Maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalashda innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanish MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………...3 I-BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI AQLIY TARBIYALASHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalash tushunchasi va ahamiyati.6 1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasining xususiyatlari……………..8 1.3. Pedagogik texnologiyalarni ta'limda qo‘llashning nazariy asoslari…………11 II-BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI AQLIY TARBIYA- LASHDA INNOVATSION PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AMALIYOTI 2.1. Pedagogik texnologiyalarni aqliy tarbiyalashda qo‘llashning amaliy usullari…………………………………………………………………………..16 2.2. Pedagogik texnologiyalardan foydalanishda o‘qituvchining roli…………..18 2.3. Pedagogik texnologiyalarni aqliy tarbiyalashda o‘quv jarayoniga integratsiya qilish…………………………………………………………………………….21 III-BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA AQLIY RIVOJLANISH VA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI SAMARALI QO‘LLASHNING NATIJALARI 3.1. Aqliy tarbiya samaradorligini baholashning metodlari……………………..25 3.2. Maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy tarbiyasida pedagogik texnologiyalarni samarali qo‘llashning ijtimoiy va pedagogik ahamiyati………………………….27 3.3. Pedagogik texnologiyalarni rivojlantirish va kelajakdagi istiqbollari……….31 XULOSA………………………………………………………………………...35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….37 KIRISH Maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy rivojlanishini ta'minlash va ularning intellektual salohiyatini oshirishda pedagogik texnologiyalarni qo‘llash zamon talablariga javob beruvchi samarali va innovatsion usullar sifatida e'tirof etilmoqda. Pedagogik texnologiyalar nafaqat bolalarning bilim olish jarayonini jonlantiradi, balki ularni turli xil faoliyatlar orqali yaratish, o‘ylash, tahlil qilish va muammolarni hal qilish kabi aqliy ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o‘qitish jarayonida pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanish, nafaqat o‘quvchilarning aqliy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, balki ularni hayotga tayyorlash va kelajakda muvaffaqiyatli insonlar sifatida shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kunda ta'lim tizimida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash ehtiyoji kuchayib bormoqda. Bunda, maktabgacha ta'lim muassasalarida, ayniqsa, pedagoglar tomonidan bolalar aqliy rivojlanishining har tomonlama shakllanishiga yordam berish uchun yangi texnologiyalarni joriy etish, samarali ta'lim metodlari va vositalarini ishlab chiqish zarur. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ta'lim tizimi nafaqat ularni zarur bilimlar bilan ta'minlash, balki ularning ijtimoiy, aqliy va jismoniy rivojlanishini rag‘batlantirishga qaratilgan. Bu jarayonda pedagogik texnologiyalar bolalarning turli rivojlanish jihatlarini integratsiyalash, ularning ijodiy fikrlashini rag‘batlantirish va qobiliyatlarini rivojlantirishda asosiy vosita sifatida foydalaniladi. Kurs ishining dolzarbligi: Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki, maktabgacha ta'lim tizimi hozirgi kunda bolalarni nafaqat boshlang‘ich bilimlarga o‘rgatishga, balki ularning aqliy va ijodiy salohiyatini rivojlantirishga ham katta e'tibor bermoqda. Pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning dolzarbligi, maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalash jarayonida samarali metodlar va vositalarni ishlab chiqish zaruratidan kelib chiqadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar ta'limida o‘qituvchi va tarbiyachilarning pedagogik texnologiyalarni joriy etishdagi tajribasi bolalar bilan ishlash sifatini oshirishga, ularga aniq va to‘g‘ri bilimlarni yetkazishga, hamda ularning intellektual rivojlanishiga yordam beradi. Maktabgacha ta'limda pedagogik texnologiyalardan foydalanishning ijtimoiy va pedagogik ahamiyati ortib bormoqda. Chunki, bugungi kunda bolalar faqat bilimga ega bo‘lishi kerak emas, balki ularning kreativ fikrlash, muammolarni hal qilish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish zarurati ham o‘sib bormoqda. Pedagogik texnologiyalar maktabgacha ta'limda o‘quvchilarni turli mavzular bilan tanishtirishda yordam beradigan interaktiv o‘quv jarayonlarini tashkil etishga imkon yaratadi. Bu esa o‘z navbatida, bolalarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga, mustaqil ravishda o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Shu sababli, maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy tarbiyalashda pedagogik texnologiyalarni qo‘llash masalasi dolzarb va muhimdir. Kurs ishining maqsadi: Kurs ishining asosiy maqsadi maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy tarbiyalashda pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanishning asosiy tamoyillari, usullari va metodlarini o‘rganishdan iboratdir. Bu ishda, pedagogik texnologiyalarni o‘quv jarayonida qo‘llash orqali bolalarning aqliy rivojlanishini rag‘batlantirish, ularning mantiqiy fikrlash, tahlil qilish va ijodiy faoliyatlarini rivojlantirishning amaliy usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, kurs ishida maktabgacha yoshdagi bolalarga pedagogik texnologiyalarni samarali joriy etishning muhim omillari va bu jarayondagi pedagogning roli hamda vazifalari aniqlanadi. Kurs ishining vazifalari: Pedagogik texnologiyalarning mohiyatini aniqlash: Kurs ishining birinchi vazifasi pedagogik texnologiya tushunchasini aniqlash, uning maktabgacha yoshdagi bolalar ta'limidagi o‘rni va ahamiyatini tushuntirishdan iborat.Pedagogik texnologiyalarning aqliy tarbiyadagi roli: Pedagogik texnologiyalarning bolalar aqliy tarbiyasida qanday rol o‘ynashini o‘rganish va ularning samaradorligini tahlil qilish.Maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy tarbiyalashda pedagogik texnologiyalarni qo‘llash metodlarini tahlil qilish: Maktabgacha ta'lim muassasalarida pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning amaliy metodlarini o‘rganish, ular orqali bolalar aqliy rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatishning usullari va imkoniyatlarini aniqlash.Pedagogik texnologiyalarning ta'lim jarayonida o‘qituvchining roli: Pedagogik texnologiyalarni ta'lim jarayoniga samarali kiritishning metodik asoslarini ishlab chiqish, o‘qituvchining pedagogik texnologiyalarni qo‘llashdagi vazifalarini belgilash.Maktabgacha ta'limda pedagogik texnologiyalarni joriy etishning ijtimoiy va pedagogik ahamiyatini tahlil qilish: Pedagogik texnologiyalarning maktabgacha ta'lim muassasalaridagi samaradorligini va bolalar ta'limidagi umumiy rivojlanishga ta'sirini o‘rganish.Kurs ishining predmeti va obyekti Predmeti: Maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy tarbiyalash jarayonida pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning nazariy va amaliy jihatlari. Bu jarayonda pedagogik texnologiyalarning turlari, usullari, metodlari va ularning bolalarning aqliy rivojlanishiga ta'siri o‘rganiladi.Obyekti: Maktabgacha ta'lim muassasalaridagi bolalar ta'lim jarayoni va bu jarayonda pedagogik texnologiyalardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari. Ob'ekt