Maktabgacha yoshdagi bolalar ta’lim tarbiyasi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiya turlari va ularning shaxs kamolotiga ta’siri MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………...............................…..3 I BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA TARBIYA BERISHNING AHAMIYATI ………………..…......................................…....5 1.1. Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi........... 5 1.2. MTTda Bolaning maktabgacha ta’lim tarbiyasida tarbiyalash va rivojlantirish …..........................................................................….…….…..…...22 II BOB. MAKTABGACHA TARBIYA YOSHIDAGI BOLALARGA TARBIYANING BOLA KOMOLOTIGA TA’SIRI...................................................................................................….…...29 2.1. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni komolotiga tarbiyaning ahamiyati.……………………………........................................ …………....….29 2.2. MTTda Bolalarni barkamol inson qilib tarbiyalashda tayanch dasturning ahamiyati ……...........………………..…......................................….…….....….39 XULOSA………………………………………………………………...…..….57 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..…..58 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanishi dastlab muomalada bo`lish, narsalar bilan bajariladigan faoliyat natijasida keyin esa o`quv mehnat, samarali faoliyatlar jarayonida [rasm chizish, loy) amalga oshirib boriladi. Hozirgi zamon pedagogika fani bilimlar sistemasini o`zlashtirib olish, ularni jamg`arish, ijodiy tafakkurni rivojiantirish hamda yangi bilimlar hosil qilish uchun zarur bo`lgan bilish faoliyati usullarini egallab olish aqliy rivojlanishning asosiy ko`rsatkichlari hisoblanadi. Aqliy tarbiyaning vazifasi uning mazmuni, metodi va tashkil etilishiga qarab belgilanadi. Keyingi yillarda olib borilgan psixologik-pedagogik tadqiqotlarning natijalari maktabgacha ta’lim yoshi davrida bolalarning aqliy rivojlanishida juda katta imkoniyatlar mavjudligini ko`rsatadi. Bularning hammasi maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga beriladigan bilim, malaka va ko`nikmalarini yanada chuqurlashtirish, hajmini kengaytirish maqsadga muvofiq. Keyingi yillarda olib borilgan psixologik-pedagogik tadqiqotlarning natijalari maktabgacha ta’lim yoshi davrida bolalarning aqliy rivojlanishida juda katta imkoniyatlar mavjudligini ko`rsatadi. Bularning hammasi maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga beriladigan bilim, malaka va ko`nikmalarini yanada chuqurlashtirish, hajmini kengaytirish maqsadga muvofiq. Maktabgacha ta’im yoshining oxiriga kelib bolalar tevarak atrof to`g`risida kattagina hajmdagi eng oddiy bilim va tushunchalarga ega bo`lib qoladilar, asosiy fikrlash jarayonini egallab oladilar, narsa va buyumlardagi voqealardagi muhim va muhim bo`lmagan tomonlarini ajrata oladigan ba’zi bir sabab natijali bog`lanishlarni bilib oladigan bo`lib qoladilar. Ularda o`quv faoliyatining dastlabki ko`rsatkichlari shakllanadi. Shuning uchun bog`cha yoshidan boshlab rivojlantirib borish katta ahamiyatga ega. Kurs ishining maqsadi: Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiya turlari va ularning shaxs kamolotiga ta’siri va ahamiyatini o’rganish. Kurs ishining vazifasi: 1. O‘rganilayotgan mavzu mazmunini ochib beruvchi adabiyotlarni o‘rganish. 2. Maktabgacha ta'lim tashkilotlari va ularda ta'lim-tarbiya jarayonlarini tashkil etish. 