Maktabgacha yoshdagi bolalarni muxit ta'sirida tarbiyalash. KIRISH…………………………………………………………………………….3 I.BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING RIVOJLANISHI VA ATROF-MUHIT TA'SIRI VA TASHQI OMILLAR VA ULARNING TARBIYAGA TA'SIRI………………………………………………………..….7 1.1 Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishining asosiy bosqichlari va atrof-muhitning tarbiyaga ta'siri………………………………………………………….7 1.2 Tabiiy va sun'iy atrof-muhitning bolalar psixologiyasiga ta'siri……………….9 1.3 Bolalar rivojlanishida ijtimoiy atrof-muhit omillarining roli oila va jamiyatning ahamiyati………………………………………………………………….………12 II.BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING TURLI MUHITLARDA O'QISH VA O'RGANISH JARAYONLARI…………........16 2.1 Bolalar uchun o'qish va o'rganish jarayonlarini tashkil etishda muhitni yaratishning pedagogik ahamiyati…………………………………………...……16 2.2 O'quv dasturlari va o'yinlar orqali bolalarning tashqi muhitga adaptatsiyasi…19 2.3 Maktabgacha yoshdagi bolalarda tabiatni o'rganishning metodik jihatlari va uning rivojlanishdagi o'rni………………………………………………………...22 III.BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING ATROF-MUHITGA MUNOSABATINI SHAKLLANTIRISHDA TARBIYACHILARNING ROLI…………………………………………….…26 3.1 Tarbiyachilarning maktabgacha yoshdagi bolalarga atrof-muhitni o'rgatishdagi o'rni va metodikasi………………………………………………………………...26 3.2 Innovatsion ta'lim metodlari yordamida bolalarda atrof-muhitga mas'uliyatli munosabatni shakllantirish………………………………………………………..29 3.3 Bolalarda atrof-muhitga ijobiy munosabatni shakllantirishda o'quv muassasalarining ta'siri va samaradorligi…………………………………………32 XULOSA………………………………………………………….……...………35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…….40 KIRISH Mavzuni dolzaribligi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning maktabgacha ta'lim tizimini rivojlantirishga qaratilgan bir qator tashabbuslari mavjud. 2018-yil 30-sentabrda imzolangan PQ-3955-sonli qaror bilan 2017-2021-yillarda maktabgacha ta'lim tizimini yanada rivojlantirish dasturi tasdiqlandi. Ushbu dastur doirasida maktabgacha ta'lim muassasalarini yangidan qurish, rekonstruksiya qilish va mukammal ta'mirlash ishlari amalga oshirilmoqda. Shuningdek, 5-6 yoshdagi bolalarni maktab ta'limiga tayyorlash bo'yicha qisqa muddatli guruhlar tashkil etilmoqda[1]. Maktabgacha yoshdagi bolalar — bu jamiyatning eng nozik, ammo eng muhim davridagi avlod bo‘lib, ular atrof-muhitning turli omillari ta’sirida tez rivojlanadi. Bolalar tarbiyasi faqat ota-onaning emas, balki barcha ijtimoiy, madaniy va tabiiy muhitning ta’siri ostida amalga oshadi. Shu sababli, maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash jarayonida atrof-muhitning o‘rni beqiyosdir. Ushbu davrda bola hayotining asosiy bosqichlari shakllanadi: hissiy, aqliy, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishning poydevori qo‘yiladi. Har bir bolaning o‘ziga xos rivojlanish sur’ati va individual xususiyatlari mavjud bo‘lib, ular atrof-muhitning turli jihatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Atrof-muhitning ta’siri, bir tomondan, bolaning fiziologik holati, ikkinchi tomondan esa, uning shaxsiyati, ichki dunyosi va muloqotga qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun muhit nafaqat o‘yin maydoni va turli ijtimoiy faoliyatlar joyi, balki ular uchun dunyoni tushunish va o‘rganishning