Maktabda demotivatsiyaga ega bo‘lgan xodimlar bilan ishlash samaradorligini oshirish “Yaxshi ish muhiti va xodimlarni qo‘llab-quvvatlash muvaffaqiyatli maktabning asosi hisoblanadi”, — deya ta’kidlaydi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev. Haqiqatan ham, maktab muhitida xodimlarning motivatsiyasi pasayishi ta’lim tizimiga bevosita va bilvosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Maktabda sog‘lom muhitning yo‘qolishi natijasida ta’lim sifati pasayadi, jamoada salbiy muhit shakllanadi, maktabning reytingi va nufuzi tushib ketadi. Shuningdek, ota-onalar tomonidan e’tirozlar ko‘payadi, davlat ta’lim standartlari talablarining to‘liq bajarilmasligi kuzatiladi. Eng achinarlisi, o‘quvchilarda ustozga nisbatan salbiy munosabat paydo bo‘lishi va turli loyiha hamda tashabbuslarni amalga oshirishda jiddiy to‘siqlar yuzaga kelishidir. Shu bois mazkur muammo bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Xodimlar motivatsiyasining yetishmasligiga bir qator omillar sabab bo‘lmoqda. Jumladan, fikr va innovatsiyalarning qadrlanmasligi, aniq maqsadga yo‘naltirilgan munozaralarning yo‘qligi, rahbariyat va xodimlar o‘rtasida hamkorlikning sustligi, keskin tanqidlar va mehnat natijalarining e’tirof etilmasligi demotivatsiyaning asosiy sabablaridan hisoblanadi. Mazkur masalani huquqiy jihatdan tartibga soluvchi bir qator me’yoriy-huquqiy hujjatlar mavjud. Bular jumlasiga O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, jamoa shartnomasi va mehnat shartnomalari, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 17-sentabrdagi 572-sonli “Maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va maktabdan tashqari ta’lim tashkilotlari pedagog kadrlarini attestatsiyadan o‘tkazish tartibi to‘g‘risida”gi qarori kiradi. Mavzu doirasida bir qator ilmiy va falsafiy manbalar tahlil qilindi. Xususan, Abu Nasr Forobiyning “Fozil odamlar shahri”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Duglas Makgregorning “Korxonaning inson tomonidan boshqarilishi”, Sharafitdinov Abdullaning “Shaxs faoliyatida motivatsiyaning ilmiy-nazariy psixologik tahlili”, Yo. Abdullayevning “Menejment va marketing asoslari” asarlari, shuningdek, Oqilova Kamola Sa’dulloyevaning “Motivatsiya va uning ilmiy-nazariy o‘rganilish sohasi” nomli ilmiy maqolasi ushbu mavzuning nazariy asoslarini yoritishda muhim ahamiyat kasb etdi. Mazkur ishning asosiy maqsadi — maktabda demotivatsiyaga tushgan xodimlarning ish unumdorligini oshirish uchun motivatsiyaning samarali modelini ishlab chiqishdan iboratdir. Ushbu maqsadga erishish uchun bir qator vazifalar belgilandi. Avvalo, demotivatsiyaga tushgan yoki samarasiz ishlayotgan xodimlarni aniqlash, ularning holatini psixologik treninglar asosida o‘rganish lozim. Shuningdek, xodimlarning qobiliyatlari, ehtiyojlari va moyilliklarini baholab, ularga mos ish yuklamasini berish, ishning muhimligini tushuntirish hamda qo‘shimcha topshiriqlar uchun zarur vaqt va resurslar bilan ta’minlash muhimdir. Bundan tashqari, xodimlarni kasbiy sertifikatlash va toifa attestatsiya jarayonlariga jalb etish hamda samarali mehnat uchun munosib rag‘bat va mukofot tizimini joriy etish zarur. Muammo yuzasidan xorijiy tajribalar ham o‘rganildi. Jumladan, Yaponiyada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari bir tuman doirasida rotatsiya qilinib, turli maktab sharoitida tajriba orttiradi. Faxriy o‘qituvchilar bir maktabda 10 yilgacha faoliyat yuritishi mumkin. Yangi bitirgan o‘qituvchilar esa tajribali ustozlar bilan birgalikda dars olib boradi, ya’ni mas’ul va yordamchi o‘qituvchi sifatida ishlaydi. Hindiston ta’lim tizimida esa akademik muvaffaqiyat birinchi o‘ringa qo‘yilgan bo‘lib, JEE, NEET va UPSC kabi nufuzli imtihonlarga tayyorlov tizimi yuqori darajada yo‘lga qo‘yilgan. Buyuk Britaniyada o‘qituvchilar uchun aniq kasbiy standartlar (Teachers’ Standards) mavjud. O‘qituvchilar tajribasi ortib borishi bilan sinf o‘qituvchisi, bo‘lim boshlig‘i, katta rahbar, hatto direktor lavozimigacha ko‘tarilish imkoniyatiga ega. Ta’lim xodimlariga yuqori maosh, ijtimoiy qulayliklar va professional rivojlanish uchun keng imkoniyatlar yaratilgan. Qiyosiy tahlil natijasida O‘zbekistonda demotivatsiyaga ega o‘qituvchilar uchun rotatsiya mexanizmi yetarli emasligi, jamoa bo‘lib dars o‘tish amaliyoti keng yo‘lga qo‘yilmagani aniqlandi. Xorij tajribasidan kelib chiqib, “Ustoz-shogird” an’anasi asosida mas’ul va yordamchi o‘qituvchi tizimini joriy etish, o‘qituvchilarni Prezident, ijod va ixtisoslashgan maktablarda malaka oshirishga jalb qilish taklif etiladi. Xulosa qilib aytganda, maktablardagi demotivatsiyaga ega xodimlarni aniqlash va ularning ish unumdorligini oshirish uchun aniq, shaffof va adolatli mexanizmlar ishlab chiqish zarur. Agar barcha o‘qituvchilar uchun ish samaradorligini baholash mezonlari amalda qo‘llansa, sog‘lom ish muhiti va hayot muvozanati ta’minlanadi hamda ta’lim sifati sezilarli darajada oshadi. E’tiboringiz uchun rahmat.