи шахсини тарбиялашда тасаввурнинг ўрни ва узига хусусиятлари. Кириш “Биз фарзандларимизнинг баркамол руҳият дунёси учун, уларнинг маънавий-ахлоқий жиҳатдан етук, жисмонан соғлом бўлиши учун доимо қайғуришимиз, курашмоғимиз зарур”[1]. Маълумки, руҳий ва жисмоний нуқсонлар ичида эшитиш қобилияти бузилган шахслар таълим-тарбияси алоҳида эътиборга молик масалалар қаторига киради. Бу тоифа болалар, шахсларнинг умумий хусусиятлари, сурдопсихологиянинг умумий масалалари, бу нуқсон муаммоси, болалар руҳиятини ўрганиш усуллари, улар фаолияти, индивидуал-психологик хусусиятлари, шахслараро муносабатларни очиб беришга муаллифлар ҳаракат қилдилар. Ушбу маъруза матн дефектология факультети талабаларига махсус муассасаларнинг ўқитувчи тарбиячиларига яқиндан ёрдам беради деган умиддамиз. Тасаввур – юқори онгли жараён бўлиб, тасуротни янгиланиши ва мавжуд образлар асосида янгиларини яратишни кўзда тутади. Тасаввур шах еҳтиёжлари асосида мотивланади. Инсон ўз тасаввурида ёрқин образлар ёрдамида ўз еҳтиёжини қондиради. Бу ҳолатларда тасаввур ҳақиқат аксини тезлашган ҳолда намоён қилади. Фаолият сўнгида бу жараён натижаларини тугалланган ҳолда фикрий тасаввур қилишимиз мумкин. Тасаввур ёрдамида яқин, узоқ келажак ходисаларни олдиндан таҳлил қилиш имкони туғилади. Предмет, ҳодиса, шахсларни идрок етиш жараёнида инсонда Айни шу пайтда анализаторларга таъсир етувчи образлар, дунёси юзага келади. Бу образларни идрок образлари деб номланади.идрок образлари изсиз йўқолмайди, инсонлар уни жонлантириш, фаоллаштириш хусусиятига егадир. Идрок етиш натижасида юзага келган образлар хотирада сақланиб қолиши тасаввур ёки хотира образлари деб номланади. Тасаввур образлари мураккаб тузилишига ега бўлади. Биз одамлар фаолиятини тавсифлаш, ёзувчи рассом, конструктор, композиторларнинг ижодий намуналарини таҳлил қилиш натижаси бўлиши мумкин. Тасаввур ва тафаккурнинг ўхшаш ва фарқли жиҳатлари мавжуд. Тафаккур ҳам тасаввур ҳам мураккаб билиш фаолияти бўлиб, инсон унинг ёрдамида ҳақиқатни англаш ва келажакдаги фаолиятини олдиндан тавсифлаш имконига ега бўлади. Улар ўртасидаги фарқ, тасаввурида ҳаёт ҳақиқатининг англашни тезлашган ҳолда идрок етиш образлар ёрдамида амалга ошади. Тафаккурда бу жараён тушунчалар ёрдамида амалга ошади. Агар инсон мураккаб масалани ҳал етмоқчи бўлса, мавжуд маълумотлар ноаниқ бўлса, масала ечиш жараёни тафакурининг масала маълумотлари тўлиқсиз берилса, бу шароитдан чиқиш учун инсон тасаввур образларига суянади. Нутқнинг ривожланиш даражасига кўра, тушунчали тафаккур ва тасаввур маълум ўзгаришга учрайди. Улар нутқ сари конкрет образли компонентлардан озод бўлиб, мавхум тафаккур елементларига ега бўлади. Тасаввурни тафаккур билан яқинлашуви биринчисини иккинчиси томонидан тўлиқ жамланиб олиниши юзага келади. Тасаввур учун ёрқин конкрет образларнинг мавжудлиги характерлидир. Тасаввурда тушунчалар мавжудлиги шахсни конкрет шароитлар тор, ноқулайлигидан озод қилади, ҳақиқатдан четга чиқиш мавжуд тасаввур ва тассуротларни ижодий янгиланиши, янги образ, обектларни яратиш имконини беради. Психологик тадқиқотлар тушунчали тафаккур нутқини ривожланиш даражасига боғлиқлигини тадқиқ етишга қаратилган. Маълумки, нутқ тушунчаларни шаклланиши айрим омил бўлиб, мавхум тафаккур ривожланишининг воситаси ҳисобланади. Ешитишда нуқсони бўлган болалар тасаввурининг ўзига хослиги сўзлашув нутқининг кеч шаклланиши ва мавхум тафаккурнинг ўзига хослиги билан асосланади. Кар ўқувчиларнинг кўрув образлари ёрқинлиги, жонлилиги билан характерланади, лекин тафаккурнинг кеч шаклланиши сўзнинг ҳарфий маъносини тушунишда мураккаблик туғдиради. Шу ўринда В – ВИИИ синфларда ўқувчилар мақол ва тез айтишларни тушуниш даражасини ўрганишга қаратилган тадқиқот натижаларини кўриб чиқамиз. Тадқиқотда фақат В-синф ўқувчилари емас, балки ВИИ ва ВИИИ синф ўқувчилари қатнашадилар. “Қудуққа туфлама, уни ичиш ўрни келар” мақолини тушунмаганлар. Улар бу мақол маъносини бу яхши емас, қудуққа туфлаш мумкин емас, микроблар бўлади деб тушунганларини айтадилар. Кар болаларни сўзларни кўчма маъносини тушунишдаги қийинчиликлар тасаввурнинг етарли даражада емаслиги билан характерланади. Тасаввурни қуйидаги турларга тасвирлаш лозим: Пассив тасаввур;Фаол тассавур. У ижодий ва яратувчанлик характерига ега бўлади.Пассив тасаввур олдиндан ўйланган ва олдиндан ўйланмаган бўлиши мумкин. [1] И.А. Каримов. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда. Т., 1999., 24 бет.