sifatida bolalar, ularning pedagogik texnologiyalar yordamida aqliy rivojlanish jarayoni va shu jarayonda o‘qituvchining o‘rni tahlil qilinadi.Maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalashda pedagogik texnologiyalardan foydalanish masalasi ta'lim tizimida har doim dolzarb bo‘lib kelgan. Pedagogik texnologiyalarni qo‘llash, nafaqat bolalar uchun o‘qish jarayonini qiziqarli va samarali qilishga, balki ularning ijodiy fikrlashini, mantiqiy tahlil qilish ko‘nikmalarini va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, pedagogik texnologiyalar bolalar aqliy tarbiyasining har tomonlama rivojlanishini ta'minlaydi, ularni hayotga tayyorlashga yordam beradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun pedagogik texnologiyalarni joriy etishning asosiy usullari va metodlarini o‘rganish, ta'lim tizimining sifatini oshirishga xizmat qiladi. I-BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI AQLIY TARBIYALASHNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalash tushunchasi va ahamiyati Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanishi dastlab muomalada bo`lish, narsalar bilan bajariladigan faoliyat natijasida keyin esa o`quv mehnat, samarali faoliyatlar jarayonida [rasm chizish, loy) amalga oshirib boriladi. Hozirgi zamon pedagogika fani bilimlar sistemasini o`zlashtirib olish, ularni jamg`arish, ijodiy tafakkurni rivojiantirish hamda yangi bilimlar hosil qilish uchun zarur bo`lgan bilish faoliyati usullarini egallab olish aqliy rivojlanishning asosiy ko`rsatkichlari hisoblanadi. Aqliy tarbiyaning vazifasi uning mazmuni, metodi va tashkil etilishiga qarab belgilanadi[1]. Keyingi yillarda olib borilgan psixologik-pedagogik tadqiqotlarning natijalari maktabgacha ta’lim yoshi davrida bolalarning aqliy rivojlanishida juda katta imkoniyatlar mavjudligini ko`rsatadi. Bularning hammasi maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga beriladigan bilim, malaka va ko`nikmalarini yanada chuqurlashtirish, hajmini kengaytirish maqsadga muvofiq. Maktabgacha ta’im yoshining oxiriga kelib bolalar tevarak atrof to`g`risida kattagina hajmdagi eng oddiy bilim va tushunchalarga ega bo`lib qoladilar, asosiy fikrlash jarayonini egallab oladilar, narsa va buyumlardagi voqealardagi muhim va muhim bo`lmagan tomonlarini ajrata oladigan ba’zi bir sabab natijali bog`lanishlarni bilib oladigan bo`lib qoladilar. Ularda o`quv faoliyatining dastlabki ko`rsatkichlari shakllanadi. Shuning uchun bog`cha yoshidan boshlab rivojlantirib borish katta ahamiyatga ega. Maktabgacha ta’lim yoshining dastlabki bosqichlarida bolalarda tasavvur ta’limi bo`ladi. Hayotiy tajribaning ortib borishi va tafakkurning rivojlanishi bilan ijodiy xayol tarkib topadi. Kichik maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar uchun ko`rgazmaliharakatli, ko`rgazmali obrazli tafakkur xosdir. Buning asosida so`z, mantiqiy tafakkur, tushunchali tafakkur rivojlantiriladi. Tarbiyachi bolalarda analitik-sintetik tafakkur faoliyati tarkib toptiriladi bu hodisalarni, voqealarni, chuqur anglab olish, ularni muhim bo`lgan va muhim bo`lmagan tomonlarini ajratishga o`rgatish lozim. Qiziquvchanlik bolaga xos xususiyatdir. U bolani tevarak-atrofdagi voqeahodisalarga, narsa va buyumlarga qiziqish bilan qarashga, hamma narsani ushlab his qilib, diqqat bilan tomosha qilishni ktizatishda namoyon bo`ladi. Tarbiyachi kuzatishlar tashkil etib, bolalarda paydo bo`lgan savollarga o`z vaqtida javob berishga harakat qiladi, ularni fikrini mustaqil javob qidirishga yo`llab, maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda qiziquvchanlikning susayishiga