boshlang‘ich bosqichidir. Boshqa so‘z bilan aytganda, atrof-muhit bolaning rivojlanish jarayonida katta o‘rin tutadi. Tabiat, oilaviy muhit, jamiyatning madaniyati, ta’lim muassasalari va jamiyatda mavjud bo‘lgan an’analar — bularning barchasi bolaning tarbiyasiga ta’sir qiladi. Kurs ishining asosiy maqsadi –maktabgacha yoshdagi bolalarni atrof-muhit ta’sirida tarbiyalash jarayonini chuqur o‘rganish va tahlil qilishdir. Kurs ishida atrof-muhitning bolalar rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini, shu jumladan tabiiy, ijtimoiy va madaniy muhitlarning bolalar psixologiyasiga va tarbiyasiga bo‘lgan ta’sirini aniqlash ko‘zda tutilgan. Maqsad quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha izlanishlar olib borishdir. Bolalar rivojlanishiga atrof-muhitning ta’siri: Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishining asosiy bosqichlari va atrof-muhitning o‘zgaruvchan omillari bilan qanday bog‘liqligini tahlil qilish. Atrof-muhitning bolalar rivojlanishiga, jumladan, ularning hissiy, aqliy va ijtimoiy taraqqiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganish. Pedagogik yondashuvlar va metodlar: Maktabgacha yoshdagi bolalarni atrof-muhit ta’sirida tarbiyalashda zamonaviy pedagogik metodlarni va innovatsion ta’lim texnologiyalarini aniqlash. Tarbiyachilarning, o‘qituvchilarning va ota-onalarning rolini, shuningdek, bolalar bilan ishlashda samarali pedagogik yondashuvlarni tahlil qilish. Bolalarda atrof-muhitga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish: Maktabgacha yoshdagi bolalarda atrof-muhitga, tabiatga va jamiyatga nisbatan mas’uliyatli va ijobiy munosabatlarni shakllantirish bo‘yicha pedagogik tavsiyalar ishlab chiqish. Atrof-muhitga bo‘lgan mas’uliyatli munosabatni bolalarda tashkil etish uchun samarali metodlarni o‘rganish. Kurs ishi, maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalashda atrof-muhitning ta’sirini aniqlash va bu ta’sirni ijobiy jihatdan boshqarish uchun zarur pedagogik yondashuvlarni belgilashga qaratilgan. Shuningdek, bu ish, bolalarni tarbiyalashda atrof-muhitga bo‘lgan mehrni va ehtiyotkorlikni shakllantirishda samarali pedagogik metodlar va strategiyalarni taklif etadi. Kurs ishining vazifasi, maktabgacha yoshdagi bolalarni muhit ta'sirida tarbiyalash mavzusi bo'yicha kurs ishining asosiy vazifasi – bolalar tarbiyasining samaradorligini oshirishda muhitning o‘rni va ta’sirini chuqur o‘rganishdan iborat. Bu ish orqali, avvalo, bolalarning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishida oilaviy va ta'lim muhitlarining qanday rol o'ynashini aniqlash maqsad qilingan. Kurs ishining vazifalari quyidagilarni o'z ichiga oladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixologik va pedagogik xususiyatlarini o‘rganish, ularning rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish. Maktabgacha tarbiyada muhitning ahamiyatini tahlil qilish va muhitning bolalar rivojiga ta’sirini amaliy misollar orqali ko‘rsatish. Ota-onalar, o‘qituvchilar va jamiyatning bolalar tarbiyasidagi rolini tahlil qilish.n Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalashda samarali muhit yaratish uchun tavsiyalar ishlab chiqish. Tarbiya jarayonida muhitning ijtimoiy va madaniy jihatlarini o‘rganish hamda bu jihatlarning bolalar hayotidagi ahamiyatini o‘rganish. Bu ishda o‘ziga xos yondashuvni tanlash, bolalar tarbiyasini yaxshilash