KASBIY FAOLIYATGA INDIVIDUAL YONDASHISHNING PSIXOLOGIK JIHATLARI Psixik taraqqiyot qonuniyatlarining kasbiy faoliyat samaradaorligi omili sifatida Shaxs taraqqiyotidagi ichki ziddiyatlar psixik taraqqiyotning harakat-lantiruvchi kuchidir. Asosiy ziddiyatlardan biri shaxsda paydo bo’ladigan yangi ehtiyojlar va ularni qondirish uchun zarur vositalarning yetishmasligidir. Shaxs taraqqiyotining erishgan darajasi, hayot tarzi va uning ijtimoiy munosabatlar sistemasida tutgan o’rni o’rtasidagi ziddiyat ham muhim ziddiyatlardan biridir. Shaxs yangi sharoitga moslashishga intiladi (bog’chada, maktabda). Ta’lim va tarbiya jarayoni ham shaxs oldiga yangi vazifalarni qo’yadi, faoliyatning yangi motivlarini hosil qiladi. Psixologiya fanida yosh davrlarini tabaqalash bo’yicha qator nazariyalar mavjud. Masalan, psixodinamika nazariyasini yorqin vakillaridan biri E.Erikson nazariyasiga ko’ra inson umri 8 davrga bo’linadi: 1-davr – go’daklik; 2-davr – ilk bolalik; 3-davr – o’yin yoshi; 4-davr – maktab yoshi; 5-davr – o’spirinlik; 6-davr – yoshlik; 7-davr – yetuklik; 8-davr – qarilik davri. E.Shpinger, K.Byuler, A.Maslou va boshqalar personologik nazariyaning vakillari bo’lib, ular yosh davrlarini shaxs “men” xususiyatlarining shakllanishi bosqichlari deb hisoblaydilar. Kognitivistik yo’nalishning asoschilari qatoriga J.Piaje, Dj.Kelli va boshqalarni kiritish mumkin. 2.1.1 - jadval J.Piaje intellektni quyidagi rivojlanish davrlariga ajratadisensomotor intellekti (tug’ulishdan 2 yoshgacha)operatsiyalardan ilgari tafakkur davri (2 yoshdan 7 yoshgacha)konkret operatsiyalar davri (7-8 yoshdan 11-12 yoshgacha)formal (rasmiy) operatsiyalar davri.Rossiya federatsiyasi psixologlari L.S.Vigotskiy, L.I.Bojovich, D.B.Elkonin, A.A.Lyublinskaya, V.A.Kruteskiy, A.V.Petrovskiylar ham yosh davrlarini ыziga xos tabaqalash nazariyalarini yaratdilar. Ular orasida D.B.Elkoninning tasnifi alohida o’rin tutib, yetakchi faoliyat nazariyasiga asoslanadi. Bu nazariyaga ko’ra har bir yosh davrida biror faoliyat turi inson shaxsi shakllanishida asosiy rol o’ynaydi. Bu yosh davrlari quyidagilar: go’daklik davri – tug’ilgandan 1 yoshgacha; asosiy faoliyat – bevosita emosional muloqot.Ilk bolalik davri – 1 yoshdan 3 yoshgacha; asosiy faoliyat – predmetli faoliyat.Maktabgacha davr – 3 yoshdan 7 yoshgacha; asosiy faoliyat – rolli o’yinlar. Kichik maktab yoshi davri – 7 yoshdan 10 yoshgacha; asosiy faoliyat – o’qish. O’smirlik davri – 10 yoshdan 15 yoshgacha; asosiy faoliyat – muloqot. Ilk o’spirinlik davri – 15 yoshdan 18 yoshgacha; asosiy faoliyat – o’qish, kasb tanlash. Psixik taraqqiyotning bir bosqichidan ikkinchisiga o’tish bosqichlarida yosh krizislari yuz beradi. Krizislar ikki yosh davri oralig’ida yuz berganligi sababli 1 yosh davrining tugashi va ikkinchi yosh davrining boshlanishiga to’g’ri keladi. Barcha yosh krizislari ba’zi umumiy belgilarga ega. Bolalar krizislar davrida qaysar, asabiy bo’lib qoladilar, kattalar bilan nizolar paydo bo’ladi, avvalo bajaradigan ishlarini qilishdan bosh tortadilar. Krizislar davrida paydo bo’ladigan yangi ehtiyojlari qondirilmaydigan bolalar shunday reaksiya namoyon qiladilar. Shaxsning ontogenezidagi ijtimoiy rivojlanish 2 yo’nalishda: ijtimoiylashuv va individuallashuv ko’rinishida bo’lib turli yosh davrlaridagi krizislar ham mos ravishda turli xarakterga ega. Masalan: 1, 6, 15 yoshlilar krizislari ijtimoiy tajribani o’zlashtirish muhitda o’z pozisiyalarini mustahkamlash bilan bog’liq bo’lsa 0, 3, 10, 17 yoshdagi krizislar esa o’zini anglash, ko’rsatish, atrofdagilarning tan olishi uchun ko`rashish asosida yuzaga keluvchi krizislardir. Bola avval ma’lum darajaga