3. Ularning bola sog’lom rivojlanishidagi ahamiyatini kuzatish. Kurs ishining obyekti: Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiya turlari va ularning shaxs kamolotiga ta’siri turlarini o’rganish Kurs ishining predmeti. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiya turlari va ularning shaxs kamolotiga ta’sirini takomillashtirish yo‘llari. Kurs ishining tuzilishi. Kirish, 2 bob, 4 bo’lim, xulosa, glossariy va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I BOB MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARGA TARBIYA BERISHNING AHAMIYATI Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi Insonni har tomonlama barkamol etib tarbiyalash jamiyat oldidagi eng dolzarb masala sifatida qaralib, xalqimizning azaliy orzusi bo‘lib, ajdodlarimiz ma’rifat, ma’naviyat va madaniyatni qanday qilib yosh avlodga o‘rgatish, ularni komillikka yetaklash yo‘llari, qonun-qoidalarini muttasil izlaganlar. Ota-bobolarimiz azaldan bola tarbiyasi kamolotiga alohida e’tibor qaratganlar. Inson shaxsini ma’naviy kamolga yetkazish yuksak xulq-odob, ilm-fanni egallash asosidagina amalga oshirilishi mumkinligini ta’kidlaganlar. Buning uchun esa shaxs ta’lim-tarbiyasi va rivojlanishiga jiddiy e’tibor qaratmoq lozimligini aytadilar. Shaxs - ta’lim tizimining bosh subyekti va obyekti, ta’lim sohasidagi xizmatlarning iste’molchisi va ularni amalga oshiruvchisi sifatida qaraladi. Shaxs - muayyan jamiyatning a’zosidir. Shaxsning har tomonlama kamol topishida va uning xulq-atvorida ijtimoiy va biologik omillarning ta’sir kuchi hamisha ham bir xil bo‘lavermaydi. Uning xulqiga, munosabatlariga vaziyatlar, vositalar, ijtimoiy agentlar ham ta’sir etadi. Shaxsning kamolga yetishida, jamiyatda o‘z o‘rniga ega bo‘lishida, nasl-irsiyat, ijtimoiy muhit, ta’lim-tarbiya muhim ahamiyatga ega albatta. Shaxs qaysi jamiyatda yashasa, shu jamiyat hayotidagi qonun-qoidalarga, shu jamiyat ijtimoiy iqlimiga asoslanib kamol topadi. Va o‘z navbatida har bir odam shaxs sifatida turlicha namoyon bo‘ladi. O‘zining qobiliyati, o‘zining o‘rni, xarakteri, qiziqishi, aqliy rivojlanganlik darajasi, ehtiyoji va mehnat faoliyatiga munosabati, atrofga munosabati, menligi bilan farqlanadi. Rivojlanish kishidagi tabiiy, jismoniy, ruhiy va ijtimoiy jarayon bo‘lib, u barcha tug’ma va egallangan miqdor va sifat o‘zgarishlarini o‘z ichiga oladi. Jismoniy rivojlanish bu - o‘sishi, vaznning ortishi, sezgi a’zolarining mukammallashuvi, harakatlarni to‘g’ri boshqara bilish bilan bog’liq jarayondir. Ruhiy rivojlanishda esa bu - insondagi psixologik sifatlar belgilarning shakllanishi, emotsional irodaviy, bilish jarayonida muhim o‘zgarishlar ro‘y berishidir. Bolaning ijtimoiy rivojlanishi eng avvalo oilada u ijtimoiy hayotda qatnasha boshlaganda uning xulqida, tevarak-atrofga bo‘lgan munosabatida namoyon bo‘ladi. Shaxsning shakllanishi kishilik jamiyati tomonidan yaratilgan ijtimoiy-tarixiy tajribani mukammal o‘zlashtirish, ta’lim-tarbiya berish orqali amalga oshiriladi. Bu turlicha faoliyatlarda yuzaga keladigan jarayondir. Bolalar egallashlari lozim bo‘lgan ijtimoiy-tarixiy tajribalar kattalar tomonidan ta’lim-tarbiya jarayonida, turli xil vaziyatlarda muntazam amalga oshirilib boriladi. Tarbiya va ta’limning mazmuni, vositalari, metodlari, bolaning rivojlanish jarayoni ularning yoshiga qarab izohlanadi. Jumladan, 3 yoshdagi kichik bolalar bilan ish olib borilganda ularning mustaqil hayotga butunlay moslashmaganligi hisobga