va zamonaviy pedagogik metodlarni muhitga mos ravishda qo‘llashga katta e'tibor qaratilgan. Shuningdek, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun muhitni shakllantirishda ilmiy va amaliy yondashuvlarni tadqiq qilish kurs ishining asosiy maqsadiga muvofiq ravishda ishlab chiqilgan. Kurs ishining tarkibiy tuzilmasi — bu mavzuni tizimli ravishda o‘rganish va aniq bir ilmiy natijaga erishish uchun kerakli bo‘lgan bo‘limlar va qismlardan tashkil topgan struktura. "Maktabgacha yoshdagi bolalarni muhit ta'sirida tarbiyalash" mavzusi bo‘yicha kurs ishining tarkibi bolalar tarbiyasining asosiy nazariy va amaliy jihatlarini chuqur yoritish uchun ishlab chiqiladi. Kirish qismida, mavzuning dolzarbligi, maqsadi, vazifalari va umumiy izohi beriladi. Bu bo‘limda ishning maqsadi, muammo va uni hal qilish yo‘llari qisqacha tushuntiriladi.Asosiy qismda mavzuni chuqur o‘rganish uchun nazariy va amaliy materiallar taqdim etiladi. Bu qismda maktabgacha yoshdagi bolalar, muhitning tarbiyada tutgan o‘rni, tarbiya jarayonining tahlili va bolalarning rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillar ko‘rib chiqiladi. Asosiy qism ko‘pincha turli nazariy tushunchalar, yondashuvlar va amaliy misollarni o‘z ichiga oladi.Xulosa bo‘limida ishning yakuniy tahlili va asosiy natijalari keltiriladi. Bu bo‘limda mavzuni umumlashtirish, natijalarga asoslangan tavsiyalar va istiqboldagi izlanishlar haqida so‘z yuritiladi.Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatida ish davomida foydalanilgan ilmiy, pedagogik va psixologik manbalar keltiriladi.Ilovalar bo‘limi esa qo‘shimcha materiallar, tadqiqotlar va diagrammalarni o‘z ichiga oladi (agar mavjud bo‘lsa).Umuman olganda, kurs ishining tarkibiy tuzilmasi mavzuni to‘liq va tizimli ravishda o‘rganishga yordam beradi, uning nazariy va amaliy jihatlarini aniq ko‘rsatib beradi. Har bir bo‘limda muayyan ilmiy ma'lumotlar, metodlar va amaliy misollar orqali mavzu keng yoritiladi. Kurs ishining predmeti – bu ilmiy izlanishning asosiy obyekti, ya'ni, tadqiqot qilinayotgan soha yoki masala. "Maktabgacha yoshdagi bolalarni muhit ta'sirida tarbiyalash" mavzusida kurs ishining predmeti, asosan, maktabgacha yoshdagi bolalarning tarbiyasiga ta'sir etuvchi muhit omillarini o‘rganishdir. Kurs ishining predmeti quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasi: Bolalarning rivojlanishiga ta'sir etuvchi turli omillar, ularning hissiy, aqliy va jismoniy rivojlanishidagi o‘zgarishlar.Muhitning ta'siri: Ota-onalar, o‘qituvchilar, do‘stlar, oilaviy va ijtimoiy muhitning bolalar tarbiyasiga ta'siri. Bu o‘z ichiga bolalarning o‘rganish jarayoni, jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlar va shunga o‘xshash faktorlarni oladi.Tarbiyaviy muhit: Tarbiya jarayonida yaratish kerak bo‘lgan muhit va uning bolalarning shaxsiy rivojiga qanday ta'sir ko‘rsatishi.Shunday qilib, kurs ishining predmeti, asosan, bolalar tarbiyasiga ta'sir etuvchi muhitni va uning pedagogik, psixologik xususiyatlarini o‘rganishdir. Bu tadqiqotda muhitning ijtimoiy, madaniy, va oilaviy omillari bolalar tarbiyasida qanday ahamiyatga ega ekanligi tahlil qilinadi. I.BOB. MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING RIVOJLANISHI VA ATROF-MUHIT TA'SIRI VA TASHQI OMILLAR VA ULARNING TARBIYAGA TA'SIRI 1.1 Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishining asosiy bosqichlari