yo`l qo`ymaydi. Aqliy tarbiyaning vazifasi bolalar qiziquvchanligini ular aqlining sinchkovligini rivojlantirish va shular asosida bilishga qiziqish hosil qilishdan iborat. Bolalar bog`chasi oldida bolalarning aqliy qobiliyatini rivojlantirish vazifasi turibdi. Qobiliyatlar tegishli faoliyat jarayonida namoyon bo`ladi va rivojlanadi. Insonning aqliy qobiliyati aqlining ziyraklik - fahm-farosatlilik, tanqidiy ko`z bilan qarash, sermulohazalik kabi sifatlari bilan ajralib turishi mumkin. Aqliy ko`nikma va malakalarni rivojlantirish, ya’ni eng oddiy faoliyat usullari, predmetlarni tekshirish, ulardagi muhim va muhim bo`lmagan belgilarni ajratib ko`rsatish boshqa predmetlar bilan taqqoslash va hokazolarni tarkib toptirish maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarga aqliy tarbiya berish vazifalaridan biridir. Bu ko`nikma va malakalar bilish faoliyatining tarkibiy qismlari bo`lib, bolaning bilimlarini muvaffaqiyatli egallab olishga yordam beradi. Masalan: o`simliklar va hayvonlar bilan tanishtirish bo`yicha sistemali mashg`ulotlar olib borilgandan keyin bolalar ayrim konkret o`simliklar yoki hayvonlar to`g`risida ma’lum bir tasavvurga ega bo`ladilar. Ilk va bog`cha yoshi davrida bolalarda tevarak-atrofga bo`lgan qiziqish juda tez o`sadi. Qiziqish bolaning aqliy rivojlanishini harakatga keltiruvchi qudratli kuchdir. Kattalar bolaning qiziquvchanligini, bilishga bo`lgan har qanday xohishini sezishlari va rag`batlantirib borishlari kerak. Aqliy tarbiya vazifalari bolani maktab ta’limiga tayyorlashda aqliy tarbiyaning ahamiyati kattadir. Bolani bilimlarini egallab olishlari ularni aqliy faolligini rivojlantirish aqliy malaka va ko`nikmalarini egallab olishlari ularni maktabda muvaffaqqiyatli o`qishlari uchun bo`lajak mehnat faoliyatiga tayyorlanishida manba bo`lib xizmat qiladi. Odamning aqliy faoliyati - bu umumiy ham maxsus aqliy harakatlar xilma-xil sistemalarining katta miqdoridir. Ko`pgina vazifalarni hal etishda qo`llaniladigan keng ko`lamdagi aqliy harakatlarni shakllantirish ayniqsa, muhimdir. Bunday harakatlarga tahlil, qiyoslash, umumlashtirish kiradi. Ham umumiy, ham maxsus aqliy harakatlarni egallash aqliy faollik va mustaqillikning rivojlanishini ta’minlaydi. Aqliy faoliyatning moslashuvchanligi va jo`shqinligini, hodisalarni xilma-xil aloqalar va munosabatlarda ko`ra bilishni shakllantirishga yordam beradi. «Aqliy mehnat madaniyati» tushunchasiga aqliy faoliyatning umumiy tartibliligi, rejaliligi, vazifani qabul qilish va o`rtaga qo`yish, uni hal etish usullarini tanlash, ishlab chiqilgan harakat rejasini izchil amalga oshirish natijalarini baholash mahorati kiradi. Aqliy mehnat madaniyati aqliy faoliyatning maxsus malakalari va ko`nikmalarini, kitob bilan ishlash ko`nikmalarini egallash darajasi, ilmiy bilish usullari va metodlarini, turli yordamchi vositalardan foydalanish bilan ham bog`liqdir. Aqliy tarbiya vazifalaridan har biri maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalashni tashkil etishda hisobga olish lozim bo`lgan bir qancha vazifalarni o`z ichiga oladi. Boladagi qiziquvchanlik va aqliy faollikning qay darajada rivojlanganligini bolaning aqliy ko`rsatkichining yuqoriligida ko`rish mumkin. 1.2. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasining xususiyatlari. Maktabgacha yoshdagi bolaning aqliy rivojlanishining asosiy xususiyati - bilishning majoziy shakllarining ustunligi: idrok, obrazli fikrlash, tasavvur. Ularning paydo bo'lishi va shakllanishi uchun maktabgacha yoshdagi alohida imkoniyatlar mavjud. Aqliy tarbiya insoniyatning ko'p asrlik tajribasini yosh avlod tomonidan o'zlashtirish jarayoni sifatida amalga oshiriladi, moddiy madaniyat, ma'naviy qadriyatlar, bilim, ko'nikma, qobiliyat, bilish usullari va boshqalarda ifodalanadi. Hayotning birinchi yillarida bolalarni aqliy tarbiyalashning asosiy vazifasi - kognitiv faoliyatni shakllantirish, ya'ni. bola atrofidagi dunyoni bilishni o'rganadigan faoliyat. Kichkina bola o'yinda, ishda, sayrlarda, darslarda, kattalar va tengdoshlar bilan muloqotda atrofidagi dunyoni o'rganadi. O'yinda maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasi amalga oshiriladi. O'yinlarda bolalar atrofdagi hayot haqidagi taassurotlarini, ilgari o'rgangan bilimlarini aks ettiradilar. O'yinda bolalarning muloqoti ularning bilimlarini o'zaro boyitishga yordam beradi, chunki bolalar fikr almashadilar, kattalardan maslahat olishadi, boshqa qo'shimcha ma'lumot manbalariga murojaat qilishadi. Bilimlarning yangi bosqichga o'tishi - og'zaki-mantiqiy[2]. Bolalarning o'z g'oyalarini muvofiqlashtirish, nima va qanday o'ynashlari haqida kelishib olish zarurati bolalarda fikrlashning rejalashtirish funktsiyasini rivojlantirishga yordam beradi. Mehnat faoliyatidagi aqliy tarbiya bolalarning hissiy tajribasini boyitishga qaratilgan: materiallar, ularning xususiyatlari, xususiyatlari, transformatsion faoliyat ta'sirida o'zgarishi bilan tanishish. Bolalarda materiallar, asboblar va asboblar, mehnat operatsiyalarini bajarish va boshqalar haqida bilimlar tizimini shakllantiradi. Qo'l mehnati tasavvur, zukkolik, ijodkorlikni rivojlantirish uchun cheksiz imkoniyatlarga ega. Tabiatdagi mehnat alohida kognitiv asosga ega, chunki u bolani o'simlik va hayvonot dunyosi rivojlanishining o'ziga xos xususiyatlari bilan tanishtiradi, bu esa, o'z navbatida, sabab-oqibat munosabatlarini o'rnatishga yordam beradi, xulosa va xulosalarga olib keladi. Pedagogik va psixologik tadqiqotlar natijalari shuni ko'rsatadiki, maktabgacha yoshdagi bolalik insonning aqliy rivojlanishidagi optimal davr hisoblanadi. Bir qator psixologik tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanish darajasi keyingi yosh davrlariga nisbatan juda yuqori. Maktabgacha yoshdagi bolalik davridagi tarbiyadagi har qanday nuqsonlarni, aslida, katta yoshda bartaraf etish qiyin va bolaning butun keyingi rivojlanishiga salbiy ta'sir qiladi. Mahalliy psixologlar eng samarali aqliy rivojlanish ta'lim va ta'lim ta'sirida sodir bo'lishini ta'kidladilar (L.S.Vygotskiy, A.V.Zaporojets, N.N.Poddyakov, D.B.Elkonin). Maktabgacha yoshdagi bolaning to'liq aqliy rivojlanishi uning maktabga tayyorlashning eng muhim ko'rsatkichidir. Tadqiqot ob'ekti - maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasi. Mavzu - maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalashning ma'nosi, vazifalari va vositalari. Tadqiqotning maqsadi maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalashning ma'nolari, vazifalari va vositalarini o'rganishdir. Gipoteza: maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasi o'ziga xos vazifalarga ega va ma'lum vositalar to'plami qo'llaniladi. Tadqiqot maqsadlari: - maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasi xususiyatlarini nazariy o'rganishni amalga oshirish; - mahalliy va xorijiy fanlarda aqliy tarbiya muammosini yoritib berish; - maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasining mazmuni va vazifalarini aniqlash, maktabgacha ta'lim muassasalarida bolalarni aqliy tarbiyalashning vazifalari, vositalari va usullari; - maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalash vositalarini tavsiflash; - maktabgacha ta'lim muassasasi guruhida aqliy tarbiya vositalari va usullaridan foydalanishni ko'rib chiqish. Aql - keng ma'noda