olgan holda ish tutiladi. Bola ulg’aygan sari uning mustaqilligi, ijtimoiy hayotga moslashuvchanligi oshib boradi. O‘z navbatida ta’lim-tarbiyaviy ishlarning mazmuni, vazifalari, vositalari, ijtimoiy agentlar, ijtimoiy muhitlar o‘zgaradi. Bolalarning bilishga bo‘lgan ehtiyojlari ta’lim-tarbiya ishini murakkablashtirish imkonini beradi. Ijtimoiy-tarixiy tajribani o‘zlashtirish asosan faol ish jarayonlarida ro‘y beradi. Faollik bolaga xos xususiyatdir. Tarbiya jarayonlaridagi - faollik asosida faoliyatning har xil turlari shakllanadi boshlaydi. Faoliyatlar bola hayotidagi bilim, ko‘nikma malakalarning ortib borishiga asos bo‘lib xizmat qiladi. Ta’lim-tarbiya orqali amalga oshiriladigan turli faoliyatlarni maktabgacha yoshdagi bolalar bir vaqtning o‘zida o‘zlashtira olmaydilar. Ularni bolalar tarbiyachi rahbarligida, uning yordamida sekin-asta egallab boradilar. Bolalar hayotidagi ilk faoliyatlarning eng oddiylari undagi shaxsiy qobiliyatlar, xususiyatlar, aqliy salohiyati, menligi, tevarak-atrofga ma’lum bir munosabatning shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qiladi. Bolada dastlabki ijtimoiy moslashuvchanlik, dastlabki harakat va tasavvurlar, taassurotlar shakllana boshlaydi. Harakat usullarini egallab borish orqali bolada faollik sekin-asta rivojlanadi. Ammo faollikning qay darajada rivojlanib borishi ham irsiyatga ham taqlidchanlik qobiliyatiga bog’liq. Bola tabiatida taqlidchanlik borligini hammamiz yaxshi bilamiz. Bola hayotining ilk dastlabki yillarida kattalar bilan bo‘ladigan har bir munosabati va narsa-buyumlar ishtirokida bajargan harakatlari asosiy faoliyat turi hisoblanadi. Bola bilan muomala qilish orqali kattalar ularni asta-sekin ijtimoiy faoliyatga olib kiradilar. Mana shu yo‘llar bilan bola faoliyatning o‘ziga xos tomonlarini egallab boradilar. Shaxsni shakllantirish tarbiya jarayonida ro‘y beradi, inson tarbiyasi uning kamoloti yo‘lidagi bunyodkorlik mehnatida, oila instituti, ijtimoiy hayotda, sotsialiqtisodiy vazifalarini hal etishda namoyon bo‘ladi. Shaxs shakllanishida ta’sir etuvchi omillar mavjud. Tarbiya bola hayotida yetakchi omil sifatida qaraladi, chunki bu to‘plangan ijtimoiy tajribani yetkazish uchun yosh avlodga ta’sir ko‘rsatishning maxsus uyushtirilgan sistemasidir. U oilada, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida, maktabda, turli xildagi ijtimoiy muhitlarda amalga oshirilib, faoliyatni, munosabatlarni tashkil etishga qaratilgandir. Axloq so‘zi – lotincha «moros», ya’ni moral, mantiq so‘zidan kelib chiqib, u hech qaerda qat’iy yozib qo‘yilmagan ijtimoiy konundir. Inson kundalik hayotida undan (axloq normalaridan) norma sifatida foydalanadi. Axloqiy tarbiya normalari har bir jamiyatning huquqiy normalariga asos bo‘ladi. Axloqiy tarbiyada kishi axloqiy bilimlarni o‘zlashtiribgina qolmay, har qanday vaziyatlarda o‘zini ana shu normalarga munosib tuta oladigan kishilar axloqiy tarbiyalangan hisoblanadi. Axloqiy tarbiyalangan kishida barqaror ma’naviy motivlar shakllangan bo‘ladi. Bu motivlar esa o‘sha kishini jamiyatda munosib xulq-atvorga rag‘batlantiradi. Yosh avlodni jamiyatga, mehnatga, o‘ziga munosabatni ochib beruvchi ma’naviy fazilatlarga muvofiq ravishda tarbiyalash tarbiyalanuvchi shaxsni, axloqiy tarbiyaning pedagogik va psixologik asoslarini chuqur bilishni talab qiladigan murakkab jarayondir. Axloqiy bilimlarni ongli ravishda o‘zlashtirib olishgina болаларga atrofdagi kishilar xatti-harakatidagi qaysi