va atrof-muhitning tarbiyaga ta'siri Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishi – bu bolaning jismoniy, aqliy, emotsional va ijtimoiy jihatlarda o‘sish va shakllanishining jarayonidir. Bu yoshda bolaning rivojlanishi juda muhim bo‘lib, aynan shu davrda u o‘zining shaxsiyati, xarakteri va ijtimoiy xulq-atvorini rivojlantirishning boshidan o‘tadi. Maktabgacha yoshda bola atrof-muhit, oilaning tarbiyasi, ta’lim jarayoni va o‘yin orqali o‘zini anglashni boshlaydi. Bu davrda bola jismoniy, aqliy va emotsional rivojlanishda katta o‘zgarishlarni boshdan kechiradi. Bola rivojlanishining har bir bosqichi turli omillar ta’sirida, ayniqsa, atrof-muhitning tarbiyaga ta’sirida shakllanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun jismoniy rivojlanish juda muhimdir. Bu davrda bola tana tuzilishi, mushaklari, skelet tizimi rivojlanadi va motorik harakatlar yaxshi shakllanadi. Kichik motorika va yirik motorikani rivojlantirish bolaning harakatlarini boshqarish va muhit bilan moslashish qobiliyatini oshiradi. Masalan, bola o‘ynash orqali o‘zining kichik mushaklarini rivojlantiradi, rasm chizish, kublar bilan o‘ynash, qo‘l va barmoqlarni boshqarishni o‘rganadi. Yirik motorikani rivojlantirish esa yugurish, sakrash, to‘p tepalash kabi faoliyatlarni o‘z ichiga oladi. Jismoniy rivojlanish atrof-muhitning bolaning o‘sishiga qanday ta’sir ko‘rsatishi bilan bevosita bog‘liq. Agar bola ochiq havoda, tabiiy muhitda ko‘p vaqt o‘tkazsa, uning tanasining sog‘lom rivojlanishi ta’minlanadi. To‘g‘ri jismoniy faoliyat bolaga energiya sarfini samarali amalga oshirishi, shuningdek, mushak va skelet tizimining kuchayishini ta’minlaydi. Tabiatda faol o‘ynash va sport bilan shug‘ullanish bolaning sog‘lig‘iga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi[2]. Maktabgacha yoshdagi bolalar aqliy rivojlanishida ham katta o‘zgarishlarni boshdan kechiradilar. Bu davrda bola ko‘proq savollar berib, o‘zini va atrofidagi dunyoni o‘rganadi. O‘rganish jarayoni o‘yin orqali amalga oshadi, chunki o‘yin bola uchun eng samarali o‘rganish vositasidir. Bolalar o‘yinlarda ob’ektlarni, ranglarni, shakllarni, tovushlarni tanib, oddiy aqliy vazifalarni bajarishadi. O‘yinlar orqali bola tasavvurlarini kengaytiradi, aqliy qobiliyatlarini rivojlantiradi va mantiqiy fikrlashni o‘rganadi. Bu yoshda bolalar nutqni rivojlantirish, xotira va diqqatni jamlashda o‘zlariga yangi ko‘nikmalarni o‘rgandilar. Atrof-muhitning aqliy rivojlanishga ta’siri juda katta. O‘qituvchi, ota-ona yoki boshqa kattalar bilan muloqot, kitob o‘qish va yangi ma’lumotlar bilan tanishish bola aqliy rivojlanishini tezlashtiradi. Agar bola ko‘p va turli xil bilimlarni o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lsa, u o‘zining kognitiv imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, to‘g‘ri o‘yinchoqlar va o‘yinlar bola aqliy rivojlanishga yordam beradi. Masalan, taqdim etilgan boshqotirma va shablonlar bolaning aqliy salohiyatini rivojlantirishga yordam beradi. Emotsional rivojlanish maktabgacha yoshdagi bolalarda juda muhim ahamiyatga ega. Bu davrda bola o‘zining hissiyotlarini anglay boshlaydi, o‘zini va boshqalarni tushunishga harakat qiladi. Bola baxtni, qayg‘uni, g‘azabni va boshqa hissiyotlarni anglashni o‘rganadi. Bu yoshda bola o‘z hissiyotlarini boshqarishni, ularni to‘g‘ri ifodalashni va boshqalar bilan bu hissiyotlarni muloqot orqali