sezish va idrok etishdan boshlanib tafakkur va hayotni o'z ichiga oladigan bilish Jarayonlari yig’indisidir. Aqliy tarbiya — bu aqlni rivojiantirish maqsadida yoshlarga muntazam va maqsadga muvotlq pedagogik ta'sir koTsatish. U yosh avlodning insoniyat to’plagan bilimlar, malaka va ko’nikmalarda, qoidalarda o’z ifodasini topgan ijtimoiy-tari.xiy tajribani egallashning rejali jarayoni sifatida ro’y beradi. Bu ta'sir kattalar tomonidan amalga oshiriladi va bolalarning aqliy rivojianishini ta'minlovchi xilma-xil vositalar, metodlar, sharoitlar yaratishni o’z ichiga oladi. Odamning aqli, uning aqliy rivojianishi, bilimlar hajmi, xususiyati va mazmunida namoyon bo’ladi. Ular aqliy faoliyatning jo'shqinligida, mustaqil ijodiy bilishga intilishda o’z ifodasini topadi. Aqliy faoliyat diqqatning bar doir ma lum maqsadga qaratilgan bo’lishini talab etadi. Kishining aqli uning asosiy faoliyatida erishgan muvaffaqiyati xususiyati bilan belgilanadi. Aqliy tarbiyasi etuk, o’tkir zehnii. zukko va zakovatli insonlarni xalqimiz donishmand kishilar deb ataydilar. Donishmandlik - bu donolik. Donolik insonning eng buyuk va olijanob fazilatidir. Donolik shunday bir noyob ne’matdirki, u bar kimga bam nasib etavermaydi. Shuning uchun bo’Isa kerak, xalq donoligida «Aql toji oltindan, oltin har kimda ham bo’lmas»^ - deyiladi. 1.3. Pedagogik texnologiyalarni ta'limda qo‘llashning nazariy asoslari. Insoniyat paydo bo’lgandan beri odamlar orasida etishib chiqqan barcha olimu fozillar, shoiru-yozuvchilarning barchasi mukammal ilm egallash orqali o’z davrining e'tiborli kishilari darajasiga ko’tarilganlar. Abu Raybon Beruniy, Abu Nasr Forobiy, Ibn Ali Ibn Sino, Mabmud Qosbg’ariy. Alisber Navoiy, Abdulla Avioniy va bosbqalar, g’arb olimlaridan YAn Amos Komenskiy, K.D.Usbinskiy, J.J.Russo va bosbqalar mukammal ilm egallasb osqali fanning barcba sohalarida buyuk kasbfiyotlar yaratganlar. , Tarixan ta'Iim-tarbiya maxsus inson faoliyati sifatida sbakllanib borisb barobarida, ta'Iim-tarbiya yakunida tarbiyalanuvcbining sifatlari, yani ta'limiy maqsadlar bam aniqianib bordi. Xitoyning Samarqanddagi eichisi Vey Tszining bisobotlarida: «Samarqand aholisi mohir savdogarlardir. O’g’il bola besh yoshga to’lar ekan, unga savod o’rgata boshiaydilar», - deb qayd qilingan. Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi «Avesto»da bam ta'Iim-tarbiya masalalariga katta ahamiyat berilgan. Unda «Tarbiya bayotning eng mubim tirgagi. tayanchi bo’lib bisoblanishi lozim. Har bir yoshni shunday tarbiyalash lozimki, u awalo yaxshi o’qishni keyin esa yozishni o’rganishi bilan eng yuksak pog’onaga ko’tarilish siri deyilgan. Farobiy ta'lim-tarbiyaga bag’ishlangan asarlarida inson takomilida ta'limtarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e’tibor berisb zarurligi, ta'Iim-tarbiya usul va uslublari haqida fikr yuritadi. «Fozil odamlar sbabri», «Baxt saodatga erishuv to’g’risida», «Aql ma'nolari to’g’risida», «Ilmlarning kelib cbiqisbi» kabi maorifiy asarlarida olimning ijtimoiy tarbiyaviy qarashlari o’z ifodasini topgan. Farobiy ta'limning asosiy vazifasi jamiyat talablariga javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan etuk insonni etishtirishdan iborat deb biladi. Beruniyning bilimlarni egallasb yo’llari haqidagi fikriari bozirgi davr uchun ham dolzarbdir. O’quvchilarga bilim berishda ularni zeriktirmaslik; uzviyiik, izchillik, yangi mavzularni qiziqarli, asosan ko’rgazmali bayon etisb va hokazolarga e'tibor berish kerakligini uqtiradi. Olim bilim oluvchilarga qalbni yomon o'zi sezishi mumkin bo’lmagan holatlardan. behuda raqobatdan. shon-shuhratdan saqlanish zarurligini ayldi. Beruniy