jihatlar yaxshi-yu, qaysilari yomon ekanligini anglab olishga yordam beradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida maʼnaviy-axloqiy tarbiyani tashkil etish ijtimoiy tarbiyaning muvaffaqiyatini taʼminlovchi eng muhim omil sanaladi. Maʼnaviy-axloqiy taʼlim va tarbiya o‘zaro bog‘liqlik, uzviylik, aloqadorlik hamda dialektik xarakterga ega bo‘lib, shaxs maʼnaviy-axloqiy kamolotini shakllantirish asosi hisoblanadi. Maʼnaviy-axloqiy taʼlim bolalarga maʼnaviy-axloqiy munosabatlar mohiyati to‘g‘risida tizimlangan bilimlarni berish, ularda maʼnaviy-axloqiy bilimlarni egallashga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga keltirish maʼnaviy-axloqiy ongini shakllantirish jarayoni bo‘lib, izchil, uzluksiz, tizimli tarzda tashkil etilishi lozim. Qadimgi faylasuflar-u, donishmandlar ijodida odob-axloq malasalari markaziy o‘rinni egallab kelgan. Ular axloq-odobni jamiyatning «poydevori» deganlar. Shuning uchun jamiyatning har bir a’zosining xulqi-odobiga alohida e’tibor bilan qaraladi. Ma’naviy- axloqiy bilimlarni оngli ravishda o`zlashtirib оlishgina o’quvchilarga atrоfdagi kishilar хatti-harakatidagi qaysi jihatlar yaхshi-yu, qaysilari yomоn ekanligini anglab оlishga yordam bеradi. Axloqiy tushunchalarning turli yosh davrlarida shakllanish darajasi turlichadir. Jumladan: 1. Axloqiy оnglilik, 2. Axloqiy qadriyatlar, 3. Axloqiy his-tuyg’ular. Axloq ijtimоiy оng shakllanishidan biri bo`lib, muayyan jamiyatda yashоvchi kishilar amal qilishi zarur bo`lgan ma’lum хatti-harakat qoidalari yig’indisidir. Axloq оdamlarning birbiriga. jamiyatga, davlatga, xalq mulkiga, оilaga munоsabatini muayyan tartibga sоladigan хattiharakat qoidalari tizimida namоyon bo’ladi.ahloq- kishining ichki оlami, e’tiqodi, fazilatlari sifatida mavjud bo’lsa, оdоb-shaхsning ko`zga tashlanadigan mulоzamati, xulq-atvоri, muоmalamunоsabatlarida namоyon bo’ladi. Ma`lumki, axloqiy me`yorlarsiz shaxsning ruhiy va jismoniy yetukligi, ma`naviy kamolotga erishishi mushkuldir. Axloq so‘zi arabcha –xulq-atvor ma`nosini bildirib, ijtimoiy munosabatlar va shaxs xatti-harakatini tartibga solib turuvchi qonun-qoidalar majmui, ma`naviyatning tarkibiy qismi sifatida shaxs kamolotining yuqori bosqichi bo`lib xizmat qiladi. Axloq tushunchasi umumiy xarakterga ega bo`lib, alohida munosabatlarni emas, balki barcha sohadagi munosabatlarni o`z ichiga oladi. Bu esa, axloqiy kategoriya deyiladi. Insonlarning o`zida birlashtirgan yaxshilik, mehnatsevarlik, ezgulik, adolatlilik, rostgo`ylik, insonparvarlik vatanparvarlik, jamoaviylik kabi sifatlarini majmuini axloqiy tarbiya tamoyillarga kiritish mumkin. Axloqiy ongning o`zida birlashtirgan sifatlariga yaxshilik-yomonlik, burch va vijdon,qadr –qimmat kabilarni misol qilib ko’rsatish mumkin. Oilada, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida axloqiy tarbiyanining elementlari berib boriladi. Darhaqiqat, har bir farzand shaxsi oilada shakllanadi. Demak, oila-barkamol avlod poydevori hisoblanadi. Shunday ekan, oilada farzandlarni axloqiy jihatdan tarbiyalash, ayniqsa, adolat, burch, vatanparvarlikni shakllantirish, ona vatanni sevish hissini uyg’otish o’ta muhim hisoblanadi. Oilada farzandlarni o’z burchiga sadoqat ruhida tarbiyalash mas’uliyat, onglilik, vijdon kabi fazilatlar bilan chambarchas bog’liqdir. Bunda ota-onaning o’zaro samimiy munosabati, ularning farzandlari bilan yaqin, do’stona munosabatda bo’lishi, ularning kelajakdagi orzu-maqsadlarini tushunib olishlari, farzandlarning sog’-salomat voyaga yetishlari uchun asos bo’ladi. Inson tarbiya jarayonida yaxshi xulq-atvorga, odatlarga va aql-farosat omillariga ega bo’lgan bo’lsa, hayot saboqlarini shunchalik yaxshi anglaydi va yaxshi ishlarni amalga oshiradi, va aksincha, qanchalik tarbiyasi kam, hayotiy ko’nikmalari oz bo’lsa, bunday shaxs ba’zan bilib yoki bilmay yomon ishlarga qo’l uradi. Bolalarni axloqiy tarbiyalashda yo’l qo’yilgan xato-kamchiliklardan o’z o’rnida bartaraf etib borish lozim. Jamiyatda odobsiz, bilimsiz, aqlsiz, giyohvand, ota-onasiga qo’l ko’taradigan va o’z bolalarining baxtsiz yashashiga sababchi bo’layotgan kishilar uchraydi. Bu esa, bolalarning insoniy xatti-harakatlariga ularning tarbiyaga loqaydliklari sabab bo’lgan. Maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalarni axloqiy tarbiyalashda bolaning ongi, dunyoqarashi, axloqiy hislatlari, shaxsiy fazilatlari va xulq-atvorini tarbiyalash uni rivojlantirishning muhim omili hisoblanadi. Maktabgacha ta`lim yoshdagi bolalarni axloqiy tarbiyalashda quyidagi vazifalar belgilab berilgan: 1) bolalarning axloqiy his-tuyg`ulari, ularning xatti-harakatini tarbiyalash; 2) xulqiy madaniyat va ijobiy his-tuyg`ularni tarbiyalash; 3) axloqiy xulq-atvor ko`nikmalarini rivojlantirish. Maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalarni axloqiy tarbiyalashda aniq mezonlarga tayangan holda ish olib boriladi. Har tomonlama yetuk komil insonda odamiylikning eng yaxshi xislatlari: mehr-muhabbat, rahm-shafqat, adolat-u diyonat, hayo-iffat, imon-e`tiqodlar rivojlangan bo`lsa,axloqsiz,beburd insonlar tarbiyasida bunday xislatlar buning aksidir. Har bir millat-u xalqning obro-e`tibori insonlarning xulqi, axloqi, odobi yaxshi va yomon xislatlari va fazilati bilan belgilanadi. Axloqiy tarbiya normalari har bir xalqning huquqiy normalariga asos bo`lib xizmat qiladi. Axloqiy bilmlarni egallagan, har qanday vaziyatlarda o`zini boshqara oladigan, axloqiy normalarga o`zini munosib tuta oladigan kishilar ma`nan yetuk, axloqiy tarbiyalangan insonlar toifasiga kiradi. Bularning barchasi maktabgacha ta`lim tashkiloti va oilada bolalar ongiga singdiriladi. Maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalarni axloqiy tarbiyalashda hadis-u sharif, yaxshilik va yomonlik o`rtasidagi ziddiyatlar aks ettirilgan ertaklar, hikoyalar matallar, masallar, maqollar va rivoyatlar na`muna sifatida asos qilib olinadi. Sharq mutafakkirlari oila va farzand tarbiyasiga alohida e`tabor qaratishgan. Abu Rayhon Beruniy insonning axloqiy fazilatlarini, axloqiy tushunchalarini insonning tabiati bilan bog`laydi. Inson tabiati esa oilada shakllanadi. Bu esa, bola tarbiyasida ota-ona ta`siri va na`munasi benihoya kata ekanidan dalolat beradi. Beruniy tan va ruh pokligiga e`tabor qaratadi. Oilada tozalik, poklik, tartib o`rnatilgan bo`lsa bu yerda ma`naviy poklik shakllangan bo`ladi. Bu fikrini tanani toza tutish bilan cheklanmay ko`p harakat qilishga undaydi. Bu esa, mehnat qilishga da’vat etadi. Uning qalb va harakat haqidagi fikri inson tani bilan ruh pokligining bir butunligi haqidagi g`oya bilan chambarchas bog`liqdir. Bizning fikrimizcha makatabgacha ta`lim yoshdagi bolalar tarbiyasida jismoniy sog`lomlik, ma`naviyaxloqiy bilmlar o`rtasidagi bog`liqlik bugungi kun talabi bilan o`zaro bog`liqlikda rivojlanadi. Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarni tarbiyashda oila, mahalla, maktabgacha ta`lim tashkiloti o`zaro hamkorlikda ish olib borishi natijasida ma`nan yetuk, axloqiy rivojlangan barkamol,komil inson voyaga yetadi. Bu esa el-yurt ravnaqiga, obro`-e`tiboriga, shaniga o`z ta`sirini ko`rsatadi. Yaxshi tarbiya, ba’zilar o’ylaganidek, bir soatlik yoki bir kunlik ish emas. Maqsadli tarbiya tarbiyachidan chidam, matonat, katta bilim va tajriba talab qiladi. Demak, har bir ota-ona va o’qituvchi tarbiyaga oid bilim va malakaga ega bo’lishi shart. Bolalar tarbiyasida tezda ijobiy natijalarga erishish uchun ularga bilim berish bilan birga, ma’lum mehnat jarayonlariga jalb etish, kasb va mutaxassislik sirsinoatlarini qo’shib o’rgatish maqsadga muvofiqdir. Tarbiya ishining ba’zan samarasiz bo’lishiga asosiy sabablardan biri tarbiya jarayonida tartib-intizomning bo’lmasligidir. Shaxs qanchalik mehr-muhabbat va tartib-intizom asosida tarbiyalansa, yomon xatti-harakatlardan shunchalik uzoq bo’ladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarga axloqiy tarbiya berishning asosiy maqsadi yoshlarni baxt-saodatli, o’z zamonining aziz, hurmatli va fidoiy kishisi qilib tarbiyalashdan iborat. Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, tarbiyaning murakkabligi shundaki, u hech qachon tugamaydi, ya’ni bola tug’ilganidan to umrini oxirgi qadar davom etadiga davomli jarayondir. Bundan tashqari, bir tarbiya ko’rgan avlod o’rniga kelgan farzandlarni yana qayta boshdan tarbiya qilish darkor bo’ladi. Bu esa tarbiyaning tinimsiz davriyligini va abadiyligini ko’rsatadi. Yosh avlodni har tamonlama yetuk shaxs qilib tarbiyalash jamiyat ehtiyojlaridan kelib chiqadigan obʼektiv zaruratdir. Аqliy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning eng muhim jihatlaridan biri. Аqliy tarbiya bu aqlni rivojlantirish maqsadida yosh avlodga muntazam va maqsad asosida pedagogik taʼsir koʼrsatishdir. Demak, aql keng maʼnoda sezish va idrok etishdan boshlab to tafakkur va xayolni oʼz ichiga oladigan bilish jarayonlari yigʼindisi boʼlib, u yosh avlodning insoniyat toʼplagan bilimlar, koʼnikma va malakalar, meʼyorlar, qoidalar va boshqalarda roʼy beradi. Bu holat kattalar tomonidan amalga oshiriladi va bolalarning aqliy rivojlanishi ni taʼminlovchi xilma-xil vositalar, metodlarni, kerakli shart-sharoitlarni yaratishni oʼz ichiga oladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni aqliy tarbiyalash bolalarning fikrlash faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan kattalarning maʼlum maqsad asosidagi taʼsir etishdir. U bolalarga tevarak-atrofdagi olam haqida bilimlar berishni, ularni tizimlashtirishni, bolalarda bilishga qiziqish uygʼotish, aqliy malaka va koʼnikmalarni tarkib toptirishni, bilim qobiliyatlarini rivojlantirishni oʼz ichiga oladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni maktabga tayyorlashda aqliy tarbiyaning roli, ayniqsa, kattadir. Chunki aql his-tuygʼular va idrok etishdan tortib, fikrlash va tasavvur etishgacha boʼlgan jarayonlar yigʼindisidir. Аhliy rivojlanish fikrning kengligida voqealarni har xil bogʼlanishlarda, munosabatlarda koʼra bilish, umumiylashtirish qobiliyatida namoyon buladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi faoliyat jarayonida, dastlab muomalada boʼlish, narsalar bilan bajariladigan faoliyat natijasida, keyin esa oʼquv, mehnat, samarali faoliyatlar: rasm chizish, loy va plastilindan buyumlar yasash, applikatsiya, qurish - yasash jarayonida amalga oshirib boriladi. Bolaning aqliy rivojlanishga taʼlim va tarbiya samarali taʼsir koʼrsatadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga aqliy tarbiya berishni toʼgʼri tashkil etish uchun ularning aqliy rivojlanish qonuniyatlari va imkoniyatlarini bilish kerak. Аqliy tarbiyaning vazifasi uning mazmuni, metodi va tashkil etilishiga qarab belgilanadi. Pedagogika va psixologiya fani aqliy tarbiya berish vazifalarini samarali hal etishda, bir tomondan, bolaning imkoniyatlaridan unumli foydalanish, ikkinchi tomondan, bola organizmning umumiy charchashiga sabab boʼlishi mumkin boʼlgan ortiqcha toliqtirish boʼlmasligi yoʼllarini topish uchun maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi qonuniyatlari va imkoniyatlarini oʼrganish bilan shugullanadi. Keyingi yillarda olib borilgan psixologik- pedagogik tadqiqotlarning natijalari maktabgacha tarbiya yoshi davrida bolalarning aqliy rivojlanishida juda katta imkoniyatlar mavjudligini koʼrsatdi. Bularning hammasi maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga beriladigan bilim malaka va koʼnikmalar mazmunini yanada chuqurlashtirish, hajmini kengaytirish maqsadga muvofiq ekanligidan dalolatdir. Maktabgacha tarbiya yoshining oxiriga kelib, bolalar tevarak-atrof toʼgʼrisida kattagina hajmdagi eng oddiy bilim va tushunchalarga ega boʼladilar, asosiy fikrlash jarayonlarini egallab oladilar. Faqat yaxshi tashkil etilgan faoliyat jarayonidagina toʼlaqonli aqliy rivojlanish roʼy beradi, shuning uchun oʼqituvchi va tarbiyachilarning asosiy vazifasi — bolaga muayyan maqsadni koʼzlab tarbiyaviy taʼsir koʼrsatish uchun kerakli sharoit yaratishdir. Аqliy tarbiya va taʼlimning nazariy asoslari. Bola har doim buyumlar hamda hodisalar orasida boʼladi. Bola doimo biror narsa bilan tanishadi, nimanidir bilib oladi, ushlab koʼradi, hidlaydi, tortib koʼradi, nimagadir quloq soladi. Shu tariqa asta-sekin dunyoni bilib boradi. Tevarak- atrofdagi buyumlar, tabiat bolaning sezgi organlari-analizatorlariga taʼsir etadi va sezgi hosil qiladi. Sezgi bolalarga buyumlarning ayrim xossalarini: sovuq-issiq, gʼadirbudur, silliq-yaltiroq, xushboʼy va h.k. ni bilim olishga yordam beradi. Sezgi atrofdagi muhitni bilishning dastlabki bosqichi sanaladi. Bola sezgi tufayligina tevarak-atrofdagi narsalar toʼgʼrisida bilim, tajriba toʼplab boradi. Idrok esa ancha murakkab jarayon boʼlib, sezgilar asosida hosil boʼladi. Bola olmani qoʼlida ushlab koʼrib, qarab chiqib va yeb koʼrib, uni yaxlit bir buyum, ayni bir vaqtda dumaloq, qizargan, xushboʼy, mazali va h.k. tarzda idrok qiladi. Bola olmani yaxlit bir buyum tarzida tasavvur qilishi uchun birdaniga bir nechta analizator: koʼrish, sezish va hid bilish analizatorlaridan foydalanadi. Аnalizatorlar bir vaqtning oʼzida birdaniga ishlashi buyumning xossasi va belgilarini aniqroq hamda toʼlaroq bilish imkonini beradi. Shuning uchun katta yoshdagi kishilar bolani ilk yoshlik chogʼidan boshlaboq aqliy jihatdan toʼgʼri tarbiyalash maqsadida buyumlarni koʼproq analizatorlar yordamida idrok qilishga imkon tugʼdirishlari, analizatorlarning rivojlanishiga, yaʼni bolaning sensor madaniyatiga alohida eʼtibor berishlari kerak. Bolada nutq paydo boʼlishidan ancha oldin (bola bir yoshga toʼla boshlaganda birinchi bor gapira boshlaydi) u tevarak-atrofdagi odamlar va buyumlar dunyosini katta yoshdagi kishilar yordamida bilib oladi. Bola 3 yoshga toʼlganda uning soʼz zaxirasi 1200-1500 taga yetadi. Bola katta yoshdagi kishilar unga nima haqida gapirayotganlarini yaxshi tushunadi. Bu katga yoshdagi kishilar nutqidan har tomonlama tarbiyalashning kuchli vositasi tarzida foydalanish imkoniyatini beradi. Bolalarning aqliy jihatdan oʼsishida xotira katga ahamiyatga ega. Bola tugʼilganda hech narsani bilmaydi va hech narsa qilolmaydi. U rivojlanishning birmuncha yuqoriroq darajasiga koʼtarilib biror bir foydali ish uchun koʼpgina bilim va malakalarini eslab qolishi kerak. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning xotirasi koʼpincha beixtiyor tarzda boʼladi. Shuningdek, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishida xayol muhim rolь oʼynaydi. Xayol bolaning hayoti jarayonida, uning faoliyatida taʼlim va tarbiya taʼsirida tarkib topadi. Bolaning xayoli u syujetli oʼyinlar oʼy- nay boshlaganida, kattalar qiziqarli ertaklar aytib berganida, oʼsha ertaklarga qiziqish orqali dastlabki alomatlari paydo boʼladi. Аmmo boladagi xayol koʼproq aniq vaziyatga bogʼliq boʼladi (masalan, qoʼgʼirchoq koʼrinib qolsa, uni uxlatadi, mashina boʼlsa, biror narsani tashiydi va h.k.). Katta bogʼcha yoshiga kelganda, bolaning tajribasi ortib, faoliyati murakkablashadi va buning natijasida bola xayolida sezilarli oʼzgarish yuz beradi. Maktabgacha tarbiya pedagogikasi yosh avlodni aqliy tarbiyalash vazifalarini jamiyatimizning ijtimoiy talablariga va insonning aqpiy rivojlanish mohiyati va tabiatiga asoslanib ishlab chiqadi. Аqliy tarbiyaning asosiy vazifalari: - Bolalarda tabiat va jamiyat toʼgʼrisidagi bilimlar tizimini, ilmiy dunyoqarashni shakllantirish. - Аqliy faoliyat, bilish jarayonlari va qobiliyatlarni, aqliy jarayonning xilma-xil usullarini rivojlantirish. - Mustaqil bilish qobiliyatlarini, aqliy mehnat madaniyatini rivojlantirish. - Аqliy bilim, koʼnikma va malakalarini rivojlantirish. Bilimni tasavvurlar va tushunchalar, qoidalar, qonuniyatlar, sistemalar shaklidagi turli fanlarning mazmuni tashkil etadi. Аqliy tarbiyaning vazifasi bolalarda voqea va hodisalarni toʼla aks ettiradigan yuksak darajadagi umumlashtirilgan bilimlar tizimini shakllantirishdan iboratdir. Bilim dunyoqarashning asosini tashkil etadi. Demak, bola tevarak atrofdagi narsalar, ularning vazifasi sifati va xossalari (sinadi, pachoq boʼladi, yirtiladi, toʼkiladi) haqida, qaysi materialdan tayyorlanganligi toʼgʼrisida aniq tasavvurga ega boʼladi. U tabiat hodisalari, ularning oʼzaro bogʼliqligi va qonuniyatlari (yil fasllarining oʼziga xos belgilari, ular oʼrtasidagi bogʼlanishlar, hayvonlar, ularning hayoti va yashash tarzining tashkil qilinishiga, xulqiga, yashash sharoitiga mosligi va h.k.) ni bilib oladilar. Jonsiz tabiat, oʼsimliklar, hasharot va hayvonlarni kuzatishi jarayonida tarbiyachi bolalarda borliq toʼgʼrisidagi materialistik tasavvurlarni shakllantirib boradi. Bilimlarni egallab borish natijasida bolaning shaxsi ham shakllanib boradi. Bola sanʼatning har xil turlari toʼgʼrisidagi tasavvur va tushunchalarni egallab oladi. Bilim insonning mehnatga munosabatini shakllantiradi. Аqliy faoliyatni rivojlantirish bilim hajmi va xususiyatiga bogʼliq. Аqliy faoliyatni rivojlantirish esa psixik jarayonlarni sezgi va idrok etish, taassurot, xotira, fikrlash, tasavvur va nutqni shakllantirish ni ham bildiradi. Bunda ularga aqliy faoliyatning gʼoyat samaradorligini taʼminlaydigan his-tuygʼular nozikligi va aniqligi, idrok etishning sobitqadamligi va toʼlaqonli, esda qolishning mustah- kamligi hamda ongligi, tafakkur mantiqi va uning moslashuvchanligi, ijodiy xususiyat va mustaqillikka xos boʼlishi kerak.