hal qilishni o‘rganadi. Bolaning emotsional rivojlanishi uning ijtimoiy hayotida muhim o‘rin tutadi, chunki emotsional barqarorlik bola jamiyatda o‘zini qanday tutishini belgilaydi. Bolaning emotsional rivojlanishida atrof-muhitning ta’siri beqiyosdir. Agar bola oilada mehr-muhabbat va e’tibor bilan o‘rab olingan bo‘lsa, uning emotsional rivojlanishi salbiy ta’sirlardan himoyalangan bo‘ladi. Ota-onalar va o‘qituvchilar bola bilan muntazam muloqot qilib, uning hissiy holatini tushunishga harakat qilsa, bola o‘z hissiyotlarini anglashda va boshqalar bilan yaxshi munosabatda bo‘lishda o‘zini rivojlantiradi. Aksincha, salbiy muhitda bola o‘z hissiyotlarini boshqarishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Ijtimoiy rivojlanish bolaning jamiyat bilan o‘zaro munosabatlarini shakllantiradi. Maktabgacha yoshda bola ijtimoiy qoidalarni, me’yorlarni, boshqalar bilan qanday muomala qilishni o‘rganadi. Ijtimoiy rivojlanish o‘yinlarda o‘tkaziladigan vaqt orqali amalga oshadi. O‘yin orqali bola boshqa bolalar bilan o‘ynashni, ularga yordam berishni, nizolarni hal qilishni o‘rganadi. Ijtimoiy rivojlanish bolaning o‘zini hurmat qilishi, o‘ziga va boshqalarga nisbatan mas’uliyatni anglashni ta’minlaydi. Shu bilan birga, bolaning ijtimoiy rivojlanishida ota-onalar va o‘qituvchilarning roli juda katta. Ularning yo‘l-yo‘riqlari bolaga to‘g‘ri xulq-atvorni o‘rgatishda muhim ahamiyatga ega. Atrof-muhit, shuningdek, bolaning tarbiyasi va rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bola o‘zini qanday his qilishi va qanday rivojlanishi muhitga, ya’ni oilaga, o‘qituvchiga, do‘stlariga va atrofdagi sharoitlarga bog‘liq. Agar bola ijobiy muhitda, mehr-muhabbat va e’tibor bilan tarbiyalansa, u o‘zini xavfsiz va ishonchli his qiladi. Bunday muhit bolaning emotsional va ijtimoiy rivojlanishini mustahkamlaydi, uning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Atrof-muhitning bolaga ta’siri uning jamiyatda muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun katta ahamiyatga ega. Agar bola atrofidagi muhitda ko‘plab ijobiy ta’sirlar olgan bo‘lsa, u o‘zining kognitiv va emotsional salohiyatini rivojlantira oladi. Maktabgacha yoshda bola o‘rgangan bilim va tajribalar uning kelajakdagi hayoti uchun poydevor bo‘ladi. Shunday qilib, maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishi — bu bolaning jismoniy, aqliy, emotsional va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlaydigan muhim jarayon. Bu davrda atrof-muhitning, tarbiyaning va o‘qituvchining roli juda katta. To‘g‘ri tarbiya va ijobiy muhitda bola o‘zining barcha salohiyatlarini amalga oshirishi va kelajakka ishonch bilan qadam qo‘yishi mumkin. 1.2 Tabiiy va sun'iy atrof-muhitning bolalar psixologiyasiga ta'siri Bolalik davri – inson hayotining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, bolalar o‘zlarining hissiy va aqliy rivojlanishini atrof-muhit ta'sirida amalga oshiradilar. Tabiiy va sun'iy atrof-muhit o‘rtasidagi farqlar bolalarning psixologiyasiga sezilarli darajada ta'sir ko‘rsatadi. Tabiat, hayotning tabiatdagi aloqalari, o‘sish jarayonida bolaning ijtimoiy, hissiy va aqliy rivojlanishini shakllantirishda juda katta ahamiyatga ega bo‘lsa, sun'iy atrof-muhit va jamiyat tomonidan yaratilgan sharoitlar ham bolalarning psixologik va jismoniy holatiga bevosita ta'sir ko‘rsatadi. Tabiat bolalar uchun nafaqat go‘zal