inson kamolotida uch narsa muhimligini ta'kidlaydi. Bu irsiyat, muhit, tarbiyadir. Ibn Sino insonlarni kamolotga erishishning birinchi mezoni sanalgan bilim egallashga da'vat etadi. Bilimsiz kishilar johil bo'ladi, ular haqiqatni bila olmaydilar, ular etuk bo'lmagan kishilar deydi. Ibn Sino bilim olishda bolalarni maktabda o'qitish zarur deb biladi. U ta'limda quyidagi talablarga rioya etish zarurligini ta'kidlaydi: bolaga bilim berishda birdaniga kitobga band qilmaslik. ta'limda engildan og’iriga borish orqali bilim berish, olib boriladigan mashqiar bolaning yoshiga mos bo’lishi, o’qitishda jamoa boMib o’qitishga e'tibor berish, la'lim berishda bolani qiziqishini va qobiliyatini hisobga olish, o'qitishni jismoniy mashqiar bilan birga olib borish. Abu Ali Ibn Sino aqining rivojianish bosqichlarini ishlab chiqqan. Mushoxada bilan idrok etishning birinchi bosqichi aqliy kategoriyalarini tushuntirishdir. Ikkinchi bosqich. Ikki xil fikrni idrok etish. Uchinchi bosqich. O’zlashtirilgan bilim, tikriarni idrok etish bilan erishiladi. SHunda u haqiqiy aql deyiladi. Olim aqlni 3 boskichga bo’lar ekan, birinchi bosqichda yodlay oladigan, lekin xali harflarni ham, yozishni ham bilmaydigan bolalarni nazarda tutgan. Ikkinchi bosqichda tayoqchalarni chiza boshlagan, qalamdan foydalanishni o’rgjinayotgan bolalarning aqli tasavvur kilinadi. Uchinchi bosqichda inson aql sh'akllarini va ularga muvoilq hissiy obrazlarni egallagan bo’ladi. Ibn Sino aql deganda insoning tug’ma iste'dodini, bilish jarayonida shakllanadigan fikriash qobiliyatini tushunadi. Aqliy ta'lim mazmunida uning muhim tarkibiy qismi ajralib turdi, bu maktabgacha yoshdagi bolalarda vizual-samarali va vizual-majoziy fikrlashni shakllantirish bilan tavsiflanadi. Hodisalarning ushbu bog'liqligini aks ettiruvchi bolalarning tasvirlari individual o'ziga xos bilimlarni aniq tizimga birlashtirish uchun ishlatiladi [28]. So'nggi yillarda maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalash va rivojlantirish bo'yicha ko'plab eksperimental va nazariy materiallar to'plangan. Biroq, bu muammo ham pedagogik, ham psixologik jihatdan yetarlicha rivojlanmaganligicha qolmoqda. Bolalarni atrofdagi dunyo bilan tanishtirish, jonli va jonsiz tabiat haqida g'oyalarni shakllantirish, bolalarning matematik tafakkurini rivojlantirish bo'yicha ko'plab pedagogik tadqiqotlar mavjud. Biroq, bu ishlar, qoida tariqasida, faqat ma'lum muayyan masalalarga ta'sir qiladi. Hatto maktabgacha pedagogika sohasidagi etakchi sovet olimlarining (E.I.Tixeeva, A.P.Usova, A.M.Leushin) asarlarida bolalar bog'chasida aqliy tarbiya masalalari boshqa muammolarni taqdim etish jarayonida ko'rib chiqiladi: nutqni rivojlantirish, darslarni tashkil etish va boshqalar. d. P.Ya.ning asarlarida ushbu muammoni hal qilishning qiziqarli yondashuvlari mavjud. Galperin, V.V. Davydova, N.I. Nepomniachtchi. Ushbu tadqiqotlarning yo'nalishlaridan biri bolalarni operatsiyadan oldingi fikrlash darajasidan aniq operatsiyalarning yuqori darajasiga o'tkazishdir. Bu, albatta, katta maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishining eng muhim vazifasidir. Ammo bolaning aqliy rivojlanishida operatorgacha bo'lgan fikrlash imkoniyatlaridan maksimal darajada foydalanish vazifasi ham muhimroqdir[3] . [1] Andreev V.I. Pedagogika: Proc. ijodiy o'z-o'zini rivojlantirish kursi / V.I. Andreev - 2-nashr. - Qozon: "Innovatsion texnologiyalar markazi", 2010 - 608 b. [2] Anikeeva N.P. O'yin ta'limi. M.: Eksmo, 2008. - 322 b. [3] Belkin A.S. Yosh pedagogikasining asoslari: Prok. talabalar uchun nafaqa. yuqoriroq ped. darslik bosh / A.S. Belkin - M.: Akademiya, 2008. - 192 p.