yetib, keyin tarbiyalanmaydi, balki ta’lim va tarbiya jarayonida psixik rivojlanadi. Bunda psixologlar Vigotskiy tomonidan aniqlangan qoidaga, ya’ni ta’lim berish bola ko’lga kiritib bo’lgan rivojlanish darajasini ko’zlamasdan, bir muncha olg’a ketish, bolaning tafakkurida uning mavjud imkoniyatlarini bir muncha oshiradigan talablar qo’yishi u erishgan va yaxshi o’zlashtirib olgan analitik-sintetik faoliyat darajasini talab qilish kerak degan qoidaga asoslanadilar. L.S.Vigotskiy ta’limining aqliy rivojlanishdagi yetakchi rolini ta’kidlar ekan, ta’lim bolaning rivojlanishidagi kechagi kunga emas, balki ertangi kunga tayanmog’i lozim deb hisoblangan edi. Ta’lim rivojlanishning faqat tugallangan darajasi asosida qurilmasdan, avvalo hali unga tarkib topmagan narsalarga tayanmog’i kerak. L.S.Vigotskiy boladagi aqliy rivojlanishning 2 darajasi haqidagi qoidani ifodalab berdi. Birinchi daraja, Vigotskiy atyganidek, aktual rivojlanish darajasi – o’quvchi tayyorligining mavjud darajasi bo’lib, u o’quvchining qanday topshiriqlarni to’la mustaqil bajara olishi bilan xarakterlanadi. Yancha yuqori bo’lgan ikkinchi daraja (uni Vigotskiy eng yaqin rivojlanish zonasi deb atagan) bolaning nimani mustaqil bajara olmasligini, lekin ozroq yordam bilan (yo’l-yo’riq beruvchi savollar ...) nimaning uddasidan chiqa olishini ko’rsatadi. Vigotskiy bola bugun kattalar, o’qituvchi yordamida bajarayotgan narsani ertaga mustaqil ravishda o’zi bajaradi, eng yaqin rivojlanish zonasiga kirgan narsalar, ta’lim jarayonida aktual rivojlanish jarayoniga o’tadi deb ta’kidlagan edi. Har qanday psixik funktsiya inson hayoti davomida 2 marotaba namoyon bo’ladi: avval ijtimoiy, so’ngra psixologik xarakterdadir, avvaliga psixik funktsiya odamlar orasida interpsixik ko’rinishda bo’lsa, so’ngra bola uchun intrapsixik ko’rinishdadir. Bu qonuniyat barcha psixik funktsiyalar, ixtiyoriy diqqat, mantiqiy xotira tushunchalarining, irodaning rivojlanishiga tegishlidir. Har qanday funktsiya avval boshqa odamlarga qaratilgan bo’lib, so’ngra shaxsning ichki funktsiyasiga aylanadi. Ontogenezda psixik bir bosqichdan sifat jihatdan boshqa bosiqchga qadamma-qadam o’tishdir. Har bir yosh davrlarda tashqi ta’sirga psixikaning sezuvchanlik xususiyati turlicha bo’lib, u yoki bu psixik funktsiya rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratiladi. Bunday davrni – shu psixik funktsiyaning senzitiv davri deyiladi. Masalan, 1 yoshdan 3 yoshgacha davr nutq rivojlanishining senzitiv davridir. Kichik maktab yoshi o’quv faoliyati uchun senzitivdir. Bu yoshdagi bolalarning xususiyatlari, xususan o’qituvchining obro’li ekanligi, ishonuvchanligi, tirishqoqligi bunga imkon beradi. O’spirinlik yoshi esa o’z ichki dunyosini bilish uchun qulay davrdir. Ularning emosional sferasining boyishi, o’z-o’zini boshqarish va ma’suliyati seziladi. Bola psixik rivojlanishining turli yo’nalishi mavjudligini unutmaslik lozim. Funkional rivojlanish bevosita bilim va malakalarni o’zlashtirish bilan bog’liq bo’lsa, yosh davriga xos psixofiziologik rivojlanish bilan belgilanadigan yosh davri rivojlanishidir. Yosh davrlar psixologiyasi va pedagogik psixologiya alohida predmet sifatida XIX asrning boshlarida vujudga kelgan bo’lishiga qaramay, uning mustaqil fan sifatida rivojlanishi va qaror topish yo’li ancha murakkab kechgandir. Mazkur ilmning rivojlanishiga turli dunyoqarashlar o’rtasida olib borilgan doimiy ko’rash katta ta’sir ko’rsatgan. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining u yoki bu bosqichida qanday dunyoqarash ustuvorligiga qarab, tekshirishlar darajasi va sifati, olingan natijalarni kanday izohlash zarurligi belgilab berilgan. O’tmishda ajdodlarimiz insonning psixologik qonuniyatlarini, muayyan ilmiy yo’nalishda o’rganmagan bo’lsalarda, biroq allomalarning qo’lyozmalarida mazkur holatlarning namoyon bo’lishi, inson kamoloti borasidagi qimmatli fikrlari hozirgacha yuksak ahamiyat kasb etadi. Jumladan, Abu Nasr Farobiy pedagogika masalalarini va ular bilan bog’liq bo’lgan psixologik, fiziologik muammolarni ijobiy hal etishda insonni har tomonlama yaxlit va o’zaro uzviy bog’liq bo’lgan qismlardan iborat, deb aytadi. Farobiy mavjudotni bilishda ilm-fanning rolini hal etuvchi omil deb biladi. Uningcha inson tanasi, miyasi, sezgi organlari tug’ilishda mavjud, lekin aqliy bilimi, ma’naviyligi, ruhi, entellektual va axloqiy xislatlari, xarakteri, diniy, urf-odatlari, ma’lumoti tashqi muhit, boshqa insonlar va shu kabilar bilan muloqotda vujudga keladi, inson o’z faoliyati yordamida ularni egallaydi, ularga erishadi. Uning aqli, fikri, ruhiy yuksalishining eng yetuk mahsuli bo’ladi, deb ta’kidlaydi. Abu Rayhon Beruniy ta’lim va tarbiyaning maqsadi, vazifalari va mavqyei, inson, yosh avlodning rivojlanishi haqidagi fikrlari chin ma’noda insonparvarlik va insonshunoslik zamirida yaratilgan. Bilim va tarbiyaning tabiatga uyg’unlik tamoyillarini mutafakkirning barcha asarlarida kuzatish mumkin. U insonni tabiatning bir qismi deb ta’kidlaydi.. Beruniy ta’lim jarayonining tabiatiga chuqur kirib borib, bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish asosida qurilgan o’qitish tabiatga uyg’unligini o’qtiradi. Beruniy pedagogik ijodida inson va uning baxt-saodati, ta’lim-tarbiyasi, kamoloti bosh masala bo’lgan. O’rta asrda yashab, ijod etgan donishmand, tabobat ilmining doxiysi Abu Ali ibn Sino inson ruhiyati, tana va qalbning birligi, inson organizmining tuzilishi, undagi nerv faoliyati va ularning tarmoqlanishi, holatlari haqidagi qimmatli ma’lumotlari hozirga-qadar tibbiyotning muhim negizini Tashqil etadi. Yusuf Xos Hojib ijodining bosh masalalaridan biri - komil insonni tarbiyalashdir, adib o’z asarlarida eng komil, jamiyatning o’sha davrdagi talablariga javob bera oladigan insonni qanday tasavvur qilgan bo’lsa, shu asosda u o’z tamoyillarini izchil bayon etadi. «Qutadg’u bilig» («Saodatga yo’llovchi») asari ta’lim va tarbiya-ma’naviy kamolotning yo’l-yo’riqlarini, usullarini, chora tadbirlarini o’zida mujasamlashtirgan, axloq va odobga doir ma’naviy manbadir. Abdurahmon Jomiyning «Bahoriston», «Xirandnomai Iskandari», «Tuhfatul ahror» va boshqa asarlarida ilm-ma’rifat ta’lim-tarbiya, kasb- hunar o’rganish, inson ijobiy fazilatlari haqidagi fikrlari ifodalangan. Alisher Navoiyning «Xazoyinul maoniy», «Mahbubul qulub» va boshqa shu singari asarlarida yetuk, barkamol insonning axloqi, ma’naviyati, o’zgalarga munosabati, iste’dodi va qobiliyati to’g’risida qimmatli mulohazalar yuritilgan, ana shu psixologik mezonlar ijtimoiy adolatning qaror topishi uchun muhim ahamiyata ega ekani ta’kidlangan, shuningdek, Navoiy asarlarida yosh avlodni barkamol inson sifatida shakllanishida ota-onaning roli, ayollarning iffatliligi, kishilarning kamtarligi haqidagi fikr-mulohazalari alohida o’rin egallaydi. Navoiy «Xamsa»sining har bir dostonida bukilmas iroda, qat’iyatlilik, itoat, insonparvarlik tuyg’ulari, ijodiy xayolot, insonning murakkab ichki kechinmalari mohirona yoritilgan. Shuningdek, bu borada Mahmud Qoshg’ariy, Ulug’bek, Naqshbandiy, Ogahiy singari buyuk sharq mutafakkirlarining yoshlar tarbiyasiga, o’qituvchi, tarbiyachining jamiyatdan o’rni, axloq-odob, fe’l-atvor, oilaviy hayot, kishilararo munosabatlarga doir qarashlari ularning asarlarida ravon va ixcham bayon etilganligini ta’kidlash mumkin.