manzara, balki ularning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Tabiiy muhitda bolalar o‘zlarini erkin his qilishadi, o‘zgarishlarga qulay tarzda moslashadilar. Tabiatdagi o‘zgarishlarni kuzatish, o‘rganish va tajribalar to‘plash bolalarda tafakkur va mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi. Masalan, o‘rmon, bog‘lar, tabiiy suv havzalari va sayr qilish mumkin bo‘lgan joylar bolaning aqliy rivojlanishida yordam beradi. Yangi narsalarni o‘rganish, tasavvurni rivojlantirish va tabiatdagi jarayonlarga bevosita guvoh bo‘lish bolalar uchun o‘ziga xos tajriba bo‘lib, bu ular uchun ilmiy bilimlarni o‘zlashtirishda motivatsiya yaratadi[3]. Bundan tashqari, tabiatdagi sog‘lom sharoitlar bolaning hissiy holatiga ham ta'sir qiladi. Tabiatning tinchlantiruvchi kuchi, ya'ni tabiiy muhiti bilan bevosita aloqada bo‘lish, bolalarga stressni yengishga, his-tuyg‘ularni boshqarishga yordam beradi. Yashash joyining tabiiy sharoitlarida bolalar ko‘proq erkin o‘ynash, ko‘chada vaqt o‘tkazish va tabiiy resurslardan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa ularning jismoniy va ruhiy salomatligini yaxshilaydi. Yaxshi tabiiy muhitda bolalar o‘zlarini xavfsiz his qiladilar va kayfiyatlarini barqaror saqlashlari osonroq bo‘ladi. Tabiatdagi turli o‘yinlar va faoliyatlar bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradi va yangi do‘stlar orttirishga yordam beradi. Tabiiy muhitda yashovchi bolalar ko‘proq ochiq havoda vaqt o‘tkazadilar, bu esa ularning sog‘lom jismoniy rivojlanishiga yordam beradi. Yashash joyida tabiiy o‘simliklar, daraxtlar va boshqa hayvonlar bilan yaqin aloqada bo‘lish, bolaning ekologik tafakkurini rivojlantirishga yordam beradi. Bolalar tabiatni sevib, uni asrab-avaylashni o‘rganadilar, bu esa kelajakda ular uchun jamiyatda mas'uliyatli va ekologik ongli shaxs bo‘lib yetishishlariga turtki bo‘ladi. Tabiatdagi o‘zgarishlarni kuzatish, masalan, mavsumlar almashinuvi, o‘simliklar va hayvonlarning o‘zgarishlari bolalarning diqqatini jamlash va o‘zgarishlarni tushunishga yordam beradi. Shuningdek, bolalar tabiatdagi o‘zgarishlarni kuzatib, ularga qarab o‘zlarining ijodiy fikrlashini rivojlantiradilar. Bu tajriba bolalar psixologiyasiga juda katta ijobiy ta'sir ko‘rsatadi, chunki ular olamni va tabiiy jarayonlarni yanada chuqurroq tushunishga intilishadi. Sun'iy atrof-muhit — inson tomonidan yaratilgan sharoitlar bolalar psixologiyasiga o‘zining alohida ta’sirini o‘tkazadi. Shaharlar va sun'iy muhitlarda yashovchi bolalar ko‘pincha tabiiy muhitga nisbatan farqli sharoitda bo‘ladilar. Shahar hayotining o‘ziga xos qiyinchiliklari va shovqinli atrof-muhiti bolalarda stressni oshirishi, kayfiyatni buzishi va hissiy beqarorlikka olib kelishi mumkin. Shahar hayoti ko‘pincha bolalar uchun xavfli va shovqinli bo‘lishi mumkin, bu esa ularning kayfiyatiga, psixologik holatiga ta'sir qiladi. Shahar sharoitida bolalar ko‘proq yopiq joylarda va texnologik qurilmalarda vaqt o‘tkazishga majbur bo‘lishadi. Bu esa, bir tomondan, bolalarning jismoniy faoliyatini cheklaydi, ikkinchi tomondan, ijtimoiy muloqotga bo‘lgan ehtiyojlarini kamaytiradi. Shahar va sun'iy muhitda bolalar orasida ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda ba'zi qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Bu bolalar ko‘proq zamonaviy texnologiyalar, televizorlar, kompyuterlar va telefonlar bilan bog‘liq vaqt o‘tkazishadi. Bu esa ularning yuzma-yuz muloqot qilish qobiliyatini pasaytiradi va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda muammolar yuzaga keladi. Elektron qurilmalarga bo‘lgan qaramlik bolalarni o‘rganishga qiziqtirishni, yangi bilimlarni o‘zlashtirishni qiyinlashtiradi. Tabiiy muhitdagi erkin faoliyat bilan solishtirganda, sun'iy muhitda bolalar ko‘pincha passiv holatga tushib qolishadi, bu esa ularning aqliy va jismoniy rivojlanishiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, shahar muhitida bolalar ko‘pincha begona va xavotirli his qilishlari mumkin. Shaharlar katta, tezkor va murakkab hududlar bo‘lib, bolalar uchun ba’zan o‘zini yo‘qotish va o‘zini noqulay his qilish tajribasini keltirib chiqaradi. Yashash joylarining torligi, transportning ko‘pligi va boshqa masalalar bolaning ruhiy holatini buzishi mumkin. Bu esa bolalar psixologiyasida asabiylashish, xavotir va stressning kuchayishiga olib keladi. Tabiiy va sun'iy atrof-muhit bolalar rivojlanishida bir-birini to‘ldiruvchi omillar sifatida ta’sir ko‘rsatadi. Tabiat bolaning psixologik, hissiy va jismoniy holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki u erkin o‘ynash va o‘zini erkin ifoda etishga imkon beradi. Biroq, sun'iy atrof-muhitda yashovchi bolalar tez-tez ijtimoiy va hissiy beqarorlikni boshdan kechiradilar, chunki ular ko‘pincha sun'iy sharoitda, shovqinli va tezkor hayotda yashashga majburdirlar. Tabiat bolalarning o‘ziga bo‘lgan ishonchini, hissiy barqarorligini va ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, lekin sun'iy muhitda yashash bolaning ruhiy salomatligini xavf ostiga qo‘yishi mumkin. Shunday qilib, tabiiy va sun'iy atrof-muhitning bolalar psixologiyasiga ta’siri o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi jarayonlardir. Tabiat, uning go‘zalligi va tinchligi, bolalar rivojlanishida ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, ammo sun'iy atrof-muhitda yashovchi bolalar ko‘proq ijtimoiy va hissiy qiyinchiliklarga duch kelishadi. Yaxshi muhit, o‘zaro hurmat va tabiiy sharoitlar bolaning psixologik va jismoniy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, bu esa kelajakda sog‘lom va baxtli avlodni shakllantirishga yordam beradi. 1.3 Bolalar rivojlanishida ijtimoiy atrof-muhit omillarining roli: Oila va jamiyatning ahamiyati Bolalar rivojlanishi ijtimoiy atrof-muhit omillari ta'sirida shakllanadi. Ushbu omillar orasida eng asosiy o'rinni oila va jamiyat tashkil etadi. Oila bolalar uchun birinchi ta'lim muhitini yaratadi, jamiyat esa kengroq ijtimoiy va madaniy doirada ta'sir ko'rsatadi. Bolalar o'z hayotlarining dastlabki yillarida oiladan, keyin esa jamiyatdan o'rganishadi, bu jarayonlarning ikkalasi ham ularning psixologik, ijtimoiy, axloqiy va intellektual rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi. Oila va jamiyatning bolalarga bo'lgan ta'siri juda murakkab va o'zaro bog'liq, shuning uchun ularning rivojlanishiga doimo birgalikda yondashish zarur[4]. [1] https://lex.uz/docs/-3923110?ONDATE=01.01.2024 [2] Xudoyberganova, N. A. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishi va atrof-muhit ta'siri. Tashkent: Ta'lim. [3] Ismoilova, G. R. (2018). Maktabgacha ta'limda atrof-muhitning tarbiyaga ta'siri. Toshkent: O'quv-Usuliy. [4] Rahmonova, N. B. (2022). Oila va jamiyatning bolalar rivojlanishidagi